ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରୁ ମାନବ ସମାଜରେ ଏକ ଗଭୀର ପ୍ରଶ୍ନ ଚର୍ଚ୍ଚିତ ହୋଇଆସିଛି: ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ କ’ଣ ସମାନ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଧାର୍ମିକ ରୀତିନୀତି, ସାମାଜିକ ଅଧିକାର ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମୁକ୍ତି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଆହୁରି ଜଟିଳ ହୋଇଉଠେ। ଆଜିର ଯୁଗ ଯେତେବେଳେ ନାରୀ ସଶକ୍ତିକରଣର ନାରା ଶୁଣାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଆମ ଶାସ୍ତ୍ରଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ କ’ଣ କହନ୍ତି, ସେ ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିବା ଜରୁରୀ। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏକ ପୌରାଣିକ ଆଖ୍ୟାନ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବିଧାନ ଆମକୁ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ପ୍ରଗତିଶୀଳ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଦେଇଥାଏ।

ପୁରାଣ ମତେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ବାହନ ପକ୍ଷୀରାଜ ଗରୁଡ଼ ଏକଦା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିଥିଲେ। ପ୍ରଶ୍ନଟି ଥିଲା ସନାତନ ଧର୍ମର ଏକ ସ୍ପର୍ଶକତର ବିଷୟ ଉପରେ: "ହେ ପ୍ରଭୁ! ଶାସ୍ତ୍ର କହନ୍ତି, 'ପୁତ୍ର' ହିଁ 'ପୁତ' ନାମକ ନରକରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରେ। ପୁତ୍ର ହିଁ ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ପଠାଇପାରେ। ମାତ୍ର, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅନେକ ଧାର୍ମିକ ଓ ପୂଣ୍ୟବାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଅଛନ୍ତି ଯେଉଁମାନଙ୍କର ପୁତ୍ର ସନ୍ତାନ ନାହିଁ, କେବଳ କନ୍ୟା ସନ୍ତାନ ଅଛନ୍ତି। ଏଭଳି ପିତାମାତା ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କ’ଣ ନରକଗାମୀ ହେବେ? ସେମାନଙ୍କ ମୁକ୍ତିର କିଛି ଉପାୟ ଅଛି କି?"

ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ ତତ୍କାଳୀନ ସମାଜର ଏକ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାଧାରା ପ୍ରତିଫଳିତ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉତ୍ତର ଥିଲା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଓ ବିପ୍ଳବୀ। ଭଗବାନ ହସି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ହେ ଗରୁଡ଼! ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତ ଧାରଣା ତ୍ୟାଗ କର। ମୋର ସୃଷ୍ଟିରେ ପୁତ୍ର ଓ କନ୍ୟାର କୌଣସି ପାର୍ଥକ୍ୟ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତିର ପୁତ୍ର ନ ଥାଏ, ତାହାର କନ୍ୟା ବା ନାତି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କର୍ମ କରିବାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧିକାର ରଖନ୍ତି।"

ଭଗବାନ ଏହି ଉତ୍ତର ଦେବା ସହିତ ଗରୁଡ଼ ପୁରାଣ ଓ ମନୁସ୍ମୃତିର ଶ୍ଲୋକ ଉଦ୍ଧୃତ କରି କହିଲେ: "ଯେପରି ଆତ୍ମା ଏବଂ ସନ୍ତାନ ସମାନ... ତେଣୁ ଏହି ଜଗତରେ ପିତାର କନ୍ୟାରୂପେ ଜନ୍ମିତା ଝିଅହିଁ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅର୍ପଣ କରିବାର ଅଧିକାରୀ।" ଅର୍ଥାତ୍, ପୁତ୍ର ନଥିଲେ କନ୍ୟା ନିଜେ ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦି କର୍ମ କରିପାରିବେ ବା ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର (ନାତି) ଜେଜେ ବାପାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ପଥରେ ଅଗ୍ରସର କରାଇପାରିବେ। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବାଣୀ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ ଯେ ଆତ୍ମିକ କର୍ମରେ ଲିଙ୍ଗଗତ ପାର୍ଥକ୍ୟର କୌଣସି ସ୍ଥାନ ନାହିଁ।

ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ଭଗବାନ ଏକ ମାର୍ମିକ କାହାଣୀ ଶୁଣାଇଲେ। ଏକ ଗାଁରେ ଧର୍ମଦତ୍ତ ନାମକ ଜଣେ ଧାର୍ମିକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରହୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର କେବଳ ଏକ କନ୍ୟା ଥିଲେ, ନାମ ସୁମତି। ପୁତ୍ର ସନ୍ତାନ ନଥିବାରୁ ସର୍ବଦା ଚିନ୍ତାରେ ରହୁଥିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କିଏ କରିବ ଏବଂ ତାଙ୍କର ମୁକ୍ତି କିପରି ସମ୍ଭବ ହେବ। ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ସମାଜର ବହୁ ବିରୋଧ ଓ କୁସଂସ୍କାରକୁ ଅଣଦେଖା କରି, ସାହସୀ କନ୍ୟା ସୁମତି ନିଜେ ପିତାଙ୍କର ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାର କଲେ। ପରେ ସମୟ ଆସିବାରେ ସୁମତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗୟାଠାରେ ଜେଜେବାପାଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଥିଲେ। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ଧର୍ମଦତ୍ତ ସୁମତିଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନରେ ପ୍ରକଟିତ ହୋଇ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ କହିଥିଲେ, "ହେ ପୁତ୍ରୀ! ତୋ ପୁତ୍ର ଅର୍ପିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତ ହୋଇ ସମ୍ମାନରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗମନ କରୁଛି। ଆଜି ମୁଁ ସତ୍ୟ ବୁଝିପାରିଲି ଯେ ପୁଅ ଓ ଝିଅରେ କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ନାହିଁ। ତୁହି ମୋ ପ୍ରକୃତ ପୁତ୍ର ସମାନ।"

ଏହି କାହାଣୀ ଏକ ସରଳ କିନ୍ତୁ ଗଭୀର ସତ୍ୟକୁ ଉପସ୍ଥାପିତ କରେ: ଭକ୍ତି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟପରାୟଣତା ହିଁ ମୁଖ୍ୟ, ଲିଙ୍ଗ ନୁହେଁ। ଗରୁଡ଼ ପୁରାଣ ଅନୁଯାୟୀ, ଯଦି ପୁତ୍ର ନଥାଏ, ତେବେ କନ୍ୟା, ନାତି, ପତ୍ନୀ ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିକଟତମ ଆତ୍ମୀୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କର୍ମ କରିପାରନ୍ତି। ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କହିଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ପୁତ୍ର ନଥିବାରୁ ଶୋକ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ମାୟାର ଅଧୀନ। ଆତ୍ମାର ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକତା ହେଉଛି ଶୁଦ୍ଧ ଭାବ, ନିଃସ୍ୱାର୍ଥ ସେବା ଓ ଅନନ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧା। ଶରୀର ଭେଦ କେବଳ ବାହ୍ୟ ସଂସ୍କାର ଆତ୍ମାର ଅଭ୍ୟୁଦୟ ପଥରେ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ନୁହନ୍ତି।

