ନବରାତ୍ରି କେବଳ ପୂଜା ପର୍ବ ନୁହେଁ, ବରଂ ମାନବ ଜୀବନର ଆନ୍ତରିକ ଯାତ୍ରାର ଏକ ପ୍ରତୀକ। ନବରାତ୍ରିର ନଅ ଦିନ ଆମର ମନ, ଚେତନା ଓ ଆତ୍ମାର ବିକାଶକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ। ଏଠାରେ ମାଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଅସୁରମାନେ କେବଳ ବାହ୍ୟ ଶକ୍ତି ନୁହେଁ, ସେମାନେ ଆମର ଭିତରର ଦୁର୍ବଳତା — ଯଥା ଭୟ, ଲୋଭ, କ୍ରୋଧ, ମୋହ ଓ ଅଜ୍ଞାନ।

ବିରତିର ସନ୍ଦେଶ ଏହା କୁହେ ଯେ -:

ଜୀବନରେ ପ୍ରତିକ୍ଷଣ ଦୌଡ଼ିବାରୁ ପାର୍ଥକ୍ୟ କରି,
କେବେ କେବେ ନିଜର ମନ ସହିତ ବସିବା, ନିଜର ଆତ୍ମାକୁ ଶୁଣିବା ଆବଶ୍ୟକ। ନିଜର ଭିତରକୁ ଫେରିବା, ନିଜକୁ ପୁନର୍ବିଚାର କରିବା ଓ ନିଜ ଜୀବନକୁ ପୁନଃସଂଗଠନ କରିବାର ସମୟ।

ଆମେ ପ୍ରତିଦିନୀୟ ଜୀବନରେ କାମ, ଦାୟିତ୍ୱ, ସଂଘର୍ଷ, ଆଶା-ନିରାଶାରେ ଏତେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହୁଥାଉ, ଯେ ନିଜର ଭିତରକୁ ଦେଖିବାକୁ ସମୟ ମିଳେନାହିଁ। ନବରାତ୍ରି ସେହି ସମୟ ଯେତେବେଳେ ଆମେ ସମସ୍ତ ବାହ୍ୟ କୋଳାହଳରୁ ଏକ ପଦକ୍ଷେପ ପଛକୁ ହଟି, ନିଜ ଆତ୍ମା ସହିତ ସମ୍ବାଦ କରୁ।

ଜୀବନକୁ ସାହସର ସହ ବଞ୍ଚିବା -:

ଜୀବନ ସଦା ପ୍ରତିଯୋଗିତା, ପରୀକ୍ଷା ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଏକ ନିରନ୍ତର ଯାତ୍ରା। ଏଥିରେ ଖୁସି ଅଛି, କଷ୍ଟ ଅଛି, ସଫଳତା ଅଛି, ବିଫଳତା ବି ଅଛି। କିନ୍ତୁ ଏକେବାରେ ସାହସ (Courage) ହେଉଛି ସେଇ ଭିତରର ଶକ୍ତି, ଯାହା ଆମକୁ ପ୍ରତିଟି ସ୍ଥିତିକୁ ସାମ୍ନା କରିବାକୁ ସାହସ ଦିଏ ଦେଇଥାଏ।
ସାହସୀ ଜୀବନ ଭୟର ଅଭାବ ନୁହେଁ, ବରଂ ଭୟକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି, ତାହାକୁ ଜୟ କରିବାର ସାହସ।

ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିବା -:

ଯେପରିକି ଆଇନାରେ ନିଜକୁ ଦେଖିଲେ ସତ୍ୟ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯାଏ, ସେହିପରି ଜୀବନର ସତ୍ୟକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଅସୁବିଧାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିଲେ ସେଥିରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେନାହିଁ। ଭୟର ଆଖିରେ ଆଖି ରଖି ଦୃଢ଼ତାର ସହିତ ଠିଆ
ହେବା ରେ ହିଁ ସତ୍ୟତା ଥାଏ l

ଗାଁ ରେ ଜୀବନ -:

