କେହି ଜ୍ଞାନୀ ଅର୍ଥନୀତିଜ୍ଞଙ୍କ ମତରେ, ବିଶ୍ବ ଅର୍ଥନୀତିକୁ “କ୍ଷୁଧା” ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଛି । ଜୀବଜଗତ ଥିବାଯାଏଁ କ୍ଷୁଧା ଅଛି, ଏବଂ କ୍ଷୁଧା ଥିବାଯାଏ କୃଷି ଅଛି । କ୍ଷୁଧା ବା ଭୋକର ଏକ ଭୂଗୋଳ ଅଛି । ବିଶ୍ଵର ଯେଉଁ କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଭାବ ଅନାଟନର ବ୍ୟାପକତା ଅଧିକ, ତନ୍ମଧ୍ୟରେ ଭାରତର ଓଡ଼ିଶା ଓ ଓଡ଼ିଶାର ବଲାଙ୍ଗିର- କଳାହାଣ୍ଡି ଅଞ୍ଚଳ ଅନ୍ୟତମ। ଏ ସତ୍ୟର ବାସ୍ତବତା ଅଛି ଓ ସରକାରୀ ନଥିପତ୍ର ସମର୍ଥିତ। ବିକାଶ ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ମାପଦଣ୍ଡରେ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଦେଶମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିହାର ସ୍ଥାନ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ବରେ ଥିବାବେଳେ ତା’ର ନିକଟତମ ରାଜ୍ୟ ହେଉଛି ଓଡ଼ିଶା। ଅର୍ଥାତ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦରିଦ୍ରତମ ରାଜ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଅଧାରୁ ଅଧିକ ଲୋକ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ସୀମାରେଖା ତଳେ ରହିଛନ୍ତି। ଓଡ଼ିଶାରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ବୈଷମ୍ୟ ରହିଛି । ଏଣୁ ଜିଲ୍ଲାୱାରୀ ପରିସଂଖ୍ୟାନ ଅନୁଯାୟୀ ଏ ଚିତ୍ର ଆହୁରି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇପଡ଼େ ଯେ ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକରେ ପରିସ୍ଥିତି ଆହୁରି ଉତ୍କଟ । ଓଡ଼ିଶାର ବଲାଙ୍ଗିର, ବୌଦ, ଦେବଗଡ଼, କଳାହାଣ୍ଡି, ନୂଆଁପଡ଼ା, ଫୁଲବାଣୀ, ସୋନପୁର ଓ ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ଆଦି ଜିଲ୍ଲା ଜାତୀୟସ୍ତରରେ ପଛୁଆ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାହୋଇଛି । ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳରେ ପରିପୂର୍ଣ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଏ ଅଞ୍ଚଳ କେବଳ କୃଷି ଓ ଜଳସେଚନ ନୁହେଁ, ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଯୋଗାଯୋଗ, ଗମନାଗମନ ତଥା ଶିଳ୍ପ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପଛୁଆ । ଦେଶର ବହୁଭାଗ କୋଇଲା, ଚୂନପଥର, ବକ୍‌ସାଇଟ୍, କ୍ରୋମାଇଟ, ମାଙ୍ଗାନିଜ, ସୀସା, ଦସ୍ତା ଆଦି ମାଟିତଳେ ଗଚ୍ଛିତ ଅଛି । ଦେଶର ୩୨%, କୋଇଲା ଏହି ଅଂଚଳରେ ଅଛି । ରତ୍ନପଥର ଓ ସୁରମାଖଣି ପାଇଁ ଏ ଅଂଚଳ ବିଶ୍ବପ୍ରସିଦ୍ଧ ।

ଢଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦ ପରିପୂର୍ଣ ଆଦିବାସୀ ଅଧୁଷିତ ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶା ଅଂଚଳ ବିଶ୍ୱମାନଚିତ୍ରରେ କ୍ଷୁଧାର କରାଳଛାୟା ଉପସ୍ଥାପନ କରେ ।ଚାଷୀ ଆତ୍ମହତ୍ୟା, ଅନାହାର ମୃତ୍ୟୁ, ପିଲାବିକ୍ରି ଆଦି ଜଘନ୍ୟ ବିସମ୍ବାଦ ଏହି ଅଂଚଳରୁ ହିଁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଆସିଥାଏ । ଆଂଶିକ ଅଭାବ ପୂରଣ ପାଇଁ ଚାଲୁଥିବା ଶିଶୁଶ୍ରମିକ ପ୍ରଥାର ଉଚ୍ଛେଦ ପ୍ରବଳ ସରକାରୀ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ସତ୍ତ୍ବେ ନିରାକରଣ ହୋଇପାରୁ ନାହିଁ । ଯୁବତୀ ଚାଲାଣ, ଶ୍ରମିକ ଶୋଷଣ, ନିର୍ଯାତନା, ଦାଦନ ପାଇଁ ଭିଟାମାଟି ଛାଡ଼ିବା ଆଦିର ଖବର ସାଧାରଣ ହୋଇ ଗଲାଣି । ଶ୍ରୀ ପି.ଭି. ନିରସିଂହ ରାଓ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଥିଲାବେଳେ କଳାହାଣ୍ଡିରେ ଦୁଇଟି ଶିଶୁଶ୍ରମିକଙ୍କ ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥା ଦେଖୁ ସେହି ଅଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ବିକାଶ ଯୋଜନା ପ୍ରଣୟନ କରିଥିଲେ । ଏହି ଯୋଜନା ଏବେ ବି ଅଛି ଏବଂ କୋରାପୁଟ-ବଲାଙ୍ଗିର-କଳାହାଣ୍ଡି (କେବିକେ) ଯୋଜନା ଭାବେ ସୁପରିଚିତ ।

