ଯତ୍ର ନାର୍ଯ୍ୟସ୍ତୁ ପୂଜ୍ୟନ୍ତେ... ରମନ୍ତେ ତତ୍ର ଦେବତାଃଯତ୍ର ତାସ୍ତୁ ନ ପୂଜ୍ୟନ୍ତେ, ସର୍ବା ସ୍ତତ୍ରା ଫଳଃ କ୍ରିୟା...

ଅର୍ଥାତ:- ଯେଉଁଠି ନାରୀ ମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ ସେଠାରେ ଦେବତା ମାନେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି ।

ସ୍ବାମୀ ବିବେକାନନ୍ଦଙ୍କ ଭାଷାରେ ନାରୀର ସମ୍ମାନ ଯେଉଁଠି ସଂସ୍କୃତିର ଉତଥାନ ସେଇଠି । ଆମ ଦେଶରେ ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟାର ପ୍ରାୟ ଅର୍ଦ୍ଧଂଶ ହେଉଛନ୍ତି ନାରୀ । ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରମ୍ପରା ମୁଖ୍ୟତଃ ନାରୀ ମାନଙ୍କୁ ସର୍ବାଗ୍ରେ ରଖିଛି । ବୈଦିକ ଯୁଗରୁ ମହନୀୟ ମହିୟସୀ ମହିଳା ଗାର୍ଗୀ, ମୈତ୍ରୀୟଙ୍କ କଥା କୁହାଯାଉ କି ପୁରାଣ ପୃଷ୍ଠାରୁ ଦୁର୍ଗା, କାଳୀଙ୍କ ଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବୀ ମାନଙ୍କ କଥା ବିଚାରକୁ ନିଆଯାଉ । ନାରୀ ବିନା ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି କୁ ପରିକଳ୍ପନା କରିବା ବାହୁଲ୍ୟ ମାତ୍ର... ପରିବାର ପରିଚାଳନା ହେଉ କିମ୍ବା ରାଜନୀତି ସବୁ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମହିଳା ମାନେ ଆଗଧାଡିରେ ।

ଇତିହାସ ପୃଷ୍ଠାକୁ ଫର୍ଦ ଫର୍ଦ କରି ଲେଉଟାଇ ଦେଖିଲେ ନାରୀ ଜାତି ହିଁ ପ୍ରଶଂସାର ଚୂଡ଼ା ଦେଶରେ ବିରଜମାନ।

ଚାଲନ୍ତୁ ଜାଣିବା ସେଇ ନାରୀ ଯିଏ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ସମ୍ମାନ ଏବଂ ନାରୀକୁ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ସମ୍ମାନ ଦେଉଥିବା ଏକ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ପରମ୍ପରା ଏକ ପର୍ବ। ସେ ପର୍ବ ଟିର ନାମ ହେଉଛି ରଜ ପର୍ବ।

ସମୟର କରାଳ ଚକ୍ରରେ ଭୂରି ବୁଲୁଛନ୍ତି ୬ ଟି ଋତୁ ସେଥିରେ ଆମ ଓଡ଼ିଶାରେ ବାର ମାସରେ ତେର ପର୍ବ ସେଥି ମଧ୍ୟରୁ ରଜ ପର୍ବ ଟି ଅନ୍ୟତମ।

ଏବେ ଚାଲନ୍ତୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ରଜ କଣ, ରଜର ବିଶେଷତ୍ଵ କଣ ରହିଛି ଏବଂ କେମିତି ପାଳନ କରାଯାଏ ଏବଂ ସବୁଠୁ ନିଆରା ପରମ୍ପରା ରଜ ପର୍ବ ଏବଂ ନାରୀ ମାନଙ୍କୁ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ସମ୍ମାନ ଏବଂ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ପରମ୍ପରା - ରଜ।

ରଜ ପର୍ବ କଣ?

:-

ଓଡ଼ିଶାର ଏକାଧିକ ପର୍ବ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଗଣପର୍ବ ହେଉଛି ରଜ। ଓଡ଼ିଶାରେ ରଜ ପର୍ବକୁ ହିନ୍ଦୁମାନେ ମହାସମାରୋହରେ ପାଳନ କରିଥାଆନ୍ତି । ଏହି ରଜ ଉତ୍ସବ ଓଡ଼ିଶାରେ ତିନି ଦିନ ଧରି ପାଳିତ ହୁଏ । ପ୍ରଥମ ଦିନକୁ ପହିଲି ରଜ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନକୁ ଭୂଇଁ ଦହଣ ଓ ତୃତୀୟ ଦିନକୁ ବାସି ରଜ ଭାବରେ ପାଳନ କରାଯାଇଥାଏ । ଏହି ରଜ ପାଳନ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବହୁ ଶାସ୍ତ୍ର ପୁରାଣ ଓ ଐତିହାସିକ ତଥ୍ୟ ନିହିତ ଅଛି । ଏହା ଏକ ପଲ୍ଲୀ ଭିତ୍ତିକ ପର୍ବ । ଏହି ଦିନ ମାନଙ୍କରେ ମାଆ ବସୁମତୀ ଙ୍କ ରଜସ୍ୱଳା ହୋଇଥାଏ । ସେଥିପାଇଁ ରଜ ପର୍ବ ମଧ୍ୟ ତିନି ଦିନ ଧରି ପାଳନ କରାଯାଉଥିବାରୁ ତିନି ଦିନ ଧରି ହଳ କରିବା । କାଠ କାଟିବା, ଦାନ୍ତ କାଠି ଭାଙ୍ଗିବା, ପରିବା କାଟିବା ଇତ୍ୟାଦିକୁ ନିଷେଧ କରାଯାଇଛି । ଏତଦ୍‌ବ୍ୟତୀତ ରଜ ପର୍ବରେ ଯୁବକ ମାନେ ଗୁଡ଼ି ଉଡାଇ ଥାଆନ୍ତି । ଏହି ଗୁଡ଼ି ଉଡ଼ା ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଖୁବ୍ ଚିତ୍ତାକର୍ଷକ ହୁଏ ।

ଏହା ରାଜ୍ୟର ଏକ ପାରମ୍ପରିକ ପର୍ବ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଏହାକୁ ଚାରିଦିନ ଧରି ପାଳନ କରାଯାଇଥାଏ। ରଜ ସଂକ୍ରାନ୍ତିର ପୂର୍ବଦିନ ପହିଲି ରଜ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ରଜ ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ତୃତୀୟ ଦିନ ଭୂମିଦାହ ବା ଭୂମି ଦହନ, ଚତୁର୍ଥ ତଥା ଅନ୍ତିମ ଦିନ ବସୁମତୀ ସ୍ନାନ ଭାବେ ପାଳନ ହୁଏ।