ଆଜିର ସମାଜରେ ଯେତେବେଳେ ନାରୀଙ୍କୁ ଅନେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶ୍ରେଣୀର ନାଗରିକ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ପୌରାଣିକ ଉପଖ୍ୟାନ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବାଣୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ହୋଇଉଠେ। ଏହା ପ୍ରମାଣିତ କରେ ଯେ ଆମ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ନାରୀଙ୍କୁ କେବେ ହୀନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି ନାହିଁ; ବରଂ ତାଙ୍କୁ ପୁରୁଷ ସହିତ ସମାନ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରିଛି। ମୁକ୍ତି କେବଳ ପିତୃ କର୍ମ କେବଳ ପୁରୁଷଙ୍କ ଏକ ଚେତା ଅଧିକାର ନୁହେଁ; ଏଥିରେ ନାରୀଙ୍କ ଅବଦାନ ସମାନ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ସମାଜରେ ପ୍ରଚଳିତ କୁସଂସ୍କାର ଓ ପକ୍ଷପାତିତା ହେତୁ ଏହି ସନାତନ ସତ୍ୟକୁ ଅନେକ ସମୟରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରି ଦିଆଯାଇଛି। କନ୍ୟାଙ୍କୁ ପରିବାରର ବୋଝ ବୋଲି ଭାବିବା, ପିତୃ ସମ୍ପତ୍ତିରୁ ବଞ୍ଚିତ କରିବା, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଆଦି ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଦୂରେଇ ରଖିବା – ଏସବୁ ମାନବ-ରଚିତ ପ୍ରଥା, ଯାହା ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନ୍ୟାୟର ବିରୋଧୀ। ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବାଣୀ ଏହି ସବୁ କୃତ୍ରିମ ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରି ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ନ୍ୟାୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛନ୍ତି।

ତେଣୁ, ଆଜିର ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ସମାଜରେ ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ପୁନର୍ବିଚାର କରିବାର। ପିତୃଋଣରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା, ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କ ଆତ୍ମାକୁ ତର୍ପିତ କରିବା ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରିବା ପାଇଁ ପୁତ୍ର ହେବା ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏକ କନ୍ୟା ମଧ୍ୟ ସେହି ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତିର ସହିତ ପାଳନ କରି ପିତାମାତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ପଥରେ ଅଗ୍ରସର କରାଇପାରନ୍ତି। ଶାସ୍ତ୍ର କହେ, "ବିଶ୍ୱାସ ଓ ଭକ୍ତି ହିଁ ମୁଖ୍ୟ; ଲିଙ୍ଗ ଭେଦ କେବଳ ଶରୀର ପାଇଁ, ଆତ୍ମା ପାଇଁ ନୁହେଁ।"

ସାରମର୍ମ କଥା ହେଲା, ନାରୀ ଓ ପୁରୁଷ ସମତା ହେଉଛି ଶାସ୍ତ୍ର ସମ୍ମତ ଏକ ସନାତନ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ। ମୁକ୍ତି କେବଳ ଧାର୍ମିକ କର୍ମକାଣ୍ଡରେ ଲିଙ୍ଗଗତ ପାର୍ଥକ୍ୟର କୌଣସି ସ୍ଥାନ ନାହିଁ। ଆଧୁନିକ ସମାଜ ଯେତେବେଳେ ସମାନତା ଓ ସମାନ ଅଧିକାର ନିମିତ୍ତ ସଂଗ୍ରାମ କରୁଛି, ସେତେବେଳେ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଜ୍ଞାନ ଆମକୁ ଏକ ପଥଦର୍ଶନ ଦେଇପାରେ। ପୁତ୍ର ନଥାଇ କେବଳ କନ୍ୟା ସନ୍ତାନ ଥିବା ପରିବାରଗୁଡ଼ିକୁ ଚିନ୍ତା କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। କନ୍ୟାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ସେବା, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କର୍ମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୈଧ ଏବଂ ପିତୃଲୋକଙ୍କ ଆତ୍ମାକୁ ପରମ ଶାନ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରେ। ଏହାହିଁ ହେଉଛି ସନାତନ ଧର୍ମର ନାରୀ-ପୁରୁଷ ସମତାର ଅମୃତ ବାଣୀ।

!! ସୁଶାନ୍ତ କୁମାର ସାସମଲ

ହନୁମାନ ନଗର ଆସ୍କା ରୋଡ଼

ବ୍ରହ୍ମପୁର ଗଞ୍ଜାମ !!

ନାରୀ-ପୁରୁଷ ସମତା ଓ ମୋକ୍ଷର ପ୍ରଶ୍ନ

ନାରୀ-ପୁରୁଷ ସମତା ଓ ମୋକ୍ଷର ପ୍ରଶ୍ନ