ଧୂର୍ତ୍ତ ପଣ୍ଡିତ

ଯେଉଁ ଦିନ ରାଜସଭାରେ ତର୍କ-ପଞ୍ଚାନନ ପଣ୍ଡିତ ଶ୍ରୀ ଧନପତି ହୋତୃଶର୍ମା, ବିଦ୍ୟାବାଗୀଶ ଭାରତୀଭୂଷଣ ନବାଗତ ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ରା ଅପମାନିତ ହୋଇ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ସେଦିନ କଳାହାଣ୍ଡି ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳର ସେହି କ୍ଷୁଦ୍ର ଜମିଦାରଙ୍କ ରାଜଧାନୀରେ ଘୋର ଚହଳ ପଡ଼ିଗଲା । ତର୍କ-ପଞ୍ଚା ଭଭନନ ଘରକୁ ଫେରି ଖାଲି ଛି, ଛା ହେଲେ । ଗତ ସତର ବର୍ଷ ହେଲା ସେ ଥିଲେ ସେହି ରାଜସଭାରେ ଦିଗ୍ଗଜ ପଣ୍ଡିତ । ଦାନଶୀଳ ଜମିଦାରଙ୍କ ସୁନାମ ଶୁଣି କେତେ ନବାଗତ ପଣ୍ଡିତ ସେଠାକୁ ଆସି ତର୍କ-ପଞ୍ଚାନନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ପାଣ୍ଡିତ୍ୟର ପରାଜିତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି । ଯେତେ ଥର ପଣ୍ଡିତମାନେ ତାଙ୍କ ରା ପାଣ୍ଡିତ୍ୟର ପରାଜିତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି । ଯେତେ ଥର ପଣ୍ଡିତମାନେ ତାଙ୍କଦ୍ ରା ପରାଜିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେତେ ଥର ତାଙ୍କୁ ନୂଆ ନୂଆ ଉପାଧି ମିଳିଛି । ଉପାଧି ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ କୁଣ୍ଡଳ, ପାଟଯଥା ସେ ପାଇଛନ୍ତି, ଗଡ଼େର ଉତ୍ସବ ହୋଇଛି; କିନ୍ତୁ ଏଥର ଏପରି ଘଟିବ ବୋଲି ତର୍କ-ପଞ୍ଚାନନ କଳ୍ପନା ବି କରିନଥିଲେ । କୁଆଡ଼ୁ ଆସିଲା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଟୋକା ପୁରୀଆଡ଼ୁ, ଆଶ୍ରୟହୀନ ଭାବେର ପୁରୀ ବଡ଼ଦାଣ୍ଡର ବୁଲୁଥିଲା । ତାର ରୂପେସୌଷ୍ଠବ ଦେଖି, ତାର ମଧୁର ବ୍ୟବହାରେର ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ ତର୍କ-ପଞ୍ଚାନନ ଅଯାଚିତ ଭାବରେ ସେଦିନ ତାକୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଥିଲେ ନିଜ ଘର । ସେ ଯେ ରାଜସଭାକୁ ଯାଇ ଯୁକ୍ତତର୍କର ତର୍କ-ପଞ୍ଚାନନଙ୍କ ବିଦ୍ୟା ପରୀକ୍ଷା କରିବସିବ, ସେ କଥା ସେ ଭାବିବେ କାହିଁକି ? ଯେଉଁ ସମୟର କଥା ଏଠାରେ କୁହାଯାଉଚି, ତାହା ଆଜିକି ଦେଢ଼ଶହ ବର୍ଷରୁ ବେଶି ହୋଇଗଲାଣି । ସେତେବେଳେ କେତେକ ଜମିଦାରଙ୍କର ଏକପ୍ରକାର ନିଶା ଥିଲା ଯେ, ସେମାନେ ବିଦ୍ୟାର ଆଦର କରନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖାଇହେବାପାଇଁ ପଣ୍ଡିତ ଭିତର ଲେଢ଼େଇ ଲଗାନ୍ତି । ଏ ଲଢ଼େଇରେ ଯେ ଜିଣିଲା, ସେ ହେଲା ରାଜସଭାର ବଡ଼ ପଣ୍ଡିତ । ତାଙ୍କୁ ମିଳିବ ପ୍ରଥମ ସମ୍ମାନ, ତାଙ୍କୁ ମିଳିବ ଆଗ ଆସନ ।

