ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଇତିହାସକୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କଲେ ଜଣାଯାଏ, ଯେ ସର୍ବପ୍ରାଚୀନ ସାହିତ୍ୟ ସିଦ୍ଧାଚାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଚର୍ଯ୍ୟାଗୀତିକାରେ ସେ ସମୟର ଜୀବନଚର୍ଯ୍ୟାର ନିଚ୍ଛକ ବର୍ଣ୍ଣନା ସହ ସହଜିଆ ଧର୍ମର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି l ବୈଦିକ ସଂସ୍କୃତିରେ ଅପସଂସ୍କୃତିର ମିଶ୍ରଣ ହୋଇ ଯେତେବେଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା, ସେ ସମୟରେ ଏହାର ବିରୁଦ୍ଧରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ପ୍ରତିବାଦ ସ୍ୱରୂପ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲା । ବେଦରେ ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଵୀକୃତ, ତାକୁ ଅସ୍ବୀକାର କରି ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ପ୍ରଚାର କଲା ନିର୍ବାଣର କଥା । ବୌଦ୍ଧଧର୍ମ ମଧ୍ୟ କାଳକ୍ରମେ ଦୁଇଟି ଶାଖାରେ ପରିଣତ ହେଲା ବଜ୍ରଯାନ ଓ ସହଜଯାନ । ଶୂନ୍ଯବାଦ(ଯାହା ବ୍ରହ୍ମର ନାମାନ୍ତର)ର ମଧ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଓ କାଳକ୍ରମେ ତାହା ମହାଶୂନ୍ୟ, ନିର୍ଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମ, ଅଲେଖ ନିରଞ୍ଜନ, ନିରାକାର, ଅଣାକାର ଇତ୍ୟାଦି ନାମରେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହେଲା । ଅପଭ୍ରଂଶ ଭାଷାରେ ରଚିତ ଚର୍ଯ୍ୟାଗୀତିକା ଏ ଭୂ-ଖଣ୍ଡର ଆଦ୍ୟତମ ବଜ୍ରଯାନୀ ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇପାରେ । ନାନା ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିରେ କାୟା ସାଧନାର ଗୂଢ଼ ରହସ୍ୟ ଏଥିରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ଡୋମ୍ବୀ, ଶବର ଇତ୍ୟାଦିଙ୍କ ଜୀବନ ଶୈଳୀ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ଧର୍ମ ଏକ ଆନୁଷାଙ୍ଗିକ ଉପାଦାନ ବୋଲି ମନେ ହେଉଥିଲେ ହେଁ ସହଜିଆ ଧର୍ମ ଏହାର ବ୍ୟଞ୍ଜିତ ଲକ୍ଷ୍ୟ । ଇଡ଼ା-ପିଙ୍ଗଳାକୁ ନାରୀ-ପୁରୁଷର ପ୍ରତୀକ ଦ୍ଵାରା ମହାସୁଖ ଲାଭ ପାଇଁ ସାଧନାର ମାର୍ଗକୁ ଏଥିରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି ।

ଏହାପରେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ସାହିତ୍ୟର ଆଦିଯୁଗର ଅଭ୍ୟୁଦୟ । ପଞ୍ଚଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ସାରଳା ସାହିତ୍ୟରୁ ଅଦ୍ୟାବଧି ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ଶୂନ୍ୟବାଦ ସହ ହିନ୍ଦୁ ବୌଦ୍ଧ, ଜୈନ ଧର୍ମର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ଵର ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ପାଉ । ସ୍ଵାଧୀନ ଓଡ଼ିଶାର ସାହିତ୍ୟରେ ବୌଦ୍ଧ-ଶୈଵ-ଶାକ୍ତ-ଗାଣପତ୍ୟ ଓ ନାଥ ଇତ୍ୟାଦି ଧର୍ମର ଅବତାରଣା ସ୍ପଷ୍ଟ ପରିଲକ୍ଷିତ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ସାମିଲ ହୋଇଯାଇଛି । ସ୍ଵାଧୀନ ଓଡ଼ିଶା ଧର୍ମର ଏସବୁ ଧାରା ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟକୁ ପ୍ଲାବିତ କରିଛି । କିନ୍ତୁ ଓଡ଼ିଶାର ସ୍ଵାଧିନତା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ପରେ ଏକ ଭୋଗ ସର୍ଵସ୍ୱ ବିଳାସୀ ସାହିତ୍ୟ ଅୟମାରମ୍ଭ ହୋଇଛି ସତ । ମାତ୍ର ଏଥିରେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମର କ୍ଷୀଣଧାରଟିଏ ଅନ୍ତଃସଲିଳା ଫଲଗୁ ପରି ଚିର ପ୍ରବାହିତ । ପୃଥିବୀର ପ୍ରତ୍ଯେକଟି ଧର୍ମର ମୂଳ କଥା ହେଲା ମାନବୀୟ ପ୍ରେମ । ଯେଉଁ ଧର୍ମରେ ଅପସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରବେଶ ଘଟି ଏହାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରାଯାଏ, ତାହାର ଅଧଃପତନ ଅବଶ୍ୟମ୍ଭାବି l ମୋଗଲ ମରହଟ୍ଟା, ଇଂରେଜ ଶାସନ କାଳର ନାନା ଦୂରାବସ୍ଥା ସତ୍ତ୍ଵେ ଏ ଭୂ-ଖଣ୍ଡର ମଣିଷପ୍ରାଣ ଧର୍ମ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ଯାଇନାହିଁ । ଗଙ୍ଗାଧର ମେହେରଙ୍କ ଆତ୍ମୋକ୍ତି ଏଠି ଏକାନ୍ତ ସ୍ମରଣୀୟ -

“ମୁଁ ତ ଅମୃତ ସାଗର ବିନ୍ଦୁ

ନଭେ ଉଠିଥିଲି ତେଜି ସିନ୍ଧୁ

ଖସି ମିଶିଛି ଅମୃତ ଧାରେ

ଗତି କରୁଛି ସେ ଅକୂପାରେ

ପଥେ ଶୁଖି ଗଲେ ପାପ ତାପରେ

ହୋଇ ଶିଶିର ଖସିବି ତା’ ପରେ

ଅମୃତମୟ ଅମୃତମୟ

ସହିତ ମିଶିବି ସାଗରେ ।”

“ଧୃ” ଧାତୁରୁ ଧର୍ମ ଶବ୍ଦର ଉତ୍ପତ୍ତି । “ଧାରୟତେ ଇତି ଧର୍ମ” ଅର୍ଥାତ୍ ଯାହା ଧାରଣ କରେ ତାହା ହିଁ ଧର୍ମ । ସାଧାରଣତଃ ଧର୍ମ ଏକ ବ୍ଯାପକ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ । ବିଜ୍ଞାନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁ ସମ୍ୱନ୍ଧୀୟ ଧର୍ମର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ରହିଥିବା ସ୍ଥଳେ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ପରିବ୍ୟାପ୍ତ ଶକ୍ତି ହିଁ ଧର୍ମ ନାମରେ ବିଦିତ । ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ସତ୍ତାକୁ ହିଁ ଚିରନ୍ତନ ସତ୍ୟ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରି ବିଜ୍ଞାନ ବାକି ସମସ୍ତ ପ୍ରମାଣିକ ସତ୍ୟକୁ ଆପେକ୍ଷିକ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରେ । ମଣିଷର ଚରିତ୍ର ଗଠନ, ସଂସ୍କୃତି ତଥା ଧର୍ମ ବିଶ୍ଵାସ କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳର ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ । ସମାଜ ଓ ସଂସ୍କୃତି ସାହିତ୍ୟର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ ହୋଇ ଥିବାରୁ ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥିତି ଯେ କୌଣସି ସ୍ଥାନର ସଂସ୍କୃତି, ଧର୍ମ ଓ ଭାଷା ସାହିତ୍ୟକୁ ନିଶ୍ଚିତ ରୂପେ ପ୍ରଭାବିତ କରେ ।

ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଭାରତ ଇତିହାସକୁ ପର୍ଯ୍ୟାଲୋଚନା କଲେ ଜଣାଯାଏ ତତ୍କାଳୀନ ସମଗ୍ର ଭାରତର ଧର୍ମ, ସଂସ୍କୃତି ଓ ସାହିତ୍ୟର ବିପୁଳ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସଂଗଠିତ ହୋଇଥିଲା । ରାଜନୈତିକ ଅଟ୍ଟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହ ପ୍ରାଚ୍ୟ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଚିନ୍ତାର ସଂଘର୍ଷ ଫଳରେ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସରେ ଦ୍ବନ୍ଦ୍ବ ଦେଖା ଦେଇଥିଲା । ପାରମ୍ପାରିକ ବିଶ୍ୱାସର ନବ ରୂପାୟନ ଏ ସମୟର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ । ଠିକ୍ ଏହି ସମୟରେ ମହିମା ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ଆବିର୍ଭାବ ଓ ତାଙ୍କର ଉଦାର ନୀତିପୂର୍ଣ୍ଣ ବୈପ୍ଲବିକ ଗଣଧର୍ମ ମହିମା ଧର୍ମର ପ୍ରଚାର । ମହିମା ଧର୍ମର ଗୁରୁ ମହିମା ଗୋସାଇଁ ସର୍ବ ପ୍ରଥମେ ଧୂଳିଆ ବାବା ରୂପେ ପୁରୀରେ ୧୮୨୬ରେ ଆବିର୍ଭାବ ହୋଇଥିଲେ । ଶେଷରେ ମହିମାଗୋସାଇଁ ୧୮୭୬ ରେ ଯୋରନ୍ଦା ଠାରେ ସମାଧି ଲାଭ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପ୍ରଚାରିତ ମହିମା ଧର୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ହିଁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପଲବ୍ଧି ରୂପେ ସ୍ଵୀକାର କରାଯାଇଛି ଓ ଉପଲବ୍ଧି ପାଇଁ ବୈରାଗୀ, ଅପର ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଓ ପର ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ନାମରେ ତିନୋଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟ ନିରୂପିତ ହୋଇଛି । ପରସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କୁ ଅବଧୂତ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଯୁଗ ଜନ୍ମା ମନିଷୀ ମହିମା ଗୋସେଇଁଙ୍କ ପ୍ରଚାରିତ ମହିମା ଧର୍ମ ମାନବୀୟ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ଥିବାରୁ ମହିମା ଧର୍ମର ଅବଧୂତମାନେ ସର୍ବଭୂତରେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ରୂପେ ପରିକଳ୍ପିତ । ଶାନ୍ତ-ସରଳ-ନିରାଡମ୍ବର ଆତ୍ମାର ଅବିନଶ୍ଵରତାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି । ମହିମା ଗୁରୁଙ୍କର ଶରଣ, ଭଜନ ଓ ଦର୍ଶନ ମହିମା ଧର୍ମର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ l ତେବେ ବେଦ ବର୍ଣ୍ଣିତ ବ୍ରହ୍ମ, ପର୍ଯ୍ୟାୟ କ୍ରମେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମବାଦର ଶୀର୍ଷରେ ସ୍ଥାନିତ ହୋଇ ଶେଷରେ ମହିମାଧର୍ମରେ ପୁଣି ଥରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ଵ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ତର ଆଦିକାରଣ ରୂପେ ପରିକଳ୍ପିତ । ସନ୍ଥ କବି ଭୀମଭୋଇଙ୍କ ମହିମା ଧର୍ମର ଉତ୍ପତ୍ତି ସମ୍ପର୍କୀୟ ସ୍ଵୀକାରୋକ୍ତି ହେଲା -