ଦୈବୀ ଦୁର୍ବିପାକରୁ କ୍ରମାଗତ କୃଷି ବିଫଳତା ଯୋଗୁଁ ଅଭାବ ଅନାଟନରେ ଚଳୁଥିବା ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ଚିତ୍ର ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଗାଥା, ଲୋକଗୀତ ଆଦିରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଏପରି ଏକ ଲୋକଗାଥା ଅନୁସାରେ-ନୂଆଁଖାଇ ଏକ ମହାନ ପର୍ବ ଏବଂ ଏଥିରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପୂଜା ମୁଖ୍ୟ । ଗୃହର କୁଳବଧୂ ବା ଗୃହଲକ୍ଷ୍ମୀ ଯଦି କୌଣସି କାରଣରୁ ବାପଘର ଯାଇଥାଏ, ତେବେ ଏହି ତିହାର ଉପଲକ୍ଷେ ତା’ର ସ୍ବାମୀ ତାକୁ ଆଣିବାକୁ ଯାଏ । ସେତେବେଳେ ତା’ର ୩ ତାକୁ ଭର୍ତ୍ସନା କରି ତା’ ସହିତ ମିବାକୁ ଅନିଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରେ । ଲୋକଗୀତରେ ତାଙ୍କର କଥପକଥନ ଏପରି ହୋଇଥାଏ- ଅଞ୍ଚଳ କେବଳ କୃଷି ଓ ଜଳସେଚନ ନୁହେଁ, ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଯୋଗାଯୋଗ, ଗମନାଗମନ ତଥା ଶିଳ୍ପ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପଛୁଆ । ଦେଶର ବହୁଭାଗ କୋଇଲା, ଚୂନପଥର, ବକ୍‌ସାଇଟ୍, କ୍ରୋମାଇଟ, ମାଙ୍ଗାନିଜ, ସୀସା, ଦସ୍ତା ଆଦି ମାଟିତଳେ ଗଚ୍ଛିତ ଅଛି । ଦେଶର ୩୨%, କୋଇଲା ଏହି ଅଂଚଳରେ ଅଛି । ରତ୍ନପଥର ଓ ସୁରମାଖଣି ପାଇଁ ଏ ଅଂଚଳ ବିଶ୍ବପ୍ରସିଦ୍ଧ ।

ଢଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦ ପରିପୂର୍ଣ ଆଦିବାସୀ ଅଧୁଷିତ ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶା ଅଂଚଳ ବିଶ୍ୱମାନଚିତ୍ରରେ କ୍ଷୁଧାର କରାଳଛାୟା ଉପସ୍ଥାପନ କରେ । ଚାଷୀ ଆତ୍ମହତ୍ୟା, ଅନାହାର ମୃତ୍ୟୁ, ପିଲାବିକ୍ରି ଆଦି ଜଘନ୍ୟ ବିସମ୍ବାଦ ଏହି ଅଂଚଳରୁ ହିଁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଆସିଥାଏ । ଆଂଶିକ ଅଭାବ ପୂରଣ ପାଇଁ ଚାଲୁଥିବା ଶିଶୁଶ୍ରମିକ ପ୍ରଥାର ଉଚ୍ଛେଦ ପ୍ରବଳ ସରକାରୀ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ସତ୍ତ୍ବେ ନିରାକରଣ ହୋଇପାରୁ ନାହିଁ । ଯୁବତୀ ଚାଲାଣ, ଶ୍ରମିକ ଶୋଷଣ, ନିର୍ଯାତନା, ଦାଦନ ପାଇଁ ଭିଟାମାଟି ଛାଡ଼ିବା ଆଦିର ଖବର ସାଧାରଣ ହୋଇ ଗଲାଣି । ଶ୍ରୀ ପି.ଭି. ନିରସିଂହ ରାଓ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଥିଲାବେଳେ କଳାହାଣ୍ଡିରେ ଦୁଇଟି ଶିଶୁଶ୍ରମିକଙ୍କ ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥା ଦେଖୁ ସେହି ଅଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ବିକାଶ ଯୋଜନା ପ୍ରଣୟନ କରିଥିଲେ । ଏହି ଯୋଜନା ଏବେ ବି ଅଛି ଏବଂ କୋରାପୁଟ-ବଲାଙ୍ଗିର-କଳାହାଣ୍ଡି (କେବିକେ) ଯୋଜନା ଭାବେ ସୁପରିଚିତ ।

ପୁରୁଷ: ନୂଆଁଖାଇ ନେଇଁ ଯାଉ କାଏଁ ସରଗର ତରା ?

