ପବିତ୍ର ଉତ୍କଳ ଭୂମି ବିଶ୍ୱରେ ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଦେଶ । ଭାରତବର୍ଷର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ପରିଗଣିତ । ପରମ୍ପରା ସଂସ୍କୃତିର ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଙ୍ଗା ଠାରୁ ଗୋଦାବରୀ ୧୮୦୩ମସିହାରେ ବିଟ୍ରିଶ୍ ଶାସନ କବଳିତ ହେଲା । ବିଟ୍ରିଶ ଶାସନ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଯେଉଁ ଆନ୍ଦୋଳନ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା ତାହାର ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଓଡ଼ିଶାରେ ହୋଇଥିଲା । ୧୮୬୬ ମସିହାରେ ନ’ ଅଙ୍କ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଖି ଏହି ବୀର ଓଡ଼ିଆ ମାଟି ଉଠେଇଲା ପରିବର୍ତ୍ତନର ସ୍ୱର । ବିଭିନ୍ନ କବି ମାନେ ସ୍ୱଲେଖନ ମାଧ୍ୟମରେ ଲୋକମାନଙ୍କର ହୃଦୟରେ ନବ ଜାଗରଣ ସୃଷ୍ଟି କଲେ । ଗୌରୀଶଙ୍କର ରାୟ, ଫକୀରମୋହନ ସମ୍ବାଦ ପତ୍ରରେ ଏକତ୍ରିକରଣ ବାର୍ତ୍ତା ବହନ କରି ନୂତନ ଭାବେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖାଇଲେ । ଉତ୍କଳ ସମ୍ମିଳନୀ କରି ଓଡ଼ିଶା ରୂପକ ଗଙ୍ଗାକୁ ଆଣିବାରେ ଭଗିରଥ ସାଜିଥିଲେ ଉତ୍କଳ ଗୌରବ ମଧୁସୁଦନ ଦାସ । ଏହାର ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା କରିଥିଲେ ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି ମହାରାଜା କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ନାରାୟଣ ଦେବ ଏବଂ ଗଠନ କଲେ ନୂତନ ତଥା ପ୍ରଥମ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ରାଜ୍ୟ ଓଡ଼ିଆ ପ୍ରଦେଶ ।

ପ୍ରଥମ ଭାଷା ଭିତ୍ତିକ ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋଧା ଥିଲେ ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି ମହାରାଜା କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ନାରାୟଣ ଦେବ । ଓଡ଼ିଶାର କିଛି ଅଞ୍ଚଳର ବଙ୍ଗଳା ଏବଂ ଆଉ କିଛି ଅଞ୍ଚଳର ମାନ୍ଦ୍ରାଜ ସରକାର ଅଧିନରେ ଥିଲା । ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ବଚନରେ ଅନୁପ୍ରାଣିତ ତଥା ସ୍ୱଚେତନା ରେ ହୃଦୟଙ୍ଗମ କରି ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡିରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ଉତ୍କଳ ସମ୍ମିଳନୀର ଦଶମ ଅଧିବେଶନରେ ପ୍ରଥମ ଥର ଲାଗି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଦେଶ ଗଠନ ମତ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଏଇଭଳି ବଳିଷ୍ଠ ଓ ଅକାଟ୍ୟ ଯୁକ୍ତି ସମ୍ମିଳନୀର ନେତୃବର୍ଗ ଏପରିକି ବୟୋଜ୍ୟୋଷ୍ଠ ନେତା ମଧୁବାବୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଚକିତ କରି ଦେଇଥିଲା ଏବଂ ଗଜପତିଙ୍କର ଏହି ବଜ୍ର ନିର୍ଘୋଷ ନିନାଦ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ, ଫକୀର ମୋହନ ସେନାପତି, ଶଶିଭୂଷଣ ରଥ ଓ ମଧୁସୂଦନ ଦାସ ଇତ୍ୟାଦିଙ୍କ ସମର୍ଥନ ପାଇ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ ଗଠନ ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରସ୍ତାବ ଭାବରେ ଉତ୍କଳ ସମ୍ମିଳନୀରେ ଗୃହୀତ ହେଲା । ପରେ ଇଂଲଣ୍ଡ ଗମନ କରି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଦେଶ ଗଠନ ନିମନ୍ତେ ଗୋଲ ଟେବୁଲ୍ ବୈଠକରେ ଦୃଢ଼ ମତ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ ଯାହାର ପରିଣାମ ସ୍ୱରୂପ ୧୯୩୬ ଏପ୍ରିଲ ୧ ପ୍ରଥମ ଭାଷା ଭିତ୍ତିକ ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ଓଡ଼ିଶା ସ୍ୱୀକୃତି ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା ।।

କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଗଜପତି ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷାର ସୁବିଧା ପାଇଁ କଲେଜ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ସଙ୍ଗେସଙ୍ଗେ ଗରିବ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କୁ ବୃତ୍ତି ପ୍ରଦାନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ କରିଥିଲେ । ମହାରାଜାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀତ୍ୱ ଥିବାଯାଏ ତାଙ୍କର ମାସିକ ଦରମା ଓ ଗସ୍ତଖର୍ଚ୍ଚ ସବୁ ଉତ୍କଳ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟକୁ ଦାନ କରୁଥିଲେ । ପଣ୍ଡିତ ଗୋପୀନାଥ ନନ୍ଦଙ୍କ “ଓଡ଼ିଆ ଶବ୍ଦତତ୍ତ୍ୱବୋଧ ଅଭିଧାନ”ର ମୁଦ୍ରଣ ଖର୍ଚ୍ଚ, ଗୋପାଳକୃଷ୍ଣ ପଦ୍ୟାବଳୀର ପ୍ରକାଶନ, ଜଗବନ୍ଧୁ ସିଂହଙ୍କ “ପ୍ରାଚୀନ ଉତ୍କଳ” ପ୍ରକାଶନ, ସିଂହଭୂମି ଅଞ୍ଚଳରେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ପ୍ରସାର ଓ ପ୍ରଚାର ,”ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଭାଷାକୋଷ ୫ମ ଖଣ୍ଡ”ର ମୁଦ୍ରଣ ଓ ବହୁ କାବ୍ୟର ପ୍ରକାଶନ ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା ଯୋଗାଇ ଦେଇ ଗଜପତି ନିଜକୁ ଜଣେ ସାହିତ୍ୟାନୁରାଗୀ ଭାବରେ ପରିଚୟ ଦେଇଥିଲେ । ସେ ତତ୍‌କାଳୀନ ଓଡ଼ିଶାର କୃଷକମାନଙ୍କ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡିରେ ଆଦର୍ଶ କୃଷି ଫାର୍ମ ଓ କଟକଠାରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଧାନ ଗବେଷଣା କେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ । ଓଡ଼ିଶା ହାଇକୋର୍ଟ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସମୟରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ସେ ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡିଠାରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଛୋଟ ଇସ୍ପାତ ଶିଳ୍ପ ସଂସ୍ଥା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ତାହାକୁ ଟାଟା କମ୍ପାନୀ ସହିତ ଚୁକ୍ତି କରିଥିଲେ । ଓଡ଼ିଶାରେ କଳା ଓ ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରସାର ଓ ପ୍ରଚାର ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଅବଦାନ ଅତୁଳନୀୟ । ବିଶେଷ କରି ଲଳିତକଳା, ସାହିତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ, ରାଗ ରାଗିଣୀ, ଗୋଟିପୁଅ ନାଚ ବା ଗାନ୍ଧର୍ବ ବିଦ୍ୟାରେ ମହାରାଜାଙ୍କ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି ଥିଲା ଚିରପ୍ରସିଦ୍ଧ ।

ନିଜ ଶାସନ କାଳରେ ସେ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ଭିତର ଦେଇ ନୂଆପଡ଼ା-ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି ରେଳପଥକୁ ଗୁଣୁପୁର ଯାଏ ସମ୍ପ୍ରସାରିତ କରିଥିଲେ । କୃଷି ଓ ଶିଳ୍ପ ପାଇଁ ବହୁ ଯୁଗାନ୍ତକାରୀ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଥିଲା ଧାନ କଳ, ତେଲ କଳ ଏବଂ ଲୁହା କାରଖାନା ବସାଇଥିଲେ । ରାଜ୍ୟରେ ଜଳ ସେଚନର ସୁବିଧା ପାଈଁ ନଳିନୀ କୃଷ୍ଣ ସାଗର କାଶୀ ନଗରଠାରେ ଖୋଳାଇ ଥିଲେ ,ସାହିତ୍ୟ ଗବେଷଣା ପାଈଁ ଗୋପୀନାଥ ନନ୍ଦ ଓ ଗୋପାଳ ପ୍ରହରାଜଙ୍କ ଭଳି ଗବେଷକଙ୍କୁ ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା ଯୋଗାଇ ଦେଇଥିଲେ ।

ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି ର ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଜା ଗୌରଚନ୍ଦ୍ର ଦେବ ତଥା ରାଣୀ ବିଷ୍ଣୁପ୍ରିୟାଦେବୀଙ୍କର ଔରସରୁ ୧୬ ଏପ୍ରିଲ ୧୮୯୨ ମସିହାରେ ଜ୍ୟୋଷ୍ଠପୁତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ବାଲ୍ୟଶିକ୍ଷା ସାରି ପ୍ରଥମ ଦକ୍ଷିଣ ଓଡ଼ିଆ ଭାବେ ମାନ୍ଦ୍ରାଜ ରୁ ସ୍ନାତକ ହାସଲ କରିଥିଲେ। ୧୯୧୩ ମସିହାରେ ଖରସୁଆଁ ରାଜ୍ୟର ରାଜକୁମାରୀ ନଳିନୀ ଦେବୀଙ୍କ ବିବାହ କରିଥିଲେ ।ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ପୁତ୍ର ସନ୍ତାନ ଥିଲେ । ସେ ରାଜକୀୟ ବିଳାସ ବ୍ୟସନଠାରୁ ଦୂରରେ ରହି ଜାତିସେବା ଜନସେବାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ ।

ତାଙ୍କର ବିବାହ ଉତ୍ସବ ପାଳନ ଅବସରରେ ଉତ୍କଳମଣି ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସଙ୍କଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ସତ୍ୟବାଦୀ ବନବିଦ୍ୟାଳୟର ଏକ ଛାତ୍ରାବାସ ନିର୍ମାଣ ଲାଗି ପାଞ୍ଚଶହ ଟଙ୍କା ଦାନକରିଥିଲେ । ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ବିକାଶ ଲାଗି ଉତ୍କଳ ସାହିତ୍ୟ ସମାଜକୁ ଏକଶତ ଟଙ୍କା ଦାନ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ମତରେ ରାଜ୍ୟ ତଥା ଓଡ଼ିଶାରୁ ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାର ଦୂରୀଭୂତ ହୋଇପାରିଲେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଆର୍ଥିକ, ମାନସିକ, ସାମୂହିକ ଉନ୍ନତି ସାଧିତ ହୋଇପାରିବ । ଶିକ୍ଷାର ବିକାଶ ପାଇଁ ସେ ଗୁଡ଼ିଏ ବିଦ୍ୟାଳୟ ଏବଂ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ । ମେଧାବୀ ଛାତ୍ରଙ୍କୁ ବୃତ୍ତି ଏବଂ ଗରିବ ଛାତ୍ରଙ୍କୁ ବିଦ୍ୟାଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା ଯୋଗାଇଥିଲେ । ମଧୂସୁଦନ ଦାସଙ୍କ ନାରିଶିକ୍ଷା ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ପ୍ରତି ଗୁରୁତ୍ୱଦେଇ କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡିରେ ଏକ ବାଳିକା ବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ ।୧୯୩୨ରେ ତାଙ୍କୁ ଓଡ଼ିଶା ସରକାର “ମହାରାଜା” ଉପାଧିରେ ଭୂଷିତ କରିଥିଲେ । ସେହି ବର୍ଷ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ତାଙ୍କୁ କେସିଆଇ ଉପାଧି ମଧ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ । ତାଙ୍କୁ ଉତ୍କଳ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ତରଫରୁ LL. Dରେ ଭୂଷିତ କରାଯାଇଥିଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଅର୍ଥାତ ଗାନ୍ଧୀ ଜୟନ୍ତୀ ୧୯୯୨ରେ ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କ ସମୟରେ ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି ମହାରାଜାଙ୍କ ନାମରେ ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା ଭାବରେ ନାମିତ ହେଲା । ୧୯୧୬ରେ ସେ ସରକାରଙ୍କଦ୍ୱାରା ସେନା-ବଳର କମିସନର ପଦରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ । ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ୧୯୫୪ ମସିହାରେ ସେ ହିନ୍ଦୁସ୍ଥାନ୍ ଷ୍ଟିଲ୍ ଲିମିଟେଡ୍‌ର ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ରୂପେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କଦ୍ୱାରା ମନୋନୀତ ହୋଇଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବିବାଦମାନ ରାଜନୀତିରୁ ଅପସରି ଯାଇ କୃଷି ଓ ଶିଳ୍ପର ଉନ୍ନତି କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଜକୁ ନିୟୋଜିତ କରିଥିଲେ ।

ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ ଗଠନ ପରେ ପ୍ରଥମ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ଶପଥ ନେଇଥିଲେ । ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ ଗଠନ ଖୁସିରେ ରେଭେନ୍ସା ମହାବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଏକ ବଡ ଭୋଜିର ଆୟୋଜନ କରିଥିଲେ । ଏହି ମହାନ୍ ଜନନାୟକ ପ୍ରବାଦ ପୁରୁଷ ୧୯୭୪ ମଇ ୨୫ ତାରିଖରେ ଚିର ନିଦ୍ରାରେ ଶୟନ କରି ଅମର ହୋଇଥିଲେ । ରାଜ୍ୟ, ରାଜ୍ୟର ଭାଷା ସାହିତ୍ୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ଅତୁଳନୀୟ ଅବଦାନ ସର୍ବଦା ସ୍ମରଣୀୟ ହୋଇ ରହିଯିବ ।