ତର୍କ-ପଞ୍ଚାନନ ଧନପତି ରାଜସଭାରେ ଜଣେ ଦୂରାଗତ ଅଜ୍ଞାତ କୁଳଶୀଳ ବାଇଶି ବର୍ଷର ଯୁବକ ଦ୍ୱିରା ଯୁକ୍ତିତର୍କର ହାରିଗେଲେ ବୋଲି ଯେ ତାଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ହେଲା ତା

ନୁହେଁ; ସେ ଭାବିଲେ ଆଗକୁ କ'ଣ ହେବ । ସଭାରେ ଥାଇ ସେ ଦେଖିଲେ ରାଜା ହସିଲେ; ପାଖ ଲୋକ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି କିପରି ନ୍ୟୁନଦୃଷ୍ଟିରେ କଥାବର୍ତ୍ତା କଲେ; ଆଉ ସେହି ନବାଗତ ଯୁବକଙ୍କୁ ସସ୍ନେହ ସମ୍ମାନ ଦେବାରେ ଲାଗିପଡ଼ିଲେ । ସେତିକିରେ କଥା ସରିଥିଲେ କିଛି ନଥିଲା । ସେ ଜାଣନ୍ତି, ସେ ଯେତେବେଳେ ଏହି ସଭାକୁ ପ୍ରଥମେ ଆସିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ସମ୍ମାନ ସେତେବଳର ବୃଦ୍ଧ ଜମିଦାର ଦେଖାଇଥିଲେ । ସେତେବେଳେ ସେ ଯେଉଁ ବହୁ ଦିନର ସମ୍ମାନିତ ସଭା-ପଣ୍ଡିତଙ୍କୁ ହରାଇଥିଲେ, ହାରିବାର ଦୁଇଦିନ ପରେ ସେ ନିଜର ସମ୍ମାନରକ୍ଷା କରିବାପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଇଥିଲେ । ତର୍କ-ପଞ୍ଚାନନ ଭାବିଲେ- ତେବେ କଣ ମୁଁ ସେହିପରି ଚାଲିଯିବି ? ଚାଲିଯିବି କୁଆଡ଼େ ? ସୁଦୂର ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲାର ଏକ ଭଗ୍ନ ବିସ୍ତ ମଫସଲ ଗାଁରୁ ସତର ବର୍ଷ ତଳେ ଚାଲିଆସିଥିଲି । ସତର ବର୍ଷ ହେଲା ସେ ଗାଁର ମାୟା-ମମତା ଛାଡ଼ିଦେଇ ଆସିଛି । ସେ ମାନସଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖିଲେ ଗାଁଟା ହୁଏତ ଆହୁରି ଧ୍ ସ୍ତବିଧା ସ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି । ଗାଁର ଶେହ ଘର ପରିବାର ଭିତରୁ ପଚାଶରୁ ବେଶି ଜୀବିକା ଉପାର୍ଜନରେ କିଏ କୁଆଡ଼େ ଚାଲିଯାଇ କେଉଁଠି ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି । ଏ ପରିଣତ ବୟସରେ ନୂତନ ସଂସାର ଗଢିବାକୁ ତାଙ୍କୁ ଆଉ ସ୍ଥାନ ମିଳିବ କେଉଁଠି ?