ତେବେ ଆଜି ହେଉଛି ରଜ ସଜବାଜ । ଏହିଦିନ ଝିଅମାନେ ରଜ ପର୍ବ ପାଇଁ ସଜବାଜ ହୁଅନ୍ତି। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ଯେ, ରଜ ପର୍ବରେ ଠାକୁରାଣିଙ୍କର ଋତୁସ୍ରାବ ହୋଇଥାଏ । ତେଣୁ ରଜ ୩ ଦିନ ଝିଅମାନେ କାମ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

ବାର ମାସେ ତେର

ପରବ ପଡଇ

ଆମ ରାଜ୍ୟ ଉତ୍କଳରେ

ସଂସ୍କୃତି ଆମର

ଅତୀବ ନିଆରା

ପାଳିଥାଉ ମହା ଆଡ଼ମ୍ବରେ

ତା ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟେ

ରଜର ପରବ

ପଡଇ‌ ଆଷାଢ଼ ମାସେ

ପହିଲି ରଜ ଅନ୍ତେ

ମିଥୁନ ସଂକ୍ରାନ୍ତି

ପାଳନ୍ତି ହସ ଉଲ୍ଲାସେ

ଜ୍ୟେଷ୍ଠମାସ ଶେଷ

ପହିଲି ଆଷାଢ଼

ଉତ୍କଳେ ସଂସ୍କୃତି ପର୍ବ

ସ୍ନେହ,ଶ୍ରଦ୍ଧା,ପ୍ରେମ

ଶାନ୍ତି ମୈତ୍ରୀ ଭାଵ

ଓଡ଼ିଆ ଜାତିର ଗର୍ବ

ଓଡ଼ିଆର ଏହି

ସଂସ୍କୃତି ପରବ

ଦ୍ୱିତୀୟେ ରଜ ସଂକ୍ରାନ୍ତି

ସଭିଙ୍କ ଜୀବନେ

ହେଉ ଯେ ମଙ୍ଗଳ

ହସ ଖୁସି ଖେଳ ଶାନ୍ତି

ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନେ

ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ନାମେ

ପାଳିତ ହୁଏ ଏ ପର୍ବ ।

ଓଡ଼ିଆ ସଂସ୍କୃତି

ମହାନ୍ ସଂସ୍କୃତି

ଧନ୍ୟ ତାର ପର୍ବ ପର୍ବାଣୀ

ଆନନ୍ଦ ଉଲ୍ଲାସ

ସ୍ନେହ ଓ ବିଶ୍ଵାସ

ପ୍ରତି ପର୍ବେ ଦିଏ ଆଣି ।

ବର୍ଷକରେ ଥରେ ଆସୁଥିବା ଏହି କୃଷିଭିତ୍ତିକ ପର୍ବକୁ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସହରାଞ୍ଚଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିଟି ଓଡ଼ିଆ ପରିବାର ବେଶ୍ ଧୁମ୍‌ଧାମ୍‌ରେ ପାଳନ କରିଥାନ୍ତି । କୃଷି ଓଡ଼ିଶାର ମୁଖ୍ୟ ଜୀବିକା ହୋଇଥିବାରୁ ମାଟି ମା’କୁ ବିଶ୍ରାମ ଦେବା ଏହି ପର୍ବ ପାଳନର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ । ସାଧାରଣତଃ କୃଷକମାନେ ରଜସଂକ୍ରାନ୍ତି ପୂର୍ବରୁ କ୍ଷେତରେ ଧାନ ବୁଣି ବର୍ଷାର ଆଗମନକୁ ଅପେକ୍ଷା କରିଥାନ୍ତି ।

ଆଷାଢ଼ର ପ୍ରଥମ ବର୍ଷାରେ ପୃଥିବୀ ଶୀତଳ ହେବା ସହ ପ୍ରଜନନକ୍ଷମ ହୋଇଥାଏ। ପୃଥିବୀମାତାର ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ରଜସ୍ୱଳା ନାରୀ ସହ ତୁଳନା କରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ରାମ ଦିଆଯାଏ । ଏଥିସହିତ କୃଷି କର୍ମରୁ ଅବ୍ୟାହତି ନେଇ ଆନନ୍ଦ ଉଲ୍ଲାସରେ ମାତିଯାନ୍ତି କୃଷକ ସମାଜ । ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପିଠାପଣାରେ ମହକିଯାଏ ଓଡ଼ିଶାର ପୁରପଲ୍ଲୀ । ରଜପାନ ଖିଆ, ଦୋଳିରେ ଝୁଲିବା,ଲୁଡୁ, ତାସ୍ ଓ ବାଗୁଡ଼ି ଖେଳ ମଧ୍ୟରେ ପୂରି ଉଠେ ଓଡ଼ିଶାର ପୁରପଲ୍ଲୀ। ରଜ ତିନିଦିନ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ ଦିନ ପହଲି ରଜ, ଦ୍ବିତୀୟ ଦିନ ରଜ ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଏବଂ ତୃତୀୟ ଦିନ ଭୂମି ଦହନ। ଏହି ତିନି ଦିନ ପରେ ଶେଷ ଦିନ ବସୁମତୀ ସ୍ନାନ କରାଯାଇଥାଏ। ଯେପରି ଏକ ରଜସ୍ବଳା ନାରୀ ମୋଟ ୪ ଦିନ ପାଇଁ ଅଛୁତ ରୁହେ, ସେପରି ବସୁଧା ମାତାଙ୍କୁ ଏହି ଚାରିଦିନ ଅକ୍ଷତ ଓ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ କରି ରଖାଯାଏ । ଧରିତ୍ରୀ ନିଜେ ରଜଃସ୍ରାବିତ ହୋଇ ନିଜ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଶସ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନକ୍ଷମତା ବଢ଼ାଏ । ଏହି ସମୟରେ ପୃଥିବୀ ମାତାକୁ ଆଘାତ ନ ଦେବା ପାଇଁ କୁମାରୀମାନେ ଖାଲି ପାଦରେ ଚାଲନ୍ତି ନାହିଁ ।

ପୂର୍ବରୁ କଦଳୀ ପାଟୁକା ଓ ଗୁଆ ଖୋଳପା ପାଦରେ ବାନ୍ଧି ଚାଲିଥାନ୍ତି । ଏହି ପର୍ବର ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ହେଉଛି ରଜପାନ ଓ ପୋଡ଼ପିଠା । ଘରେ ଘରେ ପୋଡ଼ପିଠା ସହିତ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପିଠା ହେଇଥାଏ। ଗାଁଠୁ ସହର ପୋଡ଼ପିଠାରେ ମହକି ଉଠେ ସାରା ଓଡ଼ିଶା। ନିୟମିତ ରୋଷେଇ କରିବା ହେଉଛି ମହିଳାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ରଜରେ ଧରିତ୍ରୀ ମାତାଙ୍କୁ ଯେପରି ବିଶ୍ରାମ ଦିଆଯାଏ ସେପରି ଘରର ଝିଅ, ବୋହୂମାନଙ୍କୁ ବିଶ୍ରାମ ଦିଆଯାଏ। ଝିଅ ବୋହୂମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ଦୋଳି ଖେଳିବା ସହ ଘରେ ବସି ତାସ୍‌ ଓ ଲୁଡୁ ଖେଳିଥାନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ନୂଆ ବାହା ହୋଇଥିବା ଝିଅଟି ଘରୁ ରଜଭାର ଆସିଥାଏ। କୁଆଁରୀ ଝିଅମାନେ ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ରଜରେ ନୂଆ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ମୁହଁରେ କୁଙ୍କୁମ ଲଗାଇ, ପାଦରେ ଅଳତା ଓ ଅନ୍ୟ ଶୃଙ୍ଗାର କରି ରଜଦୋଳିର ଆନନ୍ଦ ଉଠାନ୍ତି। ଗାଁ ଗହଳିରେ ଝିଅମାନେ ଦୋଳି ଖେଳି ଗୀତ ଗାଉଥାନ୍ତି ।