ସ୍ତ୍ରୀ; ତୋର ସଙ୍ଗେ ମୁଇଁ ନାଇଁ ଯାଏଁରେ କେରୁଆଁ ଟୁଡ଼ା....

ତୁଣ୍ଡରେ ଘା ହୋଇ (“କେର”) ହୋଇଥିଲେ ତାକୁ କେରୁଆଟୁଁଡ଼ା ବୋଲି କହନ୍ତି । ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଖାଦ୍ୟପ୍ରାଣ ବା ଭିଟାମିନ୍ ଅଭାବରୁ ହୋଇଥାଏ । ଆର୍ଥିକ ଅନାଟନ, ଖାଦ୍ୟରେ ସଂକଟ ଯୋଗୁଁ ପୃଷ୍ଟିହୀନତା ବୃଦ୍ଧିପାଏ ଏବଂ ତୁଣ୍ଡଘା’ ପରି ଅନେକ ଅଭାବୀ ରୋଗ ହୁଏ । ଲୋକଗୀତଟି କୌତୁକପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଥନୀତିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦୁର୍ବଳତାକୁ ସୂଚାଏ । ଏହା ପ୍ରକୃତ ସାମାଜିକ ଚିତ୍ର ଲୋକ ସାହିତ୍ୟରେ ପ୍ରତିଫଳିତ । ଲୋକ ସାହିତ୍ୟ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗଦ୍ୟ ଓ ପଦ୍ୟ ସାହିତ୍ୟ, ନାଟକ ଆଦିରେ ମଧ୍ୟ ମରୁଡ଼ି, ଦାଦନ, ଯୁବତୀଚାଲାଣ ଆଦି ବିସମ୍ବାଦର ଚିତ୍ର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଖ୍ୟାତ ଉପନ୍ୟାସକାର କାହ୍ନୁ ଚରଣଙ୍କ “ହା ଅନ୍ନ” ଏହି ଚିତ୍ର ବହନ କରେ ।

ସମଗ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ବିଚାର କଲେ ଲାଗେ, ଓଡ଼ିଶା ଅର୍ଥନୀତିର ଇତିହାସ ଏକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟର ଇତିହାସ । ବନ୍ୟା, ମରୁଡ଼ି, ବାତ୍ୟା ପରି ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଓଡ଼ିଶାର ଆର୍ଥିକ ମେରୁଦଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଛି । ଏହା ଦ୍ଵାରା ଶହ ଶହ କୋଟି ଟଙ୍କାର ଧନ ନଷ୍ଟ ସାଙ୍ଗକୁ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ମୃତ୍ୟୁ ମୁଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି । ଯେଉଁ କୃଷିକର୍ମ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କର ଜୀବନ ଧାରଣର ଏକମାତ୍ର ଆଧାର, ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଦ୍ବାରା ସବୁଠୁ ବେଶୀ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହେଉଛି, ବନ୍ୟାରେ ଘରଦ୍ଵାର ଭାଙ୍ଗି ଯାଉଛି, ଜମିବାଡ଼ି ବାଲିଚର ହୋଇଯାଉଛି, ଫସଲ ସଢ଼ି ଯାଉଛି, ଗୃହପାଳିତ ପଶୁ ନଷ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି । ବନ୍ୟାର ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ଧାନ ଫସଲରେ ପୋକ, ଜନବସତି ମଧ୍ୟରେ ମହାମାରୀ ତଥା ଗୋ ମଡ଼କ ଆଦି ଦ୍ଵାରା ପ୍ରଭୂତ ଧନଜୀବନ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି । ବିଗତ ଦୁଇଶହ ବର୍ଷର ଇତିହାସ ଅନୁଧ୍ୟାନ କଲେ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ମାତ୍ର ଅଳ୍ପ କେଇଟା ବର୍ଷ ଏମିତି ବିତିଥିବ ଯେତେବେଳେ ବାତ୍ୟା, ବନ୍ୟା ବା ମରୁଡ଼ି ଆସିନଥୁବ । ଅନାହାର ଓ ପୃଷ୍ଟିହୀନତା ଯୋଗୁଁ କର୍ମଜୀବୀ କୁଳର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମତା ହ୍ରାସ ପାଉଛି । ଅନାଟନରେ ଗର୍ଭବତୀ ମହିଳାମାନେ ଅସୁସ୍ଥ, ଅପଙ୍ଗ ଓ ଅପରିପକ୍ଵ ଶିଶୁ ଜନ୍ମ କରୁଛନ୍ତି ତଥା ଲାଳନ ପାଳନ ଖର୍ଚ୍ଚ ବହନ କରି ନପାରି ପିଲାବିକ୍ରି କରୁଛନ୍ତି । ଏପରି ପରିଦୃଶ୍ୟ ଓଡ଼ିଶା ତଥା ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶା ଅଂଚଳ ବାସୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ବିଡ଼ମ୍ବନା ନୁହେଁ ତ କଅଣ ?

ନ’ଅଙ୍କ ଓ ଛପନ ସାଲ

ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଦୁଇଟି ଐତିହାସିକ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଓଡ଼ିଶା ଇତିହାସରେ ଚରମ ବିପର୍ଯ୍ୟୟର କାହାଣୀ କହେ, ଯାହା ଏ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଅବତାରଣା ଯୋଗ୍ୟ । ପ୍ରଥମଟି ହେଲା ଗଜପତି ଦିବ୍ୟସିଂହ ଦେବଙ୍କ ରାଜତ୍ଵର ନବମ ଅଙ୍କରେ ଅର୍ଥାତ ୧୮୬୫- ୬୬ ମସିହାରେ ହୋଇଥିବାରୁ “ନ’ଅଙ୍କ” ପୁର୍ଭିକ୍ଷ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । କ୍ରମାଗତ ବୃଷ୍ଟିହୀନତା ଯୋଗୁଁ ବ୍ୟାପକ ଫସଲହାନୀ ହୋଇଥିଲା । ଏଥିରେ ୧୮୬୬ ମସିହାରେ ପୁରୀ କଟକ ଜିଲ୍ଲାରେ ପ୍ରାୟ ଦଶଲକ୍ଷ ଲୋକଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିଲା, ଏହା ତତ୍କାଳୀନ ଜନସଂଖ୍ୟାର ଏକ ତୃତୀୟାଂଶ । ମରୁଡ଼ି ପରେ ପରେ ବନ୍ୟା । ୧୮୬୬ରେ ଘଟିଥିବା ପ୍ରଳୟଙ୍କରୀ ବନ୍ୟା ଅଧିବାସୀଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ବହୁଗୁଣିତ କରି ଦେଇଥିଲା । ପ୍ରାୟ ଚାରିଲକ୍ଷ ଲୋକ ବନ୍ୟା ଘେରରେ ରହିଥିଲେ । ଅକ୍ଟୋବର ୧୮୬୬ ସୁଦ୍ଧାଦୁଇଲକ୍ଷ ଦଶହଜାର ୮୬୬ ଲୋକ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ । ଏହି ବିପର୍ଯ୍ୟୟର ପରିଚାଳନା ଠିକ୍‌ଭାବେ ହୋଇ ନଥିବା ତତ୍କାଳୀନ କମିଶନର ଟି.ଇ.ରେଭେନ୍ସା ସ୍ଵୀକାର କରିଛନ୍ତି । ଚାଉଳ ଆମଦାନୀ ଠିକ୍ ସମୟରେ ହୋଇଥିଲେ ଏତେ ଲୋକଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇ ନଥାନ୍ତା । ୧୮୬୬ ନଭେମ୍ବର ସୁଦ୍ଧା ଆମଦାନୀ ଚାଉଳ ପହଞ୍ଚିଥିଲା । ଚାଉଳ ବିଳମ୍ବରେ ପହଞ୍ଚିବା ଯୋଗୁଁ କଟକରେ ମଧ୍ଯ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ଅନାହାର ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ । ପରିସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ଇଂରେଜ ସରକାରଙ୍କୁ ଯେଉଁସବୁ ରିପୋର୍ଟ ପଠାଯାଇଥିଲା ସେ ସବୁ ପ୍ରମାଦପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା ।

୧୮୯୯-୧୯୦୦ ମସିହାରେ ସମ୍ବଲପୁର, ବରଗଡ଼, ବ୍ରହ୍ମପୁର, ବୋଡ଼ାସମ୍ବର, ବଲାଙ୍ଗିର, ସୋନପୁର, କଳାହାଣ୍ଡି, ଅଧୁନା ଛତିଶିଗଡ଼ର ଚନ୍ଦ୍ରପୁର, ଫୁଲଝର, ମାଲଖାରୋଡ଼ ଆଦି ଅଂଚଳରେ ଅନାବୃଷ୍ଟି ଯୋଗୁଁ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ପଡ଼ିଥିଲା । ଏହା ବିକ୍ରମାଦ ୫୬ ସାଲରେ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାକୁ “ ଛପନ ସାଲ” ବା ଅପଭ୍ରଂଶରେ ‘ସପନସାଲ’ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏଥିରେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଲୋକଙ୍କ ଅନାହାର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ଅଂଚଳଗୁଡ଼ିକ ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ (ତତ୍କାଳୀନ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରଦେଶ) ଅଧୀନରେ ଥିଲା । ଏଣୁ ପୂର୍ଣବିବରଣୀ ଦୁଷ୍ପାପ୍ୟ | ଏଣୁ ଏହି ବିପର୍ଯ୍ୟୟର ନାମୋଲ୍ଲେଖ ଓଡ଼ିଶା ଇତିହାସରେ ନାହିଁ ।