ତର୍କ-ପଞ୍ଚାନନଙ୍କର ଚିନ୍ତାର କାରଣ ଏତିକି ନୁହେଁ । ତାଙ୍କର କନ୍ୟା ଆସନ୍ନଯୌବନା ସୌଦାମିନୀ ହେଲା ବଡ଼ ଚିନ୍ତାର କାରଣ । ଚାରିବର୍ଷ ତଳୁ ସୌଦାମିନୀର ହାତକୁ ଦି' ହାତ କରାଇବାପାଇଁ ସେ ଚାରିଆଡ଼େ ଆଖି ବୁଲେଇ ଆସିଛନ୍ତି; ତଥାପି ପାଇନାହାନ୍ତି । ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ରାତିରେ ତାଙ୍କୁ ନିଦ ହେଉନାହିଁ, ଦିନରେ ଖାଇବାକୁ ରୁଚି ହେଉନାହିଁ । ଘର ପତ୍ନୀଙ୍କର ତାଡ଼ନା । ଏତିକିବେଳେ ରାଜସଭାରେ ଏ ନିର୍ଯ୍ୟାତନା ତାଙ୍କୁ କାଠ କରିଦେଲା । ସେ ସେଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଘରକୁ ଆସି ନିର୍ବାଦ୍ଭାବେର ନିତ୍ୟକର୍ମ ସାରି ଅସୁସ୍ଥତା କାରଣ ଦେଖାଇ ଶୋଇପଡ଼ିଲେ । ତାଙ୍କର ଏ ମେନୋଭାବ ସେ ଯେତେ ଲୁଚାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟାକଲ ମଧ୍ୟ ପତ୍ନୀଙ୍କ ପାଖରୁ ଏଡ଼ାଇ ପାରିଲେ ନାହିଁ । ବୁଦ୍ଧିମତୀ ପଣ୍ଡିତପତ୍ନୀ ଖୋଳିତାଡ଼ି ସବୁ କଥା ବୁଝିନେଇ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଦ ମଞ୍ଚାଳୁ ମଞ୍ଚାଳୁ କହିଲେ -“ଆଚ୍ଛା, ତୁମେ ଏହି କଥାକୁ ଚିନ୍ତା କରୁଛ ? ମୁଁ ବାଟ ବତାଇଦେବି । ତୁମକୁ ରାଜସଭାରୁ କେହି କାଢିପାରିବନାହିଁ । ଏହି ନୂଆ ପଣ୍ଡିତ ହରିହର ତୁମକୁ ବାପ ପରି ମନେକରିବ। ତୁମେ ସେ କଥା କରିପାରିଲେ ହେଲା ।”

ତର୍କ-ପଞ୍ଚାନନ ସେହିପରି ପଡ଼ରହି ପତ୍ନୀଙ୍କ ଅଙ୍ଗେର ଶିଥିଳ ହାତକୁ ଥେରେ ଦୁଇଥର ଥାପେଡ଼ଇ କହିଲେ-“ତୁମେ ବାୟାଣୀ ହେଲ କି ? ଯେ ଆସିଛି ମୋତେ ଖାଇବାକୁ, ସେ କ'ଣ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯିବ ? ସେ ମୋତେ ଖାଉ, ସେଥିରେ ମୋର ଚିନ୍ତା ନାହିଁ । ମୁଁ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ସୌଦାମିନୀର ଯେ ବୟସ ହୋଇଗଲାଣି । ଆଉ ବେଳ ନାହିଁ । ତାର ହାତକୁ ଦି' ହାତ କରିପାରିଥିଲେ ମୋର ଏଥିକି ଖାତିର ନଥିଲା ।”

ଏତିକିବେଳ ପଣ୍ଡିତ-ପତ୍ନୀ ସେହି ଅନ୍ଧାର ଘର ଭିତରେ ଟିକିଏ ସ୍ୱରକୁ ବଦଳାଇ କହିଲେ-“ହଁ, ହଁ ବୁଝିଲି । ମୁଁ ତାର ବାଟ କରିସାରିଛି । ତୁମେ ସେଥିପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ ।” ତର୍କ-ପଞ୍ଚାନନ ଏ କଥା ଶୁଣି ଚମକିଲା ପରି ଉଠି ଶେଯରେ ବସି କହିଲେ - “ତୁମେ କରିସାରିଛ ? ତାହାହେଲେ ତ ମୁଁ ଏ ରାଜସଭା ଛାଡ଼ି ଛାଲିଯିବାକୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତେ ହେଲେ ବିଳମ୍ । କରିବିନାହିଁ ।''

ପଣ୍ଡିତ-ପତ୍ନୀ ଜୋର୍ରେ ହସି ହସି କହିଲେ-'“ନା, ନା, ତୁମକୁ ରାଜସଭା ଛାଡ଼ିବାକୁ ହେବନାହିଁ । ତୁମେ ରହିବ, ତୁମପାଖେ ମୁଁ ରହିବି, ସୌଦାମିନୀର ହାତକ ଦି'ହାତ ହେବ । ଏଥିରେ ତୁମର ଆପତ୍ତି କଣ ଅଛି ?”

ତର୍କ-ପଞ୍ଚାନନଙ୍କର ସ୍ସ୍ୱର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଦଳିଗଲା । ସେ ବ୍ୟଗ୍ରତାର ସହିତ ପଚାରିଲେ- “ତେବେ କ'ଣ ପାତ୍ର ତୁମ ଆଖିରେ ପଡ଼ିଛି ? ମୁଁ ଜାଣିନି, ମୋତେ ବି ପଚାରିନାହିଁ । ତୁମେ ବୁଝିଲ କେଉଁଠି ? ପାତ୍ର କାହିଁ ?''