ନିୟମିତ ରୋଷେଇ କରିବା ହେଉଛି ମହିଳାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ରଜରେ ଧରିତ୍ରୀ ମାତାଙ୍କୁ ଯେପରି ବିଶ୍ରାମ ଦିଆଯାଏ ସେପରି ଝିଅ, ବୋହୂମାନଙ୍କୁ ନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଅବ୍ୟାହତି ଦିଆଯାଏ। ଝିଅ ବୋହୂମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ଦୋଳି ଖେଳିବା ସହ ଘରେ ବସି ତାସ୍ ଓ ଲୁଡୁ ଖେଳିଥାନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ନୂଆ ବାହା ହୋଇଥିବା ଝିଅଟି ଘରୁ ରଜଭାର ଆସିଥାଏ।

କୁଆଁରୀ ଝିଅମାନେ ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ରଜରେ ନୂଆ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି , ପାଦରେ ଅଳତା ଲଗାଇ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୃଙ୍ଗାର କରି ରଜ ଦୋଳିର ଆନନ୍ଦ ଉଠାନ୍ତି।

ଝିଅ ବହୁ ସବୁ ଦୋଳିରେ ବସି ରଜ ଗୀତ ଗାଇ ଗାଁ କୁ ତାଙ୍କ ଗୀତରେ ରେ ଝୁମେଇ ଦିଅନ୍ତି।

''ବନସ୍ତେ ଡାକିଲା ଗଜ, ବରଷକେ ଥରେ ଆସିଛି ରଜ,

ଆସିଛି ରଜ ଲୋ ଘେନି ନୂଆ ସଜବାଜ ॥’’

‘‘ରଜ ଦୋଳି କଟ କଟ,ମୋ ଭାଇ ମଥାରେ ସୁନା-ମୁକୁଟ,

ସୁନା ମୁକୁଟ ଲୋ ଦିଶୁଥାଏ ଝଟଝଟ ॥’’

ବିଶେଷତ୍ୱ:-

ଵିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ‘ପର୍ବ’ର ସଂଜ୍ଞା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ –

“ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ୍ୟାଷ୍ଟମୀ ଚୈବ ଅମାବାସ୍ୟାଥ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପର୍ବାଣ୍ୟେତାନି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ! ରବି ସଂକ୍ରାନ୍ତିରେବ ଚ ”

ଅର୍ଥାତ – ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ, ଅଷ୍ଟମୀ, ଅମାବାସ୍ୟା, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ରବି ସଂକ୍ରମଣ ବା ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଏହି ପାଞ୍ଚଟିକୁ ପର୍ବ କୁହାଯାଏ l

ଆଷାଢ ମାସ ଚତୁର୍ମାସ୍ୟା ବ୍ରତର ପ୍ରଥମ ମାସ । ଏ ଚାରି ମାସ ମୁନି ଋଷି ଓ ସାଧବମାନେ ସେମାନଙ୍କ ପରିଭ୍ରମଣ ତ୍ୟାଗ କରି ଏକସ୍ଥାନରେ ନିବିଷ୍ଟ ହୋଇ ସାଧନା କରିଥା'ନ୍ତି । ଏହି ମାସକୁ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଜୀବନର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମ୍ଭୋଗର ମାସ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ । ବିରହ, ବିଧୂର ଯକ୍ଷର ପ୍ରିୟା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମେଘ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରେରିତ ବାର୍ତ୍ତାକୁ ନେଇ ମହାକବି କାଳିଦାସଙ୍କ ରଚିତ "ମେଘଦୂତ' ମହାକାବ୍ୟ ଏକ ଅନବଦ୍ୟ ସାଂସ୍କୃତିକ ବୌଦ୍ଧିକ ପ୍ରତିଲିିପି ଓ ଇତିକଥା । ଆଷାଢ଼ ମାସରେ ପ୍ରଥମ ବର୍ଷାର ଆଗମନରେ ମେଘ ଓ ମାଟିର ମିଳନ ହୁଏ । ମାଟି ମା' ହୁଏ ରଜସ୍ୱଳା । କୃଷିପ୍ରଧାନ ଦେଶ ଭାବେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିଥିବା ଆମଦେଶରେ ମାଟି ମା' ବହୁ କିସମର ଫସଲ ଫଳାଇ ଆମରି ହାତରେ ଅଜାଡ଼ି ଦିଏ । ମା'ଟିଏ ଯେମିତି ପ୍ରଜନନ ପୂର୍ବରୁ ବିଶ୍ରାମ ଆବଶ୍ୟକ କରେ, ସେମିତି ପ୍ରଜନନକ୍ଷମ ହେବାକୁ ଯାଉଥିବା ମାଟି ମା'କୁ ରଜ ତିନିଦିନ ବିଶ୍ରାମ ଦିଆଯାଏ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ ଅଛି । ପହିଲି ରଜରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ପ୍ରସ୍ତୁତି ପର୍ବ । ତିନିଦିନ ଧରି ଧରଣୀ ମାତାକୁ ବିଶ୍ରାମ ଦିଆଯାଏ, ଯେଉଁଥିାଇଁ ଭୂ ଖନନ ବାରଣ କରାଯାଇଥାଏ । ମାତୃଜାତି ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ସାହ, ଉନ୍ମାଦନା ଓ ନୂତନ ଶକ୍ତି ଜାଗ୍ରତ କରିବା ପାଇଁ ପାଳନ କରାଯାଇଥାଏ ରଜପର୍ବ । କୁମାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରଜପର୍ବ ହେଉଛି ତାଲିମ ପ୍ରଦାନକାରୀ ପର୍ବ ।