“ମନେ ମନେ ହେଜି ପାଞ୍ଚ କରୁଅଛି

ମହୀମେଦିନିରେ ଥାଇ

ନିଷ୍କାମ ଧର୍ମରେ ନିର୍ଗୁଣ କର୍ମରେ

ଅଲେଖ ଧର୍ମକୁ ଧ୍ୟାୟୀ ।”

“ଅଲେଖ ପ୍ରଭୂ ସେ ମହିମା ସାଗର ପିଣ୍ଡ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଗୁରୁ, ଚାରି ଯୁଗ ମଧ୍ୟେ ଚାରି ଖାନି ଜୀବ ଜାତ ହୋନ୍ତି ସେ ବ୍ରହ୍ମରୁ ।” ଏଥିରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ମହିମା ଗୁରୁଙ୍କ ଅତିପ୍ରିୟ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ଭୀମଭୋଇ ବୈଦିକ ସଂସ୍କୃତିକୁ ବିରୋଧ କରିନାହାନ୍ତି , ବିରୋଧ କରିଛନ୍ତି ସଂସ୍କୃତି ନାଁରେ ପ୍ରଚାରିତ ଅପସଂସ୍କୃତିକୁ ।

ସନ୍ଥକବି ଭୀମ ଭୋଇଙ୍କ “ସ୍ତୁତିଚିନ୍ତାମଣି” ମହିମା ଧର୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗ୍ରନ୍ଥ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରା ଯାଇପାରେ । “ସ୍ତୁତି ଚିନ୍ତାମଣି” ହେଉଛି ମହିମା ଧର୍ମର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁସ୍ତୁତି ଗ୍ରନ୍ଥ । ଆଜି ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ରହିଥିବା କବିତାକୁ ମହିମାଧର୍ମାଵଲମ୍ବୀମାନେ ଖଞ୍ଜଣୀ ସହ ଗାଇବାର ଲକ୍ଷ୍ୟ କରାଯାଏ । “ସ୍ତୁତି ଚିନ୍ତାମଣି”ରେ ସର୍ବମୋଟ ଏକଶହ ବୋଲି ରହିଛି, ଯେଉଁଁଥିରେ ଅଲେଖ ସଦଗୁରୁଙ୍କର ପଦାମ୍ବୁଜର ବନ୍ଦନା କରା ଯାଇଛି ।

ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥ ପରି ଏଥିରେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁ ବନ୍ଦନା ପରେ କବି ନିଜର ସମସ୍ତ ଆପତ୍ତି, ଅଭିଯୋଗକୁ ବିଶ୍ଵନିୟନ୍ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି। ତେବେ ଏହି କ୍ରମରେ ଜ୍ୟୋତି, ବ୍ରହ୍ମମୟ, ଅଲେଖ , ପରଂବ୍ରହ୍ମ, ଶ୍ରୀହରି, ଗୋବିନ୍ଦ, ଜଗନ୍ନାଥ ମହାପ୍ରଭୂ , ନିର୍ବେଦ, ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ, ଈଶ୍ଵର ଇତ୍ୟାଦି ନାମରେ ବିଶ୍ଵନିୟନ୍ତାଙ୍କୁ ନାମିତ କରିଛନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ମୂର୍ତ୍ତିିପୂଜାକୁ ବିରୋଧ କରିଛନ୍ତି । କବିଙ୍କ ଭାଷାରେ -

"ଦେବାଦେବୀଗଣ ମୂର୍ତ୍ତିକା ପାଷାଣ କାହାକୁ ନ ଭଜି ଚିତ୍ତେ

ମୁକତି କାଷ୍ଠାରେ ଏକାନ୍ତ ନିଷ୍ଠାରେ ଏକାଧ୍ୟାୟି ଅଛି ତୋତେ ।”

ଷଷ୍ଠ ବୋଲିରେ ପୁଣି ଯାହାକୁ ସେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି ତାଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହ ଏକାକାର କରି ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି -

“କର୍ତ୍ତାରେ ସଂଯୁକ୍ତା ଧାତା ପଣେ ହିତା ଲଲାଟରେ ମାତ୍ରା ବସି

ଅବ୍ୟକତ ନାମ କହିଲ ଆପଣ କ୍ଷୀରୋଦଶୟନବାସୀ ।”

ପରବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ “ସ୍ତୁତି ଚିନ୍ତାମଣୀ”ର ପ୍ରାୟତଃ ପ୍ରତ୍ୟେକଟି କବିତାରେ କବି ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ଆରାଧ୍ଯ ଦେବାଦେବୀଙ୍କର ନାମକରଣର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ କାରଣକୁ ପ୍ରତିପାଦିତ କରିଛନ୍ତି । ତେଣୁ ପ୍ରକୃତରେ ମହିମା ଧର୍ମର କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରୂପ ଓ ଆକାରରେ ବିଶ୍ଵାସ ନ କରି ବରଂ ସେହି ଅଦୃଶ୍ୟ ଶକ୍ତିର ମହିମାକୁ ହିଁ ସ୍ଵୀକୃତି ପ୍ରଦାନ କରିଛି । ଏ ଦୃଷ୍ଟିରୁ “ସ୍ତୁତି ଚିନ୍ତାମଣି”ରେ କବିଙ୍କୁ ଆମେ ଜଣେ ସର୍ଵଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତକବି ରୂପେ ଦେଖିବାକୁ ପାଉଁ, ଯିଏ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭକ୍ତ କବିଙ୍କ ପରି ନିଜର ସମସ୍ତ ଆପତ୍ତି ଅଭିଯୋଗକୁ ବିଶ୍ବନିୟନ୍ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି ଓ ଅନ୍ଧତ୍ୱର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଜ୍ଞାନର ଚକ୍ଷୁଷ୍ମାନ ଆଲୋକକୁ ଘେନି ଯାଉଥିବା ଗୁରୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାୟିଛନ୍ତି ।

ସେହି ଗୁରୁଙ୍କଠାରେ ଓଡ଼ିଶାର ଆରାଧ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଆରୋପ କରି ସର୍ବଧର୍ମ ସମନ୍ୱୟର ଆପ୍ରାଣ ଉଦ୍ୟମ କରି ଗାଇ ଉଠିଛନ୍ତି -

“ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆରତ ଦୁଃଖ ଅପ୍ରମିତ ଦେଖୁ ଦେଖୁ କେବା ସହୁ । ମୋ ଜୀବନ ପଛେ ନର୍କେ ପଡ଼ିଥାଉ ଜଗତ ଉଦ୍ଧାର ହେଉ"॥

ନିଜକୁ ନର୍କଗାମୀ କରି ଜଗତକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାର ଉଦାର ଚିନ୍ତା ହିଁ ତେଣୁ ଏହି ମହିମାଧର୍ମାବଲମ୍ବୀ ସନ୍ଥ କବି ଭୀମଭୋଇଙ୍କର ମହିମା ଅଥବା ମହନୀୟତା ।

ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ମୁକ୍ତ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ, ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ, ସମ୍ବଲପୁର

ବିଭାଗୀୟ ମୁଖ୍ୟ (ଓଡ଼ିଆ)

କୁଲିତାପଡ଼ା,ମୋଦିପଡ଼ା

ସମ୍ବଲପୁର

ପିନ୍ କୋଡ଼-୭୬୮୦୦୨

ଯୋଗାଯୋଗ -୭୯୭୮୮୬୪୬୧୨

ମହିମାଧର୍ମର ବିକାଶଧାରାରେ ସ୍ତୁତି ଚିନ୍ତାମଣି Mahimadharmara Vikashadharare Stuti Chintamani

ଡ.ସଙ୍ଗୀତା ନାଏକ ପୁରୋହିତ Dr Sangita Naik