ପଣ୍ଡିତ - ପତ୍ନୀ ଏତିକିବେଳେ ସେହି ଅନ୍ଧାରର ସ୍ୱାମୀଙ୍କ କାନପାଖକୁ ମୁହଁକୁ ନେଇ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ସ୍ୱରେର କହିଲେ - “ପାତ୍ର ପରା ଏଇ ହରିହର । ମୁଁ ସବୁ ବୁଝିସାରିଛି ତାଙ୍କ ମତଲବ । ସେ ସୌଦାମିନୀ ସାଙ୍ଗେ ହସି କଥା ହେଉଥିଲେ । ସୌଦାମିନୀ ବି ତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖିଲେ ବାଇ । ହରିହର ତୁମକୁ ହେରଇଛନ୍ତି କି ନାହିଁ, ମୁଁ ତ ଜାଣି ନ ଥିଲି ! ସେ ଆଗ; ତୁମେ ଆସିଲ ପଛେରେ । ସେ ଆସି ଦାଣ୍ଡଘରଟାରେ ଏବେ ମୁହଁମାଡ଼ି ଶୋଇଛନ୍ତି । ସୌଦାମିନୀ ଗୋଡ଼ ଧୋଇବାକୁ ପାଣି ଦେଲା । ତିନିଥରେର କହିବାରୁ ଉଠି ଗୋଡ଼ ଧୋଇଲେ । ଖାଇବାକୁ ବଢାଗଲା, କ'ଣ ଦି' ଗୁଣ୍ଡା ଖାଇ ଆଞ୍ଚୋଇ ପକାଇଲେ । ‘ମୁଁ କାଲି ଚାଲିଯିବି, ତୁମ ନନାଙ୍କୁ କହିବ ମୋ ଉପରେ ବିରକ୍ତ ହେବନାହିଁ ।' ଝିଅଟା ସେତିକିବେଳୁ ମନ

ମାରିଦେଇ ମୋ ପାଖେ ଚୁଲିମୁଣ୍ଡେ ବସିଲା । ତୁମେ ଆସିଲାବେଳକୁ ସେ ଶୋଇପଡ଼ିଲାଣି । ତାର ମଧ୍ୟ ଖିଆପିଆରେ ମନ ନାହିଁ ଦେଖିଲି । ଏଥିରୁ ତୁମେ କ'ଣ ବୁଝୁଛ, କହିଲ ?"

ତର୍କ-ପଞ୍ଚାନେନ ହଠାତ୍ ଯେପରି ସେହି ଗାଢ଼ ଅନ୍ଧାର ଭିତର ଆଲୋକର ଦେଖା ପାଇଲେ ! ପଣ୍ଡିତ ପତ୍ନୀ ସେହି ଅନ୍ଧାରେର ବୃଦ୍ଧ ସ୍ୱା ମୀଙ୍କର ମୁଖମଣ୍ଡଳର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ ସତ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ କଥାରୁ ବୁଝିଗଲେ ସେ ବାଟ ପାଇଛନ୍ତି । ତର୍କ-ପଞ୍ଚାନନ କହିଲେ-“ତାହାହେଲେ ତ ଆଉ ଚିନ୍ତାର କଥା ନାହିଁ । ମୁଁ ଯେ ହାରିଛି, ସେଥିରେ ଖୁବ୍ଜୟଲାଭ କରିଛି । ଆଉ ମୋର ଚିନ୍ତାର କାରଣ ନାହିଁ । ସୌଦାମିନୀ ସୁଖେର ରହିଲେ ମୋର ସବୁ ହୋଇଗଲା ।”

(ଦୁଇ)

