ନାରିତ୍ବ ଏବଂ ପ୍ରକୃତିର ଋତୁଚକ୍ର - ଓଡ଼ିଶାର ରଜ ମହୋତ୍ସବ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେହଧାରୀର ଦେହକୁ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜଃ ଓ ତମଃ, ଏହି ୩ଟି ଗୁଣ ସଂସାରରେ ବାନ୍ଧି ରଖିଅଛନ୍ତି। ଦେହୀକୁ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ସୁଖରେ ନିଯୁକ୍ତ କରାଏ, ରଜୋଗୁଣ ସାଂସାରିକ ମାୟାରେ ଓ କର୍ମରେ ନିଯୁକ୍ତ କରାଏ ଏବଂ ତମୋଗୁଣ ଅଜ୍ଞାନରେ ଓ ପ୍ରମାଦରେ ନିଯୁକ୍ତ କରାଏ। ଏ ତିନୋଟି ଗୁଣ ଜୀବପ୍ରକୃତିରୁ ଜାତ। ବିଧାତା ରଜ ଗୁଣକୁ ନାରୀକୁ ସମର୍ପି ଦେଇଛନ୍ତି। ଏହି ରଜ ଗୁଣ ଯୋଗୁଁ ନାରୀମାନେ ରଜସ୍ୱଳା ହୁଅନ୍ତି, ଆଉ ସନ୍ତାନ ସନ୍ତତି ଉତ୍ପତ୍ତି କରିବାର ଶକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ନାରୀମାନଙ୍କ ପରି ଆମ ଧରିତ୍ରୀ ହେଉଛି ଆମ ମାଆ। ସେ ବି ରାଜସ୍ବଳା ହୁଏ, ଏହି ମୃତ୍ତିକା ଉପରେ ସୁନାର ଫସଲ ଉତ୍ପତ୍ତି କରିବାର ଦକ୍ଷତା ନେଇ।