ଗାଁ ରେ ନବରାତ୍ରି ମାନେ ପରମ୍ପରାଗତ କଳା, ପାରମ୍ପରିକ ଖାଦ୍ୟ, ପୋଷାକ ଏବଂ ସଂସ୍କୃତିକ ଚିହ୍ନଗୁଡିକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରେ। ଏହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ୀ ପାଇଁ ଏକ ମୂଲ୍ୟବାନ ଉତ୍ସର୍ଗ।ପୂଜାରେ ନିଜ ଶ୍ରମ, ସମ୍ପଦ ଓ ସମୟକୁ ଉପରିକ୍ଷେପ କରି ମାଙ୍କୁ ଆଦର କରାଯାଏ। ଏହା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଧାର୍ମିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶିକ୍ଷା ନେବାର ସୁଯୋଗ ମିଳେ।ନବରାତ୍ରି ଗାଁରେ ସାହିତ୍ୟ, ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ, ଏବଂ ହସ-ଖେଳ ମାଧ୍ୟମରେ ଉତ୍ସବ ଆନନ୍ଦକୁ ମଧୁର କରେ। ଏହା ମନକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି ଆତ୍ମାକୁ ପୁନଃଶକ୍ତିଶାଳୀ କରେ।

ନୃତ୍ୟ ପରିବେଷଣ :-

ନବରାତ୍ରି ସମୟରେ ନୃତ୍ୟକୁ କେବଳ ମନୋରଞ୍ଜନ ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ଭକ୍ତିର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ଭାବେ ମନାଯାଏ। ମା ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କରିବା, ସମାଜରେ ସମ୍ମିଳନ ବଢ଼ାଇବା ଓ ଶକ୍ତିର ସ୍ତୁତି କରିବା ପାଇଁ ନୃତ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରାଯାଏ।

ଗର୍ବା (Garba)

ଗର୍ବା ଗୁଜରାଟର ଏକ ପାରମ୍ପରିକ ନୃତ୍ୟ। ଏଠାରେ ମାତୃଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଘୁରୁଣିଆ ଚଳନରେ ନୃତ୍ୟ କରାଯାଏ। ମାଟିର ଦ୍ୱୀପ(ପ୍ରଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ପ୍ରଦୀପ)କୁ ମଧ୍ୟରେ ରଖି, ତାହାର ଚାରିପାଖରେ ନଚାଯାଏ।

ଡାଣ୍ଡିଆ ରାସ୍ (Dandiya Raas)

ଏହାକୁ "ତଳୱାର ନୃତ୍ୟ" ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଦୁଇଟି ଡାଣ୍ଡିଆ (କାଠି) ବ୍ୟବହାର କରି, ସୁନ୍ଦର ଲୟିକ ଚଳନରେ ଏହି ନୃତ୍ୟ କରାଯାଏ। ଏହା ମାହିଷାସୁରଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ପାଇଁ ମା ଦୁର୍ଗାଙ୍କର ସଂଗ୍ରାମ ପ୍ରତିକାଶ କରେ।

ଲୋକନୃତ୍ୟ

ନବରାତ୍ରି ସମୟରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନୀୟ ପାରମ୍ପରିକ ନୃତ୍ୟ ହୋଇଥାଏ। ଯେପରି ଓଡ଼ିଶାରେ – ଗୋଟିପୁଅ ଓ ଛଉ ନୃତ୍ୟ। ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗରେ – ଧୁନୁଚି ନୃତ୍ୟ।

ନବରାତ୍ରିରେ ବେଶଭୁଷା :-

ନବରାତ୍ରିରେ ବେଶଭୁଷାର ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି। ଏହା କେବଳ ରୂପସଜ୍ଜା ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ପରିଚୟ, ଭକ୍ତିର ପ୍ରକାଶ ଓ ଉତ୍ସବୀୟ ଉତ୍ସାହର ପ୍ରତୀକ। ଏହି ପର୍ବ ସମୟରେ ପୁରୁଷ, ନାରୀ ଓ ଶିଶୁମାନେ ସବୁଜ, ରଙ୍ଗୀନ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧନ୍ତି। ପୋଷାକରେ ସ୍ଥାନୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରତିଫଳନ ଦେଖାଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିନ ପାଇଁ ଏକ ବିଶେଷ ରଙ୍ଗର ପୋଷାକ ପିନ୍ଧାଯାଏ।
ଯଥା – ପ୍ରଥମ ଦିନ ପୀତ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ସଫେଦ, ତୃତୀୟ ଦିନ ଲାଲ୍ ଇତ୍ୟାଦି l ନବରାତ୍ରି ସମୟରେ ନାରୀମାନଙ୍କ ପୋଷାକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରଙ୍ଗୀନ ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ ହୁଏ।

ନବରାତ୍ରିରେ ନାଟକର ମହତ୍ତ୍ୱ :-

ଧାର୍ମିକ କଥା ପ୍ରଚାର

ମା ଦୁର୍ଗା, ମାହିଷାସୁର, ରାମ, ରାବଣ ଇତ୍ୟାଦି କଥାକୁ ଅଭିନୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଦେଖାଯାଏ। ଲୋକମାନେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖି ଧର୍ମ, ନୀତି, ଓ ପରମ୍ପରା କୁ ଜାଣନ୍ତି l

ଭକ୍ତିର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି

ନାଟକରେ ଗୀତ, ସଙ୍ଗୀତ, ଓ ନୃତ୍ୟ ସହିତ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ପ୍ରଦର୍ଶିତ କରାଯାଏ। ଏହା ଭକ୍ତିକୁ ଅଧିକ ଗଭୀର ଓ ଜୀବନ୍ତ କରିଥାଏ।

ସାମାଜିକ ସନ୍ଦେଶ

କେତେକ ନାଟକରେ ନାରୀ ସଶକ୍ତିକରଣ, ନ୍ୟାୟ, ଅନ୍ୟାୟ ବିରୋଧୀ ସଂଘର୍ଷ ପରି ବିଷୟବସ୍ତୁକୁ ଆଲୋଚନା କରାଯାଏ।
ଏହା ସମାଜକୁ ସଚେତନ କରିଥାଏ।

ନବରାତ୍ରି ସମୟରେ ପ୍ରଚଳିତ ନାଟକ

ରାମଲୀଳା (Ramlila)

ଏହା ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ପ୍ରଚଳିତ ନାଟକ।
ରାମାୟଣର କଥାକୁ ନବଦିନ ଧରି ଅଭିନୟ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରାଯାଏ। ରାବଣବଧ ଓ ସତ୍ୟର ଜୟ ଏହାର ପ୍ରଧାନ ବିଷୟ।
ଦଶମୀ ଦିନ ରାବଣଙ୍କ ପୁତଳା ପୋଡ଼ି ଦଶହରା ପାଳନ
କରାଯାଏ।

ମାହିଷାସୁର ବଧ (Mahishasura Mardini)

ଏହି ନାଟକରେ ମା ଦୁର୍ଗାଙ୍କର ସଂଗ୍ରାମ ଓ ମାହିଷାସୁରଙ୍କ ବଧ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୁଏ।

ଧୁନୁଚି ନୃତ୍ୟ ସହିତ ନାଟକ

ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ ଓ ଓଡ଼ିଶାର କେତେକ ସ୍ଥାନରେ, ନାଟକ ସହିତ ଧୁନୁଚି ନୃତ୍ୟ ଯୋଡ଼ାଯାଏ।

ଲୋକନାଟକ (Folk Dramas)

ନବରାତ୍ରି ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ରାମ ଓ ଅଞ୍ଚଳରେ ସ୍ଥାନୀୟ କଳାକାରମାନେ ପାଲା, ଦଶାବତାର, ଚାରିତ୍ରିକ ନାଟକ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। ଏଥିରେ ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ, ଓ ହାସ୍ୟ-ବିନୋଦର ସମ୍ମିଳନ ଥାଏ।
ନବରାତ୍ରି ଜୀବନକୁ ନୂଆ ଜୀବନ ସହ ବଞ୍ଚିବାର ପ୍ରେରଣା ଦିଏ l ପ୍ରତିଦିନ ଆମ ଭିତରେ ଅସୁରମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥାଏ।ଯଦି ଆମେ ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, ଓ ସତ୍କାର୍ଯ୍ୟର ପଥ ଅନୁସରଣ କରିବା, ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ ଜୀବନରେ ବିଜୟ ଲାଭ କରିପାରିବା।

ନବରାତ୍ରିରୁ ମିଳୁଥିବା ଜୀବନର ପ୍ରେରଣା

ତୃତୀୟ ଭାଗ -3