ଏ ଘଟଣାର ମାସକ ପରେ ଦେଖାଗଲା, ଜମିଦାର ରାଜସଭାରେ ତର୍କ-ପଞ୍ଚାନନ ପଣ୍ଡିତ ଶ୍ରୀ ଧନପତି ହୋତୃଶର୍ମା, ବିଦ୍ୟାବାଗୀଶ, ଭାରତଭୂଷଣଙ୍କ ସହିତ ପଣ୍ଡିତ ହରିହର ନନ୍ଦ ସମାନ ଆସନରେ ବସିଛନ୍ତି । ଜଣେ ଜଣକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଖାଇବାରେ ଲାଗିଛନ୍ତି । ରାଜସମ୍ମାନ ଉଭୟଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବରେ ମିଳୁଛି । ରାଜଧାନୀର ଲୋକେ ତର୍କ-ପଞ୍ଚାନନଙ୍କୁ ଯେ ଭକ୍ତି ଓ ସମ୍ମାନରେ ଦେଖୁଥିଲେ, ପଣ୍ଡିତ ହରିହରଙ୍କ ପ୍ରତି ସେଥିରୁ କିଞ୍ଚିତ୍ ଊଣା କରୁନାହାନ୍ତି । ପଣ୍ଡିତକନ୍ୟା ସୌଦାମିନୀ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଘରଠାରୁ ଗୋଟାଏ କାନ୍ଥ ଛାଡ଼ବାଡ଼ରେ ନୂତନ ସଂସାର ଗଢ଼ିନେଇଛି । ଶଶୁର ଓ ଏଇଁ ଭାବରେ ତର୍କ-ପାଞ୍ଚାନନ ଓ ହରିହର ରାଜଧାନୀରେ ଯେଥାପଯୁକ୍ତ ବ୍ୟବହାର ପରସ୍ପରକୁ ଦେଖାଉଛନ୍ତି । ରାଜାଙ୍କ ଘରୁ, ପତ୍ର, ପୁଷ୍ପ, ଫଳ ଯାହା ଆସୁଛି ସେଥିରୁ ଅଧ ତର୍କ-ପାଞ୍ଚାନନ ଘରକୁ ଗେଲ, ଅଧ ଯାଉଚି ହରିହରଙ୍କ ଘରକୁ । ବିଦ୍ୟାରେ ହରିହରଙ୍କ ସନ୍ଦେହ ହେଲେ ତହିଁର ସନ୍ଦେହମୋଚନ ହେଉଚି ତର୍କ-ପାଞ୍ଚାନନଙ୍କ ପିଣ୍ଡାରେ । ତର୍କ-ପାଞ୍ଚାନନଙ୍କର କୌଣସି ଜରୁରୀ ଦରକାର ପଡ଼ିଲା ତ ହରିହର ସେଠାରେ ହାଜର।

ଏହିପରି ଭାବରେ ମାସ ନୁହେଁ, ଦୁଇମାସ ନୁହେଁ, ଚାରିମାସ ନୁହେଁ, ବର୍ଷ ବର୍ଷ ହୋଇ ସୁରୁଖୁରୁରେ ଦୁଇଟି ବର୍ଷ କଟିଗଲା । ଦୁଇବର୍ଷ ପେର କ୍ରେମ କ୍ରେମ ଫୁଲେର ଲାଗିଲା ପୋକ ! ସୌଦାମିନୀ ଓ ହରିହରଙ୍କ ଭିତରେ ପଡ଼ିଲାନାହିଁ । ଏ ଯେ ଅପଡ଼ ଅତି ସାମାନ୍ୟ ସାମାନ୍ୟ କାରଣରୁ । ସୌଦାମିନୀ ଯେବ ଭାତଥାଳିରେ ଡାହାଣ ପାଖକୁ ଡାଲିଗିନା ଥୋଇଲା, ହରିହର ସେଥିରେ ଆପତ୍ତି କରି କହିଲେ, -“ଗିନା ରହିବ ବାଁ ପାଖରେ ।” ବସିବାର କାଷ୍ଠାସନକୁ ସୌଦାମିନୀ ଯେବେ ସଳେଖ ପକାଇଲା, ହରିହର କହିଲେ, - “ସେଇଟା ଭୁଲ ।” ସୌଦାମିନୀ ବଜାରରୁ କିଣିଆଣିବାପାଇଁ ସରୁଧଡ଼ିଆ ଲୁଗାପାଇଁ ବରାଦ ଦେଲେ ହରିହର