ଆଷାଢ଼ର ପହିଲି ବର୍ଷାରେ ମାଟି ମା'ର ପ୍ରଜନନ ଶକ୍ତି ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଥାଏ, ଏହି କାରଣରୁ ଧରଣୀମାତାକୁ ରଜସ୍ୱଳା ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଏ । ଅବିବାହିତା ଝିଅଙ୍କ ପାଇଁ ଗର୍ଭଧାରଣ କ୍ଷମତା ପ୍ରାପ୍ତିର ଏକ ସାଙ୍କେତିକ ପର୍ବ ହେଉଛି ରଜ । ଜଣେ ନାରୀଭାବେ ଆଗାମୀ ଦିନରେ କିରି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିବାକୁ ହେବ, ତାହା କୁମାରୀମାନଙ୍କୁ ଶିଖିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ, ଏହି ରଜ ପର୍ବ ପାଳନ ଅବସରରେ । କୁମାରୀମାନେ ରଜପର୍ବର ମଉଜ ଭିତରେ ଜଣେ ନାରୀର ଚଳଣି, ଆଚାରସଂହିତାକୁ ବିଧିଭାବେ ପାଳିଥାଆନ୍ତି ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଯେତେବେଳେ ଝିଅଟିଏ ନାରୀଭୂମିକାରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରେ, ଏହି ଆଚାରସଂହିତା ତାକୁ ସହାୟ ହୋଇଥାଏ |

ରଜର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ହେଉଛି ଏକ ପୌରାଣିକ ଆଧାର ! ଏହା ବିଶ୍ଵାସ କରାଯାଏକି ବସୁଧା ମାତା, ଯିଏକି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଅଟନ୍ତି, ଏହି ତିନି ଦିନରେ ନିଜର ମାସିକ ଶବ୍ଦଟି ଧର୍ମପାଳନ କରିଥାନ୍ତି । ଚତୁର୍ଥ ଦିନଟିକୁ ବସୁମତୀ ସ୍ନା ନ କୁହାଯାଇଥାଏ । ରଜ ରଜସ୍ଖଳା ଶବ୍ଦରୁ ଆସିଅଛି, ଯାହାର ମାନେ ମାସିକ ଧର୍ମ ଦେଇ ଗତିକରୁଥିବା ମହିଳା ମଧ୍ୟ ଯୁଗରେ ଏହି ପର୍ବଟି ଗୋଟିଏ କୃଷି ଭିତ୍ତିକ ଛୁଟି ରୂପେ ବିଖ୍ୟାତ ହୋଇ ଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ମାତା ଭୂଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଉଥିଲା, ମାତା ଭୂ ଦେବୀଙ୍କର ରୂପରେ ଏକ ମୂର୍ତ୍ତୀ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ଵ ରେ ଏବେବି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ମନ୍ଦିରରେ।

ଆମ ସମାଜର ପ୍ରମୁଖ ବିଶ୍ବାସ ଅନୁସାରେ ଯେପରି ଗୋଟେ ମହିଳା

ନିଜର ମାସିକ ଧର୍ମ ପାଳନ କରିଥାଏ, ଯାହାକି ତାର ଶିଶୁ ଜନ୍ମ କରିବାର କ୍ଷମତାକୁ ଦର୍ଶାଇଥାଏ, ସେହିପରି ବସୁଧା ମା’ ମଧ୍ୟ ନିଜର ମାସିକ ଧର୍ମ ପାଳନ କରିଥାଏ । ଏହି କାରଣରୁ ଏହି ତିନି ରଜ କୁ ମା’ ର ମାସିକ ଧର୍ମର ଦିନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଥାଏ । ଏହି ସମୟରେ ସମସ୍ତ କୃଷି କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ ରଖା ଯାଇଥାଏ ! ଯେମିତି କି ହିନ୍ଦୁ ଘର ମାନଙ୍କର ମାସିକ ଧର୍ମ ଦେଇ ଗତି କରୁଥିବା ମହିଳା ମାନଙ୍କୁ ଅପବିତ୍ରତା କାରଣରୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଅଲଗା ରଖାଯାଇଥାଏ , ଏବଂ କୌଣସି ଜିନିଷ ଛୁଇଁବାକୁ ମନା କରାଯାଇଥାଏ । ସମ୍ପୂର୍ଣ ବିଶ୍ରାମ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଥାଏ ।

ରଜ ପର୍ବ ହିନ୍ଦୁ ମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବ ଅଟେ ଯେତେବେଳେ ଝିଅମାନେ ସାଜ ସଜା ହୋଇ ଖେଳ କୁଦରେ ନିଜକୁ ଖୁସି ମନାଇଥାନ୍ତି, ସେହିପରି ପୁଅମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଖୁସିରେ ସାମିଲ ହୋଇଥାନ୍ତି । ଆଗାମୀ ବର୍ଷା ଋତୁର ଆରମ୍ଭରେ ଏହି ପର୍ବପାଳନ ହୋଇଥାଏ । ଆସନ୍ତୁ ସମସ୍ତେ ମିଶି ଏହି ପାରମ୍ପରିକ ପର୍ବକୁ ପାଳନ କରିବା ।

ରଜ ପର୍ବ ନାର ନାରୀ ଅସ୍ମିତା ର ପର୍ବ । ପୃଥିବୀରେ ନା କନ୍ୟାମାନଙ୍କ କେତେକାଂଶରେ ନାରୀ ବା ଉପରେ ଅତ୍ଯାଚାର ହେଉଥିଲା ବେଳେ ଏ ପର୍ବ ସୂଚେଇ ଦିଏ ଯେ ନାରୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଦର ଓ ସମ୍ମାନର ଜୀବନ । ତାଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବା ନାରାୟଣୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ନାରୀ ବିନା ପୁରୁଷର ବା ପୃଥିବୀର ଅସ୍ତିତ୍ବ ଅସମ୍ଭବ ।

ଓଡ଼ିଆଙ୍କର ଏହି ମହାନ ପର୍ବ ଓଡ଼ିଆ ଜାତିର ସ୍ବାଭିମାନ ଓ ଅଭିମାନର ପର୍ବ । ଏହାକୁ ପାଳନ କରିବା ସମୟରେ ଏ କଥା ଭୁଲିଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ଯେ ଆମର ଏହି ପର୍ବ ଆମ ଓଡ଼ିଆ ସଂସ୍କୃତିର ଗୌରବ ଗାଥା ବହନ କରିଛି । ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସମ୍ମାନ ଦେବା ସହ ଭଲ ପାଇବାର ମନ୍ତ୍ର ଏହି ରଜପର୍ବ ଦେଇ ଆସିଛି ।

ଆମ ସଂସ୍କୃତି ଆମ ପରମ୍ପରା ର ଅନନ୍ୟ ବର୍ତ୍ତlବହ , ଧରିତ୍ରୀ ମା ଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ, ମାଟି ମା ର ବିଶ୍ରାମ, ମାଟି ମା ଙ୍କ ପୂଜା,କୁମାରୀ ଓ ଗୃହିଣୀ ମାନଙ୍କ ଖୁସି, ପୁରପଲ୍ଲୀର ଆନନ୍ଦ ଓ ଉଲ୍ଲାସର ଏହି ମହାନ ଗଣପର୍ବ ପବିତ୍ର ରଜପର୍ବ ଅବସରରେ ନାରୀ ମାନେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇ ନିଜ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟମରେ ସ୍ବାବଲମ୍ବୀ, ସ୍ଵାଭିମାନୀ ହୋଇ ନିଜ ପରିବାର ସହ ସମାଜ ର କଲ୍ୟାଣ କରିପାରିବା।