ପୁରାଣ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରମାଣ ଅଛି - ବୃଷାନ୍ତେ ମିଥୁନସ୍ୟାଦୈ ତଦ୍ଦ୍ୱିତୀୟେ ଦିନ ତ୍ରୟଂ ରଜସ୍ୱଳା ସ୍ୟାତ୍ ପୃଥିବୀ କୃଷିକର୍ମବିଗର୍ହିତଂ। ହଳାନାଂ ବାହନଂ ଚୈବ ବୀଜାନାଂ କପନଂ ତଥା ତାବଦେବ ନ କୁର୍ବୀତ ଯାବତ୍ ପୃଥ୍ୱୀ ରଜସ୍ୱଳା। ପୃଥ୍ୱୀ ରଜସ୍ୱଳାଯାବତ୍ ଖନନଂ ଛେଦନଂ ତ୍ୟଜେତ୍ ଅନ୍ଯ କର୍ମାଣି କୁର୍ବାତ ପୈତ୍ରଂ ଦୈବଂ ନମାନୁଷଂ। ଅର୍ଥାତ୍ ସୌରମାନ ଜ୍ୟୈଷ୍ଠ, ଅର୍ଥାତ୍ ବୃଷମାସର ମାସାନ୍ତ ବା ଶେଷ ଦିନ ଓ ଆଷାଢ଼, ବା ମିଥୁନ ମାସର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ବା ପ୍ରଥମ ଦିନ ଓ ତହିଁର ପରଦିନ, ଏହିପରି ୩ଟି ଦିନକୁ 'ରଜ' ବୋଲାଯାଏ। ଏହି ୩ ଦିନ ପୃଥିବୀ ରଜସ୍ୱଳା ହେବାର ଶାସ୍ତ୍ରରେ କଳ୍ପିତ। ଏହି ଦିବସତ୍ରୟରେ ହଳ, ପୃଥିବୀଖନନ, ବୀଜବପନାଦି କୃଷିକର୍ମ ନିଷିଦ୍ଧ। ବୃଷମାସର ଶେଷଦିନକୁ 'ପହିଲିରଜ' ଓ ମିଥୁନ ମାସର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଦିନକୁ 'ରଜ ସଂକ୍ରାନ୍ତି' ଓ ମିଥୁନର ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନକୁ 'ଭୂମି ଦାହ' ବୋଲାଯାଏ। ତିନି ଦିନ ରଜ ପର୍ବର ପାଳନ ପରେ ଚତୁର୍ଥ ଦିନକୁ 'ବସୁମତୀ ସ୍ନାନ' କୁହାଯାଏ। ଏହା ବସୁଧାମାତାଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ନାନ। ଏହା ଧରାସ୍ନାନ, ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ସ୍ନାନ, ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ଗାଧୁଆ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ନାନ ରୂପେ ପ୍ରଖ୍ୟାତ। ବଡ଼ି ସକାଳୁ ଶିଳପୁଆରେ ହଳଦୀ କନା ଗୁଡ଼ାଇ ସିନ୍ଦୂର, କଜଳ ଦେଇ ଧରଣୀ ମାତାଙ୍କ ସ୍ୱରୂକୁ ସଜାଇ ପିଢ଼ା ଉପରେ ସ୍ଥାପନା କରି କଳସ ଆମ୍ବଡ଼ାଳ ରଖି କ୍ଷୀର ଦେଇ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ। ମାସିକ ଧର୍ମର ବିଧି ଅନୁଯାୟୀ ଧରଣୀ ମାତା ତିନିଦିନ ବିଶ୍ରାମ ପରେ ସ୍ନାନ କରି ଶୁଦ୍ଧ ପବିତ୍ର ହୋଇଥାଆନ୍ତି। ମାର୍ଗଶୀର ଶେଷ ଗୁରୁବାରଦିନ ବନ୍ଦ ହୋଇଥିବା ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ପେଡ଼ି ଏହି ଦିନ ଖୋଲାଯାଇଥାଏ।ରଜସ୍ୱଳାନାରୀ ସଦୃଶ ତିନିଦିନ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ହୋଇ ରହିବାପରେ ଚତୁର୍ଥ ଦିନ ପ୍ରାତଃ କାଳରେ ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ନାନ ପର୍ବ। ଏହି ଦିନ ରଜପର୍ବର ଆନନ୍ଦ ଉଲ୍ଲାସ ମଉଳି ଯାଇ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ସ୍ଥାନ ନେଇଥାଏ। ଏହି ବସୁମତୀ ସ୍ନାନ ଦିବସରେ ଧରଣୀ ମାତା ପ୍ରତି ଭକ୍ତିଭାବ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଥାଏ। ବସୁମାତା ରଜସ୍ୱଳା ହୋଇ ଶୁଦ୍ଧସ୍ନାନ ପରେ ସୃଜନ କ୍ଷମତାଶୀଳା ଅର୍ଥାତ ଶସ୍ୟ ବୀଜ ଧାରଣକାରିଣୀ ହୋଇପାରିଥାନ୍ତି।

ଏହି ପର୍ବ ପାଳନ ବେଳରେ ଘରର ଘରଣୀମାନେ ସାଧାରଣ କାମରୁ ଛୁଟି ନେଇ ନାନାଦି ଖେଳରେ ମାତନ୍ତି। ଅଭିଆଡ଼ି ଝିଅମାନେ ଶାଢ଼ୀ ଆଦି ପିନ୍ଧି ରଜ ଦୋଳି ଖେଳ, ପୁଚି ଖେଳ ଆଦିରେ ସମୟ ଅତିବାହିତ କରିଥାନ୍ତି। ଏହି ଦିନ ଧରିତ୍ରୀ ମାଆକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ କେହି ଭୂଇଁ ଉପରେ ଖାଲି ପାଦରେ ଚାଲିନଥାନ୍ତି। କଦଳୀ ପଟୁଆ ବା ଗୁଆ ଖୋଳପାରେ ତିଆରି କଠଉରେ ଭୂଇଁ ଉପରେ ଚାଲିବାର ବିଧି ରହିଛି। ଏହି ଦିନ ପୋଡ଼ ପିଠା, ଚକୁଳି ପିଠା ଆଦି ଖିଆଯାଇ ଥାଏ।