ଠିଓଲଟା ମୋଟାଧଡ଼ିଆ ଲୁଗା ନେଇଆସିଲେ । ସୌଦାମିନୀ ଲୁଗା ପିନ୍ଧି ଡାହାଣ ପାଖେ ଗଣ୍ଠି ଖୋସିଲେ ମୀ ହରିହର ସେଟାକୁ ନାପସନ୍ଦ କେଲେ; କହିଲେ, “ତାହା ସଂସ୍କୃତିର ବିରୋଧୀ ।” ଏପରିଭାବର ଖାଇବା, ପିନ୍ଧିବା, କଥା କହିବା, ସଉଦା କରିବା ସବୁଥିରେ ସ୍ୱାମୀ-ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଭିତରେ ଅମେଳ ଦେଖାଗଲା । ଖାଲି କଥାରେ ଏହି ମତେଭଦ ରହିଥିଲେ କିଛି ଆପତ୍ତି ନଥାନ୍ତା; କିନ୍ତୁ ତାହା ବେଳେବେଳେ ଗୁରୁତର ହୋଇଉଠିଲା । ସୌଦାମିନୀ ଥରେ ଗୁରୁତର ମତଭେଦ ବେଳ କହିଲା, - “କୁଶ ଅଗରେ ପାଣି ଦେବାକୁ କିଏ ନଥିବେ !” ଏଥିରେ ହରିହର ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ଉତ୍ତରେଦେଲ -“ଜାଣିଚ ନା ମେତ, ଚିଡ଼େଇଲ ବେକର କ୍ଷୁର ଲେଗଲେଦବି ।”

ପାରିବାରିକ ଜୀବନେରେ ଏହିପରି ମତେଭେଦ, ମନାନ୍ତର ଭିତର ତିନି-ଚାରି ବର୍ଷ ଗଲାପେର, ଦିନ ତର୍କ-ପାଞ୍ଚାନନ ଘେର ଜଣେ ଅତି ବୃଦ୍ଧ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ । ତାଙ୍କ ନାମ ଶତପଥୀ । ସେ ହେଉଛନ୍ତି ତର୍କ-ପାଞ୍ଚାନନଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରଦାତା ଗୁରୁଦେବ । ଗୁରୁଦେବ ଶତପ‌ଥୀ ସେଠାକୁ ଆସିଲାବେଳେ ହରିହର ଯାଇଥିଲେ କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ତରେର ଦୂରକୁ । ଦିନେ ସକାଳେ ଶତପଥୀ ପ୍ରାତଃକୃତ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଘରୁ ବାହାରି ଖଣ୍ଡେ ଦୂର ଯାଇଛନ୍ତି, ସେହି ବାଟରେ ହରିହର ଫେରିଆସୁଥିଲେ । ହରିହରଙ୍କୁ ଦେଖି ଶତପଥୀ ହାଠାତ୍ କହିପକାଇଲ - “କିରେ ହରିଆ ! ତୁ ଇଆଡ଼େ ?'' ହରିହର ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଶତପଥୀଙ୍କ ଗୋଡ଼ତଳେ ଲମ୍ବେହୋଇ ପଡ଼ିଯାଇ କହିଲେ - "ସାଆନ୍ତେ, ତମେ ଆସିଚ ବୋଲି ମୁଁ ବାଟରୁ ଶୁଣିଲିଣି । ତମ ମେତ ମାରିବ ନା ରଖିବ ? ମୁଁ ଯାହା ଜାଣି ଭୁଲ୍‌କରିଛି, ତୁମକୁ କିଏ କହି ନଥିବେ । ମୋ'ଠୁ ଆଗ ଶୁଣ ।” ଏହା କହି ରାଜସଭାରେ ତର୍କ-ପାଞ୍ଚାନନଙ୍କ ସହିତ ଜୟ-ପରାଜୟଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସୌଦାମିନୀର ପାଣିଗ୍ରହଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁ ବିଷୟ କହିଗଲେ । ଗମ୍ଭୀର ଭାବରେ ଦୂର ଆକାଶକୁ ଚାହିଁ ଶତପଥୀ ସବୁ ଶୁଣି ଖୁବ୍‌କମ୍‌ରେ ଉତ୍ତର ଦେଇ କହିଲେ - “ହଉ, ଭୁକ୍ତ କରିଛୁ । ଭୁଲ୍‌କରିଛୁ କି ଠିକ୍‌କରିଛୁ, ସେ କଥା ଆଉ କିଏ କହିବ ? ଏତିକି, ଯାହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛୁ ବା ତେତ ଯିଏ ଆଶ୍ରୟ କରିଛି, ତୁମ ଦୁହିଁଙ୍କ ଜୀବନ ସୁଖମୟ ହେଉ ।” ଏହା କହି ଶତପଥୀ ଗନ୍ତବ୍ୟ ପଥରେ ଚାଲିଗଲେ ।

(6)