ସମ୍ବଲପୁର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରଦେଶର ଉପାନ୍ତଜିଲ୍ଲା ଥିଲା । କଚେରୀରେ ହିନ୍ଦୀ ଭାଷାର ପ୍ରଚଳନ ଯୋଗୁଁ ସାଧାରଣ ଜନତା, ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ ପୂର୍ବରୁ ଅତିଷ୍ଠ ଥିଲେ । ଏ ଅଞ୍ଚଳକୁ Garden of Eden ଓ Land of promise ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିଲା । ୧୮୯୭ରେଏ ଅଂଚଳରେ ହାରାହାରି ୭% ଭାଗ ଫସଲ ଉତ୍ପାଦିତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ “ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଭଳି” ପରିସ୍ଥିତି ଥିଲା । ତା’ପରେ ପୁଣି ସ୍ଵଳ୍ପ ବୃଷ୍ଟି | ସମ୍ବଲପୁରରେ ୩୯ ଇଞ୍ଚ, ବରଗଡ଼ରେ ୩୧ ଇଞ୍ଚ, ବଲାଙ୍ଗିରରେ ୪୫ ଇଞ୍ଚ, ସୋନପୁରରେ ୩୬ ଇଞ୍ଚ ବର୍ଷା ହୋଇଥିଲା | ବସନ୍ତ, ହଇଜା ଓ ଅନାହାର ଯୋଗୁଁ ବଲାଙ୍ଗିରରେ ୫ ହଜାର ଲୋକଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିଲା । ସୋନପୁରରେ ମଧ୍ୟ ଅନୁରୂପ ପରିସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଜନସଂଖ୍ୟା ୧୩% ହ୍ରାସ ପାଇଥିଲା | ଛପନ ସାଲ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରେ ସମ୍ବଲପୁରରେ ୭୪ ହଜାରରୁ ଅଧିକ ଲୋକ ମଲେ । କଥ୍ତ ଅଛି ଯେ କ୍ରମାଗତ ହୀନସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରଭାବରେ ମଣିଷ ସମେତ ସମସ୍ତ ଜୀବଜଗତରେ ହାହାକାର ପଡ଼ିଥିଲା। ବହୁ ପଶୁପକ୍ଷୀ, ବୃକ୍ଷଲତାଙ୍କ ଅକାଳମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିଲା । ଏପରିକି ପ୍ରବଳ ନିଦାଘରେ ଘାସ ମଧ୍ଯ ପୋଡ଼ିଗଲା । ଲୋକଗୀତ ଅନୁସାରେ-

ଛପନ ସାଲ୍‌ର କଥା

ଚାରିଆଡ଼େ ହାହାକାର ପୁଡ଼ିଗଲା ଲଟା

କଳାହାଁଣ୍ଡିଆ ମେଘ

କେନାଡ଼େ ପଳେଇ ଗଲା

କୁଣ୍ଡାଭୁରି ପାଏନ ନାଇଁ ବରଷିଲା।

ବାରମ୍ବାର ମରୁଡ଼ି ବନ୍ୟାରେ ଅଂଚଳର ଆର୍ଥିକ ମେରୁଦଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗି ଯାଇଛି । ୧୯୬୬ ସାଇଜ ବଲାଙ୍ଗିର କଳାହାଣ୍ଡର ଦୃଷ୍ଟିହୀନତା ‘ଦୁର୍ଭିକ୍ଷଭଳି’ ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା । ମାତ୍ର ସରକାରୀ ପଦକ୍ଷେପ ଯୋଗୁଁ ଅନେକ ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଏଡ଼ାଯାଇ ପାରିଥିଲା । ୧୯୬୬ର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଶ୍ରୀମତୀ ଇନ୍ଦିରାଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ସିନାପାଲି (କଳାହାଣ୍ଡି) ଗସ୍ତ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ମନେ ରଖୁଛନ୍ତି ।

ମୋଗଲ ଓ ମରାଠା, ଶାସନକାଳ ଥିଲା ଓଡ଼ିଶା ଇତିହାସର ‘କଳା ଅଧ୍ୟାୟ’, ଯେତେବେଳେ ଶାସକମାନେ ବିଦେଶୀ । ଖଜଣା ଆଦାୟ ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଭୂମିକା ଥିଲା । କୌଣସି ଜନହୀତକର ଯୋଜନା ବା ସମାଜକଲ୍ୟାଣ ଦିଗରେ ସେମାନଙ୍କର କିଛି ଅବଦାନ ନଥିଲା । ଆହୁରି ମଧ୍ୟ ଓଡ଼ିଶାଟାକୁ ଖଣ୍ଡବିଖଣ୍ଡିତ କରି ଦେଇଥିଲା । ସନ ୧୮୦୩ରୁ ଇଂରେଜମାନେ ଓଡ଼ିଶା ଦଖଲ କଲେ । ତେବେ ବି ଶାସକ ଗୋଷ୍ଠୀ ବିଦେଶୀୟ । ଶାସକ ଓ ଶାସିତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ବ୍ୟବଧାନ ରହିଲା । ସମାଜରେ ନିମ୍ନ ସ୍ତରର ଲୋକ କେମିତି ବଞ୍ଚୁଛନ୍ତି ସେ ଖବର ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ନଥିଲା । କୌଣସି ଉତ୍କଟ ମରୁଡ଼ି, ବନ୍ୟା ବିତ୍ପାତ ପରି ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ସମୟରେ ଲୋକଙ୍କୁ ଭୂତେଇବା ପାଇଁ କିଛି ଧୋବଧାବଳିଆ ଗୋଷ୍ଠୀ ଆସି ସରକାରୀ ଡ଼ାକବଙ୍ଗଳାରେ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରି ରିପୋର୍ଟ ଦେଉଥିଲେ । ରିପୋର୍ଟଗୁଡ଼ିକ ବାସ୍ତବତା ଠାରୁ କେବଳ ଯେ ଦୂରରେ ଥିଲା ତାହା ନୁହେଁ; ତାହା ପ୍ରକୃତ ସତ୍ୟର ଅପଳାପ ଥିଲା । କେତେକ ଉଦାହରଣ ଦେଲେ ବିଷୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେବ । ନ’ଅଙ୍କ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ (୧୮୬୫-୬୬) ସମୟରେ ଯେତେବେଳେ ଚାରିଆଡ଼େ ଅନାହାର ମୃତ୍ୟୁର କରାଳ ଛାୟା ଘୋଟି ରହିଥିଲା । କିଛି ସରକାରି ଅଫିସରରିପୋର୍ଟ ଦେଇଥିଲେ ଯେ, ଓଡ଼ିଶାର କିଛି ଜମିଦାରଙ୍କ ଅମାରରେ ଏତେ ଧାନ ଗଚ୍ଛିତ ଅଛି ଯେ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଜିଲ୍ଲାର ଲୋକେ ବର୍ଷେ ଚଳିଯିବେ ।