ଆମ ଦେଶ କୃଷି ପ୍ରଧାନ ଦେଶ। ଆମର ସଭ୍ୟତା କୃଷି ସଭ୍ୟତା। ଆମର ଫସଲ ଓ ଧାନର ଠାକୁରାଣୀ - ମାଆ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ଠାକୁରାଣୀ। କୃଷି ପାଇଁ ବର୍ଷା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ। ବର୍ଷାର ଦେବତା ଇନ୍ଦ୍ର। ଇନ୍ଦ୍ର ହିଁ ଆମର ପୂଜ୍ୟ। ଆଷାଢ଼ମାସରେ ସାଧାରଣତଃ ମେଘର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଶୁଖିଲା ମାଟିରେ ବର୍ଷାପାଣି ପଡ଼ିବା ମାତ୍ରେ ମାଟିରୁ ପ୍ରଜନନ ଶକ୍ତି ଜାତ ହୁଏ। ସେଇଥିପାଇଁ ଏହି ସମୟରେ ମାଟି ମାଆକୁ ରଜସ୍ଵଳା ନାରୀ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଏ। ମୌସୁମୀ ବ‌ହିବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଆଦ୍ୟ ଆଷାଢ଼ରେ ବର୍ଷାର ପ୍ରଥମ ବାରିଧାରାରେ ଧରିତ୍ରୀ ଶସ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କରିବା ପାଇଁ ଶକ୍ତି ଲାଭ କରିଥାଏ। ରଜ ସଂକ୍ରାନ୍ତିଠାରୁ ବର୍ଷାହେବା ଫଳରେ ଚାଷୀକୁ କ୍ଷେତରେ ଆଉ ଆଗପରି ପାଣି ବୋହିବାକୁ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ ବସୁମତୀକୁ ଯୌବନାବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିବା ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଏ ଯେ କି ଗର୍ଭଧାରଣ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥାଏ। ରଜ ସଂକ୍ରାନ୍ତିଠାରୁ ବର୍ଷା ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ପ୍ରାୟତଃ ଲାଗିରହେ। ଫଳରେ ପୂର୍ବରୁ ବୁଣା ହୋଇଥିବା ଶସ୍ୟ ସବୁର ଅଙ୍କୁରୋଦ୍ଗମ ହୁଏ ଏବଂ ବର୍ଷା ପାଣି ପାଇ ତାହା ଧିରେଧିରେ ବଢ଼ିବାକୁ ଲାଗେ, ଚାଷୀକୁ ଆଉ ବିଶେଷ କଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। କୃଷି କାମ ଖୁବ୍ ଶ୍ରମସାଧ୍ୟ; ଏଥିପାଇଁ ଚାଷୀକୁ ଅକ୍ଳାନ୍ତ ପରିଶ୍ରମ କରିବାକୁ ହୁଏ। ସକାଳୁ ସଞ୍ଜ ଯାଏଁ ସେ କେବଳ ଚାଷ କାମରେ ହିଁ ଲାଗିଥାଏ। ଏହି ପର୍ବ କେବଳ ଚାଷୀମାନଙ୍କୁ ନୁ‌ହଁ ସାରା ଓଡ଼ିଶାର ଜାତୀୟ ପର୍ବ।

ରଜରେ ମନରେ ମନ ମତାଣିଆ ଦୋଳିଗୀତ ଏହି ପର୍ବର ଆଉ ଏକ ଆକର୍ଷଣ। ଏ‌ହି ଐତିହ୍ୟ, ଏହି ସଂସ୍କୃତି ଝିଅମାନଙ୍କ ଦୋଳିଗୀତରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଥାଏ। ଛୋଟ ଛୋଟ ପୁଅଝିଅଙ୍କ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପ୍ରୟତଃ ଗୃହିଣୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେ ନିଜକୁ ସୁନ୍ଦର ରୂପେ ସଜାଇ ହୋଇ, ନୂତନ ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରି, ପାଦରେ ଅଳତା, ହାତରେ ଚୁଡ଼ି ବିଭିନ୍ନ ଶୃଙ୍ଗାର ସାମଗ୍ରୀରେ ସୁସଜ୍ଜିତ କରନ୍ତି। ସକାଳ ପହରୁ ସଜବାଜ ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପିଠା, ମିଠା, ରଜପାନ ଖାଇ ଦୋଳିଗୀତ ଗାଇ ଦୋଳିଖେଳର ଖୁବ୍ ମଜା ନିଅନ୍ତି। ଖାଲି ଦୋଳି ଖେଳ କାହିଁକି ଲୁଡୋ ଖେଳ, ତାସ୍ ଖେଳ ଓ କାଚ-କଉଡ଼ି ଖେଳ ବି ଏହି ରଜପର୍ବରେ ଛୋଟବଡ଼ ଝିଅମାନଙ୍କଠୁ ଆରମ୍ଭ କରି କୁଆଁରୀ ଝିଅମାନଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେ ଖେଳନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଗୀତରେ ଆମର ଅତୀତ ବୀର ରାଜା ମହାରାଜାମାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଜୟ ତଥା ଆମ ବଣିକ ଭାଇମାନଙ୍କର ବୀରତ୍ୱ ଓ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଲାଭର ଗାଥା ବାରି ହୋଇପଡ଼େ।