ରଜ ପର୍ବ, ମହିଳାଙ୍କ ବିକାଶ ସଂସ୍କୃତି ପରମ୍ପରା।

ଓଡ଼ିଆ ଙ୍କୁ ଏକସୂତ୍ର ରେ ବାନ୍ଧି ଗାଁ ଗାଁ ରେ ସାମାଜିକ ଏକତାର ପରିଚୟ ଦିଏ। ନାରୀ ସମ୍ମାନ, ସଶକ୍ତିକରଣ ଓ ସ୍ୱାଧୀନତାର ପର୍ବ ଭାବେ ଏହା ପ୍ରତ୍ୟକ ଓଡ଼ିଆଣିଙ୍କ ସବୁଠୁ ଅପେକ୍ଷିତ ପର୍ବ ।ମାତୃଜାତି ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ସାହ, ଉନ୍ମାଦନା ଓ ନୂତନ ଶକ୍ତି ଜାଗ୍ରତ କରିବା ପାଇଁ ପାଳନ କରାଯାଇଥାଏ ଏହିପର୍ବ ।

ସେହିପରି କୁମାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରଜପର୍ବ ହେଉଛି ଏକ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରଦାୟନି ପର୍ବ ।

କୁମାରୀମାନେ ରଜପର୍ବର ମଉଜ ଭିତରେ ଜଣେ ନାରୀର ଚଳଣି, ଆଚାରସଂହିତାକୁ ବିଧିଭାବେ ପାଳିଥାଆନ୍ତି ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଯେତେବେଳେ ଝିଅଟିଏ ନାରୀଭୂମିକାରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରେ, ଏହି ଆଚାରସଂହିତା ତାକୁ ସହାୟ ହୋଇଥାଏ । ରଜ ତିନିଦିନ ଧରି ରଜସ୍ୱଳା ନାରୀ ଭାବେ ଧରଣୀମାତା କୁ କଷ୍ଟ ନ ଦେଇ ଭୂମି କର୍ଷଣ ନ କରି ବିଶ୍ରାମ ଦେଲାଭଳି କଟା, ବଟା ଆଦି ଗୃହକର୍ମ ନ କରି କୁମାରୀମାନେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି ।

ରଜ ରେ ନାରୀ ମାନଙ୍କୁ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ସହ ସମ୍ମାନ ରେ ପରିଗଣିତ କରିଥାଆନ୍ତି। ଏବଂ ନାରୀ ଟିଏ ସବୁବେଳେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ବେସ୍ତ ରେ ଥାଏ ତା ଜୀବନରେ ତାକୁ କେବେ ଏ କାର୍ଯ୍ୟମୟ ଜୀବନରୁ ଫ୍ରୀ ମିଳିନି ଆଉ ଏ ମାଟିର ପର୍ବ ରେ ତାକୁ ୩ ଦିନ ଧରି ଫ୍ରି ମିଳେ ଏବଂ ନାରୀ ଟିଏ ସମ୍ମାନ ପାଇଲେ ହିଁ ଆମ ବିଶ୍ୱ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବାରେ ସମର୍ଥ ହେବ ଏବଂ ନାରୀକୁ ନେଇ ହେଉଥିବା ବଳାତ୍କାର ନାରୀ ଅସମ୍ମାନ ରୋକିବ

ପାଇଁ ସମସ୍ତେ ଧ୍ୟାନ ଦେବେ ଏବଂ ନାରୀ ଯୋଗେ ଯୋଗେ ସମ୍ମାନ ର ଅଧିକାରିଣୀ।

ରଜ ପର୍ବ - ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା ଓ ଆମ ପିଲାଙ୍କୁ ଜଣେଇବା ଏହାର ମହତ୍ୱ ଓ ସାମାଜିକ ଭୂମିକା

*********

ରଜ ପର୍ବ - ଜାତି ବର୍ଣ ମତ ପନ୍ଥ ନିର୍ବିଶେଷରେ ପାଳିତ ହେଉଥିବା ପ୍ରତ୍ୟକ ଓଡ଼ିଆଙ୍କ ସମରସତା ଓ ନାରୀସମ୍ମାନ ର ଗଣ ପର୍ବ।

ରଜ ପର୍ବ ହେଉଛି ପ୍ରାୟତଃ ଏକ କୃଷିଭିତ୍ତିକ ପର୍ବ। ଏହା ପ୍ରତ୍ୟକ ଓଡ଼ିଆଙ୍କ ଲୋକକଥା ଓ ସଂସ୍କୃତି ର ପରିଚୟ। ଆବାହନ କାଳରୁ ଛୁଆଁ ଅଛୁଆଁ , ସବର୍ଣ୍ଣ ଅସବର୍ଣ, ଦଳିତ ବନବାସୀର ବନ୍ଧନ କୁ ଭାଙ୍ଗି ରଜ ପର୍ବ ସବୁ ଓଡ଼ିଆଙ୍କୁ ଏକସୂତ୍ର ରେ ବାନ୍ଧି ଗାଁ ଗାଁ ରେ ସାମାଜିକ ଏକତାର ପରିଚୟ ଦିଏ। ନାରୀ ସମ୍ମାନ, ସଶକ୍ତିକରଣ ଓ ସ୍ୱାଧୀନତାର ପର୍ବ ଭାବେ ଏହା ପ୍ରତ୍ୟକ ଓଡ଼ିଆଣି ଙ୍କ ସବୁଠୁ ଅପେକ୍ଷିତ ପର୍ବ ।ମାତୃଜାତି ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ସାହ, ଉନ୍ମାଦନା ଓ ନୂତନ ଶକ୍ତି ଜାଗ୍ରତ କରିବା ପାଇଁ ପାଳନ କରାଯାଇଥାଏ ଏହିପର୍ବ ।

ସେହିପରି ପୁରୁଷ ଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଶକ୍ତି, ସାମର୍ଥ୍ୟ , ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଓ ଭାଇଚାରା ର ପର୍ବ ହୋଇଥାଏ। ପ୍ରତି ଗାଁ ରେ ଏହି ଚାରିଦିନ ଯୁବକ ମାନେ କବାଡି, ବାଗୁଡି ଆଦି ଖେଳ ଖେଳନ୍ତି। ବହୁ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କବାଡି ଖେଳ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ ଓ ସେଥିପାଇଁ ପୁରସ୍କାର ସ୍ୱରୂପ ଖାସି ବା ଗଞ୍ଜା ର ବ୍ୟବସ୍ଥା ହୋଇଥାଏ।

ସେହିପରି କୁମାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରଜପର୍ବ ହେଉଛି ଏକ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରଦାୟନି ପର୍ବ । ବଡ଼ି ଭୋରୁ ଉଠି ଏମାନେ ପାଦରେ ଅଳତା, ମଥା ରେ କୁକୁମ, ଓ ହାତରେ ମେହେନ୍ଦୀ ଆଦି ବିଭିନ ଚିତ୍ର କରି ନୂତନ ବସ୍ତ୍ର ରେ ସଜବାଜ ହୁଅନ୍ତି ଓ ରଜ ଦୋଳି ଖେଳନ୍ତି। କୁମାରୀମାନେ ରଜପର୍ବର ମଉଜ ଭିତରେ ଜଣେ ନାରୀର ଚଳଣି, ଆଚାରସଂହିତାକୁ ବିଧିଭାବେ ପାଳିଥାଆନ୍ତି ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଯେତେବେଳେ ଝିଅଟିଏ ନାରୀଭୂମିକାରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରେ, ଏହି ଆଚାରସଂହିତା ତାକୁ ସହାୟ ହୋଇଥାଏ । ରଜ ତିନିଦିନ ଧରି ରଜସ୍ୱଳା ନାରୀଭାବେ ଧରଣୀମାତାକୁ କଷ୍ଟ ନ ଦେଇ ଭୂମି କର୍ଷଣ ନ କରି ବିଶ୍ରାମ ଦେଲାଭଳି କଟା, ବଟା ଆଦି ଗୃହକର୍ମ ନ କରି କୁମାରୀମାନେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି ।

ଏହି ପର୍ବ ପାଳନ ବେଳରେ ଘରର ଘରଣୀମାନେ ସାଧାରଣ କାମରୁ ଛୁଟି ନେଇ ନାନାଦି ଖେଳ ଖେଳନ୍ତି । ଅଭିଆଡ଼ି ଝିଅମାନେ ଶାଢ଼ୀ ଆଦି ପିନ୍ଧି ରଜ ଦୋଳି ଖେଳ, ପୁଚି ଖେଳ ଆଦିରେ ସମୟ ଅତିବାହିତ କରିଥାନ୍ତି । ଏହି ଦିନ ଧରିତ୍ରୀ ମାଆକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ କେହି ଭୂଇଁ ଉପରେ ଖାଲି ପାଦରେ ନ ଚାଲି କଦଳୀ ପାଟୁଙ୍ଗା / ପତ୍ର/ ଖୋଳପାରେ ତିଆରି କଠଉରେ ଭୂଇଁ ଉପରେ ଚାଲିବାର ବିଧି ରହିଛି ।

ରଜ ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ପାରମ୍ପାରିକ ଗଣ ପର୍ବ । ରଜ ପର୍ବ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନିଦିନ ପାଳନ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାୟ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଚାରି ଦିନ ଧରି ରହିଥାଏ। ରଜର ପୂର୍ବ ଦିନକୁ ସଜବାଜ ଓ ପ୍ରଥମ ଦିନକୁ ପହିଲି ରଜ, ମଝି ଦିନକୁ ରଜ ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଓ ଶେଷ ଦିନ କୁ ବସୁମତୀ ସ୍ନାନ କୁହାଯାଏ । ତାପର ଦିନ କୁ ବାସୀ ରଜ କୁହାଯାଏ । ଏହାର ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନରେ ମିଥୁନ ମାସର ଆରମ୍ଭ ଓ ଏହା ପରେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

ରଜ ଶବ୍ଦର ଆକ୍ଷରିକ ଅର୍ଥ ରଜବତୀ ହେବା, ଯାହା ପୃଥିବୀକୁ ମାତା ଭାବରେ ବିବେଚନା କରି ବର୍ଷାର ଆଗମନରେ ସେ ରଜସ୍ୱଳା ହେବାର ଓ ନୂଆ ଶସ୍ୟ ଜନ୍ମ ହେବାର ସାଙ୍କେତିକ ଭାବ ବହନ କରିଥାଏ । ଲୋକକଥା ରୁ ଜଣାପଡେ ଯେ ଏହି ଚାରି ଦିନ କୌଣସି ନାରୀ ଧରିତ୍ରୀ ମାତାଙ୍କୁ ଖାଲି ପାଦରେ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି ନାହିଁ । କିମ୍ବା ଭୂମି ଉପରେ ଖାଲି ଶୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ରୌଦ୍ର ତାପରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିବା ଧରିତ୍ରୀ ମା ପ୍ରାକ ମୌସମୀର ପହିଲି ସ୍ପର୍ଶରେ ଲଜ୍ଜାଶୀଳ ବା ରଜସ୍ୱଳା ହୁଏ। ରଜସ୍ଵଳା ନାରୀ ୪ଦିନ ଅସ୍ପର୍ଶ ରହିଲା ପରି ମାଟି ମା ବସୁଧା ମାତା କୁ ଅକ୍ଷତ ଓ ଅସ୍ପୁର୍ଶ୍ୟ ରଖାଯାଏ । ସେଥିପାଇଁ ଏହି ଚାରି ଦିନରେ କୌଣସି କୃଷି କାର୍ଯ୍ୟ ବା ହଳ ଲଙ୍ଗଳ କାମ ହୁଏ ନାହିଁ କିମ୍ବା ଧରିତ୍ରୀ ମାତା କୁ ଖାଲି ପାଦରେ ସ୍ପର୍ଶ କରାଯାଏ ନାହିଁ।

ଧରିତ୍ରୀ ମାତା ପହିଲି ବର୍ଷାର ପହିଲି ସ୍ପର୍ଶ ରେ ରଜସ୍ରାବିତ ହୋଇ ନିଜ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଶସ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କ୍ଷମତା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।ଏହି କାରଣରୁ ଧରଣୀମାତାକୁ ରଜସ୍ୱଳା ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଏ।

ସମାଜର ମୁଖ୍ୟ ଅର୍ଥନୀତି କୃଷି ହୋଇଥିବାରୁ , ଚାଷ କାର୍ଯ୍ୟ ଭଲ ଓ ଫସଲ ଅତ୍ୟଧିକ ଅମଳ ହେବା ଲକ୍ଷରେ ପ୍ରତ୍ୟକ ଚାଷୀ ଧରିତ୍ରୀ ମା କୁ ପୂଜା କରିଥାଏ। ଏହି ଦିନରେ ଚାଷୀମାନେ ବସୁମତୀ ତଥା ହଳ ଲଙ୍ଗଳ ପୂଜନ କରିବା ସହ ଚାଷ କାମରୁ ତିନି ଦିନ ପାଇଁ ବିରତି ନେଇଥାନ୍ତି। ଆଷାଢ ମାସ ଚତୁର୍ମାସ୍ୟା ବ୍ରତର ପ୍ରଥମ ମାସ । ଏ ଚାରି ମାସ ମୁନି ଋଷି ଓ ସାଧବମାନେ ସେମାନଙ୍କ ପରିଭ୍ରମଣ ତ୍ୟାଗ କରି ଏକସ୍ଥାନରେ ନିବିଷ୍ଟ ହୋଇ ସାଧନା କରିଥା'ନ୍ତି ।ଏହି ମାସକୁ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଜୀବନର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମ୍ଭୋଗର ମାସ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ । ମା'ଟିଏ ଯେମିତି ପ୍ରଜନନ ପୂର୍ବରୁ ବିଶ୍ରାମ ଆବଶ୍ୟକ କରେ, ସେମିତି ପ୍ରଜନନକ୍ଷମ ହେବାକୁ ଯାଉଥିବା ମାଟି ମା'କୁ ରଜ ଚାରିଦିନ ବିଶ୍ରାମ ଦିଆଯାଏ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ ଅଛି

ବସୁମତୀ ସ୍ନାନ ହେଉଛି ରଜ ପର୍ବର ଅନ୍ତିମ ଦିବସ । ଏହା ବସୁଧାମାତାଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ନାନ । ଏହା ଧରାସ୍ନାନ, ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ସ୍ନାନ, ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ଗାଧୁଆ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ନାନ ରୂପେ ପ୍ରଖ୍ୟାତ । ବଡ଼ି ସକାଳୁ ଶିଳପୁଆରେ ହଳଦୀ କନା ଗୁଡ଼ାଇ ସିନ୍ଦୂର, କଜଳ ଦେଇ ଧରଣୀ ମାତାଙ୍କ ସ୍ୱରୂକୁ ସଜାଇ ପିଢ଼ା ଉପରେ ସ୍ଥାପନା କରି କଳସ ଆମ୍ବଡ଼ାଳ ରଖି କ୍ଷୀର ଦେଇ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ । ମାସିକ ଧର୍ମର ବିଧି ଅନୁଯାୟୀ ଧରଣୀ ମାତା ତିନିଦିନ ବିଶ୍ରାମ ପରେ ସ୍ନାନ କରି ଶୁଦ୍ଧ ପବିତ୍ର ହୋଇଥା’ନ୍ତି । ରଜସ୍ୱଳାନାରୀ ସଦୃଶ ତିନିଦିନ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ହୋଇ ରହିବାପରେ ଚତୁର୍ଥ ଦିନ ପ୍ରାତଃ କାଳରେ ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ନାନ ପର୍ବ । ଏହି ଦିନ ରଜପର୍ବର ଆନନ୍ଦ ଉଲ୍ଲାସ ମଉଳି ଯାଇ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ସ୍ଥାନ ନେଇଥାଏ । ଏହି ବସୁମତୀ ସ୍ନାନ ଦିବସରେ ଧରଣୀ ମାତା ପ୍ରତି ଭକ୍ତିଭାବ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଥାଏ । ବସୁମାତା ରଜସ୍ୱଳା ହୋଇ ଶୁଦ୍ଧସ୍ନାନ ପରେ ସୃଜନ କ୍ଷମତାଶୀଳା ଅର୍ଥାତ ଶସ୍ୟ ବୀଜ ଧାରଣକାରିଣୀ ହୋଇପାରିଥାନ୍ତି ।ଏହି ରଜ ମହୋତ୍ସବକୁ ଓଡ଼ିଆ ଜାତିର ଜାତୀୟ ମହୋତ୍ସବ କହିଲେ ଅତ୍ୟୁକ୍ତି ହେବନାହିଁ ।

କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁସାରେ ରଜ ହେଉଛି ବହୁ ପୁରାତନ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ପର୍ବ। ପ୍ରାଚୀନକାଳରୁ ଏହି ମହୋତ୍ସବ ସାମାଜିକ ସମରସତା ଓ ସାମୂହିକତାର ସ୍ୱର ବହନ କରି ଓଡ଼ିଆ ଜାତିକୁ ଆନନ୍ଦ, ଉଲ୍ଲାସ, ଉଦ୍ଦିପନା ତଥା ସ୍ୱଜାତ୍ୟାଭିମାନର ପ୍ରେରଣା ପ୍ରଦାନ କରି ଆସିଛି । ରଜ ମହୋତ୍ସବ ଅବସରରେ ଅଗଣିତ ଓଡ଼ିଆ ନିଜ ଐତିହ୍ୟ, ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରମ୍ପରାର ସ୍ୱାଭିମାନରେ ଭାବାତ୍ମକ, ଚେତନାତ୍ମକ ଐକ୍ୟର ଗୌରବରେ ଉଲ୍ଲସିତ ହୋଇ ଥାଆନ୍ତି ।

ଜ୍ୟୋତିଷ ଶାସ୍ତ୍ର ଆନୁସାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବୃଷରାଶିକୁ ତ୍ୟାଗକରି ଯେଉଁ ଦିନ ମିଥୁନ ରାଶିରେ ପ୍ରବେଶ କରି ତା ପର ଦିନକୁ ମିଶାଇ ମୋଟ ତିନିଦିନ ରଜପର୍ବ ପାଳନ କରାଯାଏ । ମୃଗଶିରା ନକ୍ଷେତ୍ରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରହିବାର ତିନିଦିନକୁ ରଜ କୁହାଯାଉଥିବା ବେଳେ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରନୁସାରେ କୌଣସି ନାରୀର ଋତୁସ୍ରାବ ପ୍ରଥମ ତିନିଦିନ ଯଥାକ୍ରମେ- ଚାଣ୍ଡାଳି, ବ୍ରହ୍ମଘାତିନୀ, ଓ ରଜକୀ ହୋଇଥାଏ । ଚତୁର୍ଥ ଦିନରେ ଶୂଦ୍ରା ଓ ପଞ୍ଚମ ଦିନରେ ରମଣ ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଥାଏ । ତେଣୁ ରଜ ପର୍ବ ଏହି ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପାଳନ କରାଯାଏ । ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ସପ୍ତାବରଣ ମୃତ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଭୂଦେବୀ ବା ମାଟି ଦେବୀ ଥିବାରୁ ଏଥିରେ ମଧ୍ୟ ଖୁବ ରୀତିନୀତି ସହ ରଜପର୍ବ ପାଳନ କରାଯାଇଥାଏ । ଏହି ସମୟରେ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଗୀତା- ଭାଗବତ ପାଠ ପାରାୟଣ ପ୍ରବଚନ ପ୍ରଭୁତି ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ ।

ଏହି ପର୍ବ ମାତୃ ଶକ୍ତି ଉପାସନା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ । ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଶକ୍ତି ପୀଠ ରେ ଏହି ଦିନ ପୂଜା ଅର୍ଚନା କରି

ଦେବି ଆରାଧନା କରାଯାଏ। ଝଂକଡ଼ରେ ଦେବୀ ସାରଳା, ଯାଜପୁରରେ ଦେବୀ ବିରଜା, ବାଙ୍କୀରେ ଦେବୀ ଚର୍ଚ୍ଚିକା, ଚୌଷଠି ଯୋଗିନୀ ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ଦେବୀପୀଠ ରେ ଲୋକ ସମାଗମ ହୁଏ ।

ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଆଞ୍ଚଳରେ ଏହି ପର୍ବ ଭିନ୍ନ ଢଙ୍ଗରେ ପାଳନ କରାଯାଏ । କିନ୍ତୁ ଏ ପର୍ବର ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ହେଉଛି ଝିଅ ମାନଙ୍କର ଦୋଳି ଖେଳ ଓ ପୁଅ ମାନଙ୍କର କବାଡ଼ି ଖେଳ। ସେହିପରି ବୟସ୍କ ମାନଙ୍କର ତାସ, ଲୁଡୁ ଖେଳ ସହିତ ଘରେ ଘରେ ନାରୀ ମାନଙ୍କ ପିଠା ପଣାର ମହକ।

ବନବାସୀ କ୍ଷେତ୍ରରେ ରଜ ପର୍ବ ଆହୁରି ଧୁମଧାମରେ ପାଳନ ହୁଏ। ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦୋଳି ବନ୍ଧାଯିବା ପରେ ପ୍ରଥମେ ଗାଁ ଦେହୁରି ବା ପୂଜକ ନିହାଣ ବାରିସି ଆଦି ଦୋଳିରେ ରଖି ଏହାକୁ ଅଢେଇବେଣ୍ଟ ଝୁଲାଇଥାନ୍ତି । ପ୍ରଥମେ ନୀହାର ବାରିସିକୁ ଝୁଲାଇବା ଦ୍ଵାରା ସ୍ଵର୍ଗର ଶିଳ୍ପ ବିଶ୍ଵକର୍ମାଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଜଣାଇ ସେମାନେ ଗୀତରେ ଗୀତରେ ଦୋଳି ଖେଳରେ ମଜ୍ଜିଯାନ୍ତି । ଶବର- ଶବରଣୀ ନାଚ ହୁଏ । ନୃତ୍ୟରେ ଶବର ତାର ଆରାଧ ଦେବତା ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଜଣାଏ । ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କ ଗଭୀର ବିଶ୍ଵାସଯେ ମା ସୀତା ଏହିଦିନ ଗର୍ଭବତୀ ହୋଇଥିଲେ । ତେଣୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଶବର ନୃତ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଆର୍ଯ୍ୟ ଦେବତା ଓ ଆର୍ଯ୍ୟ ସଂସ୍କୃତିକୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଏ । ଶବରୁଣୀ ଶବର କୁ କୃଷି କର୍ମରେ ତତ୍ପର ଦେବାକୁ ପରବାର୍ତ୍ତାଏ । ଶେଷରେ ଆଶ୍ରୁଳ ଆଖିରେ ସମସ୍ତେ ରଜ କୁ ବିଦାୟ ଦିଅନ୍ତି ।

ରଜପର୍ବର ଆଉ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ଓ ପରିଚୟ ହେଉଛି ଘରେ ଘରେ ରଜ ପାନ, ମାଂସ ଝୋଳ ଓ ପୋଡ଼ପିଠା ର ସୁସ୍ୱାଦୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନ। ଏଗୁଡିକ ବିନା ରଜ ପର୍ବର ମହକ ଜଣା ପଡେନା।

ରଜଗୀତ ଏହି ପର୍ବରେ ବୋଲାଯାଉଥିବା ଜଣାଶୁଣା ଲୋକଗୀତ ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟକ ଓଡ଼ିଆଙ୍କ ମୁଖନିଃସୃତ ଗୁଣୁ ଗୁଣୁ ଗୀତ। ଦୋଳି ଖେଳରେ ଝିଅ ମାନେ ଏହି ଗୀତ ବୋଲନ୍ତି।

“ ବନସ୍ତେ ଡାକିଲା ଗଜ,

ବରଷକେ ଥରେ ଆସିଛି ରଜ,

ଆସିଛି ରଜ ଲୋ

ଘେନି ନୂଆ ସଜବାଜ ॥

ରଜ ଦୋଳି କଟ କଟ,

ମୋ ଭାଇ ମଥାରେ ସୁନା-ମୁକୁଟ,

ସୁନା ମୁକୁଟ ଲୋ

ଦିଶୁଥାଏ ଝଟମଟ ॥

ଲର୍ଡ଼ ମ୍ୟାକୁଲେ ଶିକ୍ଷା ପଦ୍ଧତି ଓ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସଭ୍ୟତା କୁ ନିଜର ଆଦର୍ଶ ମଣୁଥିବା କିଛି ତଥାକଥିତ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ ଓ ଆଧୁନିକ ବାଦୀଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ରଜ ପର୍ବ ଆଜି ମଳିନ। ସମୟର କଷଟି ପଥରରେ ଘୋରି ହୋଇ ଲୁପ୍ତ ହେବାକୁ ବସିଲାଣି ପୁରାତନ ର ମଧୁମୟ ସଂସ୍କୃତି । ଆଧୁନିକତାର କୃତ୍ରିମ ମହକ ରେ ବିମୋହିତ ହୋଇ ଭୁଲି ଗଲୁଣି ବୈଦିକ ପରମ୍ପରାର ମୌଳିକତା ଓ ଆତ୍ମୀୟତାକୁ । ଗ୍ରହଣ କରି ନେଲୁଣି ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ର ରଙ୍ଗ ରସର ରଙ୍ଗିନ ସଂସ୍କୃତିକୁ । ସମୟ ଆସିଛି ପୁଣି ସେହି ପାରମ୍ପରିକ ରଜ ମହୋତ୍ସବକୁ ସିଂହାବଲୋକନ କରିବା ପାଇଁ । ଆମକୁ ସବୁଦିନ ପାଇଁ ମନେ ରଖିବାକୁ ପଡ଼ିବ ଆମ ସଂସ୍କୃତିର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା, ସ୍ୱାବଲମ୍ବନତା ଓ ପ୍ରାଚୀନତାକୁ ।

ଆମ ଉତ୍କଳୀୟ ସଂସ୍କୃତିକୁ ଅକ୍ଷୁର୍ଣ୍ଣ ରଖିବା ହେଉଛି ଆମ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଓଡ଼ିଆଙ୍କ ପ୍ରମୁଖ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ।

ହଁ / ନା ?????

ବିଚାର ଆପଣଙ୍କର..........

ରଜ ପର୍ବ :-

(ଜାତି ବର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ବିଶେଷରେ ପାଳିତ ହେଉଥିବା ପ୍ରତ୍ୟକ ଓଡ଼ିଆଙ୍କ ସମରସତା ଓ ନାରୀସମ୍ମାନ ର ଗଣ ପର୍ବ।)

ନାରୀକୁ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ସମ୍ମାନ ଦେଉଥିବା ଏକ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ପରମ୍ପରା - ରଜ Honoring the dignity and respect of Women

ନାରୀ ମାନଙ୍କୁ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ସହ ସମ୍ମାନ ଦେଉଥିବା ଏକ ପର୍ବ ହେଉଛି ରଜ ପର୍ବ।