ପ୍ରକୃତ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଦାଉରୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରେ ଅନେକ ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଛି । ମାତ୍ର ଏଥିରେ ବହୁତ କିଛି ସୁଫଳ ମିଳିନାହିଁ । ଆଖୁଦୃଷ୍ଟିଆ ଭାବେ କିଛି ନଦୀ ଆନିକଟ ଓ କେନାଲ ନିର୍ମାଣ ହୋଇଥିଲା । ରାଜା ରାଜୁଡ଼ାଙ୍କ ଅମଳରେ ଖଜଣା ଆଦାୟ ଓ ବେଠିପ୍ରଥା ସମାନ୍ତରାଳ ଭାବରେ ଚାଲିଥିଲା । ଅନାଟନ ସମୟରେ ଲୋକଙ୍କୁ କାମ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଯୋଗାଇବା ପାଇଁ ମନ୍ଦିର, ଜଳାଶୟ, ରାଜପଥ, ରାଜପ୍ରାସାଦ ଆଦି ନିର୍ମାଣ କରାଯାଉଥିଲା । ଏସବୁ ସତ୍ତ୍ଵେ ଗତ ଦୁଇ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଆମ ରାଜ୍ୟର ଅବସ୍ଥାରେ କୌଣସି ବିଶେଷ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସି ନାହିଁ । ବରଂ ଖଣି ଓ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦର ଅବାଞ୍ଚିତ କୁପରିଚାଳନା ଯୋଗୁଁ ଆହୁରି କଂଗାଳ ଅବସ୍ଥା ଆସିଯାଇଛି ।

ପ୍ରଶାସନ ପ୍ରକ୍ଷରୁ ଗଭୀର ଅନ୍ତଦୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଖର ଦୂରଦୃଷ୍ଟି ଓ ସୁଚିନ୍ତିତ ଯୋଜନା ଓ ତା’ର କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ଵୟନ ଆବଶ୍ୟକ । ବର୍ତ୍ତମାନ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଓ ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନ କୌଶଳର କୌଣସି ଅଭାବ ନାହିଁ । ନୂତନ ଶତାବ୍ଦୀର ଆଲୋକ ଆମ ଭିତରୁ ଗ୍ଳାନି ଓ ହତାଶର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରି ନବଜାଗରଣ ସୃଷ୍ଟି କରୁ ।

ବସ୍ତୁବାଦୀ ଦୁନିଆଁରେ ଅବକ୍ଷୟମାନ ସମାଜର ରସାତଳଗାମୀ ଭାବଧାରା ବିରୋଧରେ ନୂଆଁଖାଇ ଏକ ସୁଦୃଢ଼ ସ୍ଵର । ଏଥିରେ ବଡ଼କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ଛୋଟକୁ ସ୍ନେହ ଆଦର କରିବା ଭଳି ଭାବଧାରା ରହିଛି । ଉତ୍ସବ ପଛରେ ରହିଥ‌ିବା ଏହି ବିରାଟ ଦର୍ଶନ ଯୋଗୁଁ ହିଁ ନୂଆଁଖାଇ ଦିନକୁଦିନ ବେଶୀ ଲୋକପ୍ରିୟ ହେବାରେ ଲାଗିଛି । ଆର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆଦିବାସୀ ସଂସ୍କୃତିର ସମନ୍ଵୟ ହୋଇଥିବା ଯୋଗୁଁ ଏହା ସର୍ବଗ୍ରାହ୍ୟ ହୋଇଛି । ଏହାର ପାଳନ କେବଳ ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶା, କୋଶଳ, ଛତିଶଗଡ଼କୁ ସୀମିତ ନରହି ସୁଦୂର ବିସ୍ତାରୀ ହୋଇପାରିଛି । ଏହା ମିଳନର ପର୍ବ, ଓ ସର୍ବୋପରି ବିଶ୍ୱଶାନ୍ତର ପର୍ବ ।

ଯୁଗଯୁଗ ଧରି ଜୀବନଯାପନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଗୋଷ୍ଠୀ ବା ସମାଜ ଭିନ୍ନ ସଭ୍ୟତାର ବେଳାଭୂମିରେ ବିଚରଣ କଲାବେଳେ, ତାଳ ଓ ଲୟରେ ସ୍ଥଳବିଶେଷରେ ଝୁଣ୍ଟିବାର ସମ୍ଭାବନାକୁ ଏଡ଼ାଇ ଦିଆଯାଇ ନପାରେ । ଠିକ୍ ସେହିପରି ଅନ୍ୟ ସଂସ୍କୃତିର ପାରାବାରରେ ସନ୍ତରଣ କଲାବେଳେ, ସ୍ରୋତ ସହିତ ଖାପଖୁଆଇ ନପାରି ଉବୁଡୁବୁ ହେବା, ଶ୍ଵାସରୁଦ୍ଧ ହେବା ବା ସ୍ଥଳବିଶେଷରେ ସଲିଳ ସମାଧ୍ଵସ୍ଥ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ଥାଏ ।ଏତିକିବେଳେ ସ୍ଵକୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରଭାବ ନିଜର ଭିଟାମାଟିର ଗନ୍ଧଭଳି ଦୂର ଭାସମାନ ତୀରକୁ ନିଜ ତଟକୁ ଟାଣି ଆଣି ପୋତାଶ୍ରୟରେ ଅପସ୍ଥାପିତ କରେ । ବିଶ୍ବର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଆର୍ଥିକ, ସାମାଜିକ, ରାଜନୈତିକ ବୈଷମ୍ୟ ଯେତିକି ଆହ୍ବାନ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ତା’ଠାରୁ ଅଧିକ ଆହ୍ବାନ ସୃଷ୍ଟିକରେ ବୈଚାରିକ ବୈଷମ୍ୟ । ଏହି ବୈଷମ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଚିନ୍ତାଧାରା ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ, ପରୋକ୍ଷଭାବରେ ମଣିଷକୁ ବ୍ୟକ୍ତିକୈନ୍ଦ୍ରିକ, ସ୍ବାର୍ଥପର ଓ ଅର୍ଥପିପାସୁ କରି ମାନସିକ ଆବେଶ ଓ ଦୁଶ୍ଚିନ୍ତାକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରେ । ଏହି ଦୁଶ୍ଚିନ୍ତା ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ହେଲେ ମାନସିକ ଅସ୍ଥିରତା ତଥା ଶାରୀରିକ ଅସୁସ୍ଥତାର କାରଣ ହୋଇଯାଏ ।

ଅପରପକ୍ଷରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚିନ୍ତା ଚେତନାରେ ପ୍ରଭାବିତ ବ୍ୟକ୍ତି, ଗୋଷ୍ଠୀ ଓ ସମାଜ, ସୀମିତରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହି ବିଚାର ଜନିତ କାରଣରୁ ପାର୍ଥିବ ଭୋଗ ବିଳାସ ସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହରୁ ବିରତ ହୁଅନ୍ତି। ଧାରାବାହିକ କ୍ରମରେ ସେପରି ଜୀବନଯାପନ ଯୋଗୁଁ ବାସ୍ତବବାଦୀ ସଭ୍ୟତାର ମାପଦଣ୍ଡରେ ସେମାନେ ବହୁ ପଛରେ ପଡ଼ି ସେମାନେ ଅନୁନ୍ନତ, ଅବହେଳିତ, ଯୁଗ ଅନୁପଯୋଗୀ ବିବେଚିତ ହୁଅନ୍ତି | ସାଂପ୍ରତିକ ସଭ୍ୟ ସମାଜରେ ସେମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଅତି ନିମ୍ନରେ ବା ସ୍ଥିତିହୀନ ହୋଇଯାଏ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଯେଉଁମାନେ ଉଭୟ ବର୍ଗର ସନ୍ଧିସ୍ଥଳରେ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଅନେକ ଦ୍ବନ୍ଦରେ ପଡ଼ିବାକୁ ପଡ଼େ । ଏକ ପ୍ରକାର ଜୀବନଯାପନ କରି ସ୍ଥଳ ବିଶେଷରେ ଅନ୍ୟପ୍ରକାର ଜୀବନଧାରା ପ୍ରତି ଅନୁରାଗ ଜନ୍ମନିଏ । କିନ୍ତୁ ଦୁଇଟି ବିପରୀତମୁଖୀ ଦୁନିଆଁର ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ଶକ୍ତିରେ ସେମାନେ ଦୋଦୁଲ୍ୟମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅତୋଽନାସ୍ତି ତତୋଽନାସ୍ତି ସ୍ଥିତିରେ ରହନ୍ତି ।