"ଉପରକୁ ଯାଏ ମୋ ଦୋଳି

ଉପରେ ଭଉଁରୀ ଖେଳି ଖେଳି

ଅନାଇ ରହିଛି ଅତି ସରାଗେ

ମୋ ଭାଇ ଆସିବେ ସୁମେରୁ ଫେରି

ହେ ମୋ ସାଙ୍ଗମାନେ....

ସେ ଜିଣିବେ କଳିଙ୍ଗ, ଅଙ୍ଗ

ବଡ଼ ରୋଷଣୀରେ ଫେରିବେ ଭାଇ

ଘୋଡ଼ା ହାତୀ ଥିବ ସଙ୍ଗ।"

ଦେଶ ବିଦେଶରେ ବାଣିଜ୍ୟ କରି ନିଜ ପରିବାର ପାଇଁ ଧନ, ସୁନା-ରୁପା, ହୀରା ପରି ମୂଲ୍ୟବାନ ସମ୍ପଦ ଆଣିବା କଥା ମନେ ପକାଇ ଦୋଳିରେ ବସି ଭଉଣୀଏ ମନଫୁଲାଣିଆ ଗୀତ ଗାଆନ୍ତି -

"ଦୋଳି ହୁଏ ରଟ ରଟ...

ମୋ ଭାଇ ମୁଣ୍ଡରେ ସୁନା ମୁକୁଟ ଲୋ

ଦିଶୁଥାଏ ଝଟଝଟ।"

ରଜ ନାରୀମାନଙ୍କର ଏକ ପ୍ରଧାନ ଆନନ୍ଦ ଉଲ୍ଲାସର ପର୍ବ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବି ଏହା ମହା ଆନନ୍ଦଦାୟକର ପର୍ବ। ପୁରୁଷମାନେ ଜୁଆ, କବାଡ଼ି ପରି ଖେଳରେ ବେଶ୍ ମନ ମୌଜ କରନ୍ତି। ଏହା ସବୁ ମଣିଷମାନଙ୍କ ମନ-ପ୍ରାଣ ଓ ଶରୀର ଆମୋଦକାରୀ ଅବସର। ଏ ପର୍ବ ରୀତି, ନୀତି, ଭାବ, ଭଙ୍ଗୀରେ ଯେଉଁ ଅନନ୍ୟତା ରହିଛି, ତାହା ଅନ୍ୟ କେଉଁ ପୂଜା ପର୍ବପର୍ବାଣୀ ବା ଓଷାବ୍ରତରେ ନାହିଁ। ଏ ପର୍ବ ପାଳନ ପଛରେ ଯେତିକି ଧର୍ମଭାବନା ନାହିଁ ତା'ଠାରୁ ଅଧିକ ରହିଛି ଜୀବନ-ଦର୍ଶନ, ବିଜ୍ଞାନ ସମ୍ମତ କାରଣ ତଥା ଓଡ଼ିଶାର ସାମାଜିକ ତଥା ଅର୍ଥନୈତିକ ଜୀବନଧାରାର ନିଚ୍ଛକ ପ୍ରତିଫଳନ।

=×=×=×=

।।ଏ

ନାରିତ୍ବ ଏବଂ ପ୍ରକୃତିର ଋତୁଚକ୍ର - ଓଡ଼ିଶାର ରଜ ମହୋତ୍ସବ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ

ପ୍ରକୃତିର ଋତୁଚକ୍ରରେ ରଜ