ଓଡ଼ିଶାର ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରମ୍ପରା ଅନେକ ପ୍ରକାରର ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ ଓ କଳାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ସଂସ୍କୃତିରେ "ମାହାରି" ଓ "ଦେବଦାସୀ" ପ୍ରଥା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିଛି। ଏହି ପ୍ରଥା ଓଡ଼ିଶାର ଇତିହାସ, ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ସହିତ ଜଡ଼ିତ। ଆଜି ଆମେ ଏହି ଦୁଇଟି ପ୍ରଥା ବିଷୟରେ ସରଳ ଭାଷାରେ ଜାଣିବା।

ମାହାରି ପ୍ରଥା କ’ଣ?

"ମାହାରି" ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି "ମହାନ ଆରାଧନା"। ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଓଡ଼ିଶାର ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କରେ ପ୍ରଚଳିତ ଏକ ପାରମ୍ପାରିକ ନୃତ୍ୟ ପ୍ରଥା। ମାହାରିମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ପୁରୁଷ ନର୍ତ୍ତକ ଯିଏକି ମନ୍ଦିରରେ ଭଗବାନ ଜଗନ୍ନାଥ, ଲିଙ୍ଗରାଜ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବଦେବୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନୃତ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। ଏହି ନୃତ୍ୟ ମୁଖ୍ୟତଃ ଓଡିଶୀ ନୃତ୍ୟର ଏକ ରୂପ, ଯାହା ଭକ୍ତି ଓ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ଉପରେ ଆଧାରିତ।

ମାହାରିମାନେ ମନ୍ଦିର ସହିତ ଜଡ଼ିତ ହୋଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ଏମାନଙ୍କୁ ଦେବତାଙ୍କର ସେବକ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରଥା ପୁରାତନ କାଳରୁ ଚାଲି ଆସୁଛି ଏବଂ ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟର ଏକ ଅଂଶ।

ଦେବଦାସୀ ପ୍ରଥା କ’ଣ?

"ଦେବଦାସୀ" ଅର୍ଥାତ୍ "ଦେବତାଙ୍କର ଦାସୀ"। ଏହି ପ୍ରଥା ଅନୁସାରେ, କେତେକ ମହିଳାମାନେ ଜୀବନ ଭରି ମନ୍ଦିରରେ ଦେବତାଙ୍କର ସେବା କରିବାକୁ ସମର୍ପିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ମନ୍ଦିରରେ ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ ଓ ଭଜନ ମାଧ୍ୟମରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କରନ୍ତି। ଦେବଦାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଓଡିଶୀ ନୃତ୍ୟର ପରମ୍ପରାକୁ ବଞ୍ଚାଇ ରଖିଥିଲେ।

କିନ୍ତୁ, ଏହି ପ୍ରଥା ସମୟକ୍ରମେ ସାମାଜିକ ଅସମାନତା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ହୋଇଗଲା। ଅନେକ ସ୍ଥଳରେ ଦେବଦାସୀମାନେ ଶୋଷଣର ଶିକାର ହେଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ସମାଜରେ ସମ୍ମାନଜନକ ସ୍ଥାନ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ସମୟରେ ଏହି ପ୍ରଥା ବିରୁଦ୍ଧରେ ଆନ୍ଦୋଳନ ହେଲା ଏବଂ ପରେ ଏହା ଧୀରେ ଧୀରେ ଲୋପ ପାଇଲା।

ମାହାରି ଓ ଦେବଦାସୀ ପ୍ରଥାର ତୁଳନା

ଲିଙ୍ଗ ଭେଦ: ମାହାରିମାନେ ପୁରୁଷ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଦେବଦାସୀମାନେ ମହିଳା ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ଥିଲେ।

ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି: ମାହାରିମାନେ ସମାଜରେ ଆଦୃତ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଦେବଦାସୀମାନେ ଅନେକ ସମୟରେ ଶୋଷିତ ହେଉଥିଲେ।

ବର୍ତ୍ତମାନ ସ୍ଥିତି: ମାହାରି ପ୍ରଥା ଆଜି ମଧ୍ୟ କେତେକ ମନ୍ଦିରରେ ଚାଲିଛି, କିନ୍ତୁ ଦେବଦାସୀ ପ୍ରଥା ବନ୍ଦ ହୋଇସାରିଲାଣି।

ଶେଷ କଥା

ମାହାରି ଓ ଦେବଦାସୀ ପ୍ରଥା ଓଡ଼ିଶାର ସଂସ୍କୃତିର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ ଥିଲା। ଏହି ପ୍ରଥାଗୁଡ଼ିକ ମାଧ୍ୟମରେ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତ ବଞ୍ଚି ରହିଛି। ଯଦିଓ ଦେବଦାସୀ ପ୍ରଥା ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି, ତଥାପି ଏହାର ଐତିହ୍ୟକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ୍। ଆଜି ମଧ୍ୟ ମାହାରିମାନେ ଓଡ଼ିଶାର ସାଂସ୍କୃତିକ ଧାରାକୁ ଜୀବନ୍ତ ରଖିଛନ୍ତି। ତେଣୁ, ଏହି ପରମ୍ପରାକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।

!! ସୁଶାନ୍ତ କୁମାର ସାସମଲ

ହନୁମାନ ନଗର ଆସ୍କା ରୋଡ଼

ବ୍ରହ୍ମପୁର ଗଞ୍ଜାମ !!

ମାହାରି ଓ ଦେବଦାସୀ: ଓଡ଼ିଶାର ପାରମ୍ପାରିକ ସଂସ୍କୃତିର ଅଂଶ

ମାହାରି ଓ ଦେବଦାସୀ: ଓଡ଼ିଶାର ପାରମ୍ପାରିକ ସଂସ୍କୃତିର ଅଂଶ