ଏପରି ଦ୍ଵନ୍ଦାତ୍ମକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଗଣପର୍ବର ଭୂମିକା ଅନସ୍ବୀକାର୍ଯ୍ୟ । ପୃଥ‌ିବୀର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରର ଭୌଗଳିକ ତଥା ଐତିହାସିକ କାରଣମାନଙ୍କ ଦ୍ବାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସଭ୍ୟତା ଓ ସଂସ୍କୃତିର ସୃଷ୍ଟି ।କୋଶଳର ନୂଆଁଖାଇ ପରଂପରା ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସୃଷ୍ଟ ଓ ପରିପୃଷ୍ଟ । ସଭ୍ୟତା ଓ ସଂସ୍କୃତି ତଥା ଏହାର ସ୍ରଷ୍ଟା ମଣିଷ, ଉଭୟେ ଉଭୟଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଅନ୍ତି । ତେବେ ପୁରପଲ୍ଲୀ, ବଣଜଙ୍ଗଲ ପାହାଡ଼-ପର୍ବତ, ନଦୀ– ହ୍ରଦ, ମୁକ୍ତାକାଶରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ଜନସମୂହ ପ୍ରକୃତିର ଶାନ୍ତ, ସୌମ୍ୟ, କମନୀୟ ରୂପ ଓ ଭାବର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିବାର ଅଧିକ ସୁଯୋଗ ପାଆନ୍ତି, ତାହାର ପ୍ରଭାବରେ ସେମାନେ ନିରୀହ, ନିର୍ମୋହୀ, ସରଳ, ଅନାବିଳ ଜୀବନଜାପନ କରିଥାନ୍ତି । ପେଟକୁ ଗଣ୍ଡେ ଅଣ୍ଟାକୁ ଖଣ୍ଡେ ହେଲେ ଯଥେଷ୍ଟ ବିଚାର କରୁଥିବା ଏହି ଲୋକମାନେ ତଥାକଥିତ ସଭ୍ୟସମାଜ ଦ୍ଵାରା ନିମ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ବେଶ୍ ଆତ୍ମସନ୍ତୋଷ ବୋଧ କରନ୍ତି । ଝରଣାର କୁଳୁକୁଳୁ ନାଦ, ପକ୍ଷୀର କାକଳୀ, କୋଇଲିର କୁହୁତାନ, ବଣଜଙ୍ଗଲର ସୁଲୁସୁଲିଆ ପବନରୁ ଏମାନେ ସଂଗୀତ ମୂହଁନା ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି । ତହିଁରୁ ରାଗରାଗିଣୀ ସୃଷ୍ଟିକରି ଏମାନେ ସଙ୍ଗିତର ସର୍ଜନା କରନ୍ତି । ଦିନସାରା ଅକ୍ଲାନ୍ତ ପରିଶ୍ରମ କରି ବିଲବାଡ଼ିରେ ହଳବୁଲାଉଥବା ସମୟରେ ଧାନବେଙ୍ଗଳାରେ ଗୋରୁ ପଛରେ ଘୂରୁଥିବା ବେଳେ, ନଦୀପଠାରୁ ଗାଈଆଳର ଘରଲେଉଟାଣି ବେଳର ବଂଶୀସ୍ଵନ ଭିତରେ ସଂଙ୍ଗୀତର ଧାରା ସ୍ୱତଃପ୍ରବୃତ୍ତ ହୋଇ ବାହାରି ଆସେ ଲୋକମୂଖରେ । ଆହୁରି ମଧ୍ୟ ଦେବଦେବୀ ଉପାସନା ବେଳେ ଦଳଦଳ ହୋଇ ନାଚଗୀତର ଆସର ଜମାଇ ଦିଅନ୍ତି ନୂତନ ଶସ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନର ଉଲ୍ଲାସରେ । ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ହୋଇଥାଏ ସେମାନଙ୍କ ହୃଦୟର ଅନୁରକ୍ତି ଓ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି । ଏହା ସହିତ ଦୂରହୋଇଯାଏ ତା’ର ମାନସିକ ଦୁଶ୍ଚିନ୍ତା, ଭୁଲିଯାଏ ସେ ସଂସାର ଜଂଜାଳର ଦୁଃଖ ଯାତନାକୁ, ଉପଶମ ହୋଇଯାଏ ଅବସାଦ ।

ନୂଆଁଖାଇ ଉତ୍ସବର ବିଭିନ୍ନ ଦିଗ ଉପରେ ବିସ୍ତୃତ ଆଲୋଚନା ଆଗାମୀ ପୃଷ୍ଠାମାନଙ୍କରେ କରାହେବ । ସଂକ୍ଷେପରେ ଏ ପର୍ବ ଉପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ ଏହା ହେଉଛି “ ପୃଥ‌ିବୀର ପ୍ରଥମ ଲୋକପର୍ବ”, ଏହା ଜାତୀୟ ସଂହତିର ପର୍ବ । ଆଜିକାଲିର ଧାର୍ମିକ, ରାଜନୈତିକ, ବୈଜ୍ଞାନିକ ବିଭେଦଗ୍ରସ୍ତ ଜଟିଳ ସମାଜରେ ଏହା ମାନବିକ ସାଂସ୍କୃତିକ, ସଂହତି, ସମନ୍ଵୟ, ସଂପ୍ରୀତି, ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସହାବସ୍ଥାନ ଓ ଅଗ୍ରଗତିର ଏକ ସର୍ବଗ୍ରାହ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର । ମା’, ମାଟି, ମମତା ଓ ମିଳନର ଆବାହକ । କର୍ମବାଦର ଧ୍ଵନୀ ।

ନୁଆଁଖାଇ ବିଶେଷ, ଭାଗ - ୦୨

ନୁଆଁଖାଇ ବିଶେଷ, ଭାଗ - ୦୨