ବାଟେର ଶତପଥୀଙ୍କ ସହିତ ପଣ୍ଡିତ ହରିହରଙ୍କର ଏହି ଯେଉଁ କଥାବାର୍ତ୍ତା ହେଲା, ସେସବୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନ ଶୁଣିଲ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ତରେର ଆସି ଦୂରେର ଥାଇ ସେସବୁର ଅଭିନୟ ଦେଖୁଥିଲା ସୌଦାମିନୀ । ତା' ମନରେ ଘୋର ସନ୍ଦେହ ହେଲା । ଏପରି

ସନ୍ଦେହ ହେଲା ଯେ ମନମନ ଭାବିଲା, ଯେଉଁ ଭୁଲ୍ କେଲ ଆଉ ସଂଶୋଧନ କରିବାରେ ବାଟ ନାହିଁ, ବୋଧହୁଏ ସେହି ଭୁଲ୍ ସେ କରିସାରିଛି । ସେହି ଭୁଲ୍ କରିବାରେ ତା'ର ବାପ-ମାଆ ମଧ୍ୟ ଭାଗ ନେଇଛନ୍ତି । ଏକଥା ବିଚାରି ବିଚାରି ତା ଆଖିରୁ ଦୁଇଧାର ଲୁହ ବୋହିପଡ଼ିଲା । ଜାଣିକରି ଭୁକରିଥିଲେ ହୁଏତ ସେ କାହା ପାଖେ କ୍ଷମା ମାଗିପାରିଥାନ୍ତା, ପ୍ରକାଶ କରିପାରିଥାନ୍ତା; ଅଜାଣତ ଭୁଲ୍‌କୁ ସେ ଆଉ ସଂଶୋଧନ କରିବ କିପରି ? ହାତପାପୁଲିରେ ଲୁହ ପୋଛି ସେ ତା'ର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଲା । ବେଳ ବୁଡ଼ି ସନ୍ଧ୍ୟା ହେଲା । ରାତି ପହରକୁ ବଳିଗଲା । ଶତପଥୀ ଶିଷ୍ୟ ତର୍କ-ପାଞ୍ଚାନନଙ୍କ ଘର ଭୋଜନରେ ବସିଲେ । ଏତିକିବେଳ ସୌଦାମିନୀ ଅର୍ଦ୍ଧପାଗଳିନୀ ବେଶେର ସେପାଖ ଘରୁ ଚାଲିଆସି ଶତପଥୀଙ୍କ ଆଗେର ଲମ୍ବେହାଇ ପଡ଼ିଯାଇ କରେଯାଡ଼ି କହିଲା, “ତୁମେ ମୋର ବାପାଙ୍କର ଯେତେବେଳେ ଗୁରୁ, ମୋର ପରମଗୁରୁ । ଆଉ ଜଣେ ମୋର ପରମଗୁରୁ ମୋର ସ୍ୱାମୀ । ମୋର ପରମଗୁରୁ ସକାଳେ ଆପଣଙ୍କ ଗୋଡ଼ତଳେ ପଡ଼ି କ'ଣ କହିଲେ ମୁଁ ଜାଣେନା; ମାତ୍ର ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ଯେ ଆଶ୍ୱାସନା ଦେଇ କହିଲେ, ସେତକ କେବଳ ମୋ କାନରେ ବାଜିଛି । ଏବେ ମୋତେ କ‌ହନ୍ତୁ, ମୁଁ କାହିଁକି ତାଙ୍କୁ ମେନମେନ ଭଲପାଇପାରୁନାହିଁ ? କାହିଁକି ମୋର ମତଭେଦ ହେଉଛି ? କାହିଁକି ସେ ମୋତେ ବାରମ୍ବାର କ‌ହୁଛନ୍ତି ତୋଟିରେ କ୍ଷୁର ଲେଗଇ ଦେବେ ବୋଲି ? କ୍ଷୁର ତ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ନାହିଁ । କ୍ଷୁର ରଖି ବି ସେ ଖିଅର ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ । ସେ ବି ବନ୍ଧୁକ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ନାହିଁ । କେବ ରାଗିଲେ କ୍ଷୁରକଥା ନକହି ବନ୍ଧକୁରେ ମାରିଦେବି ବୋଲି କାହିଁକି କହୁନାହାନ୍ତି ? ସେହି କ୍ଷୁରଭୟରେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ଘେର କାତି କୁରାଢ଼ି ହତିଆର ଲୁଚେଇ ରଖିଛି, କାଳ କ୍ଷୁର ନ ମିଳିଲେ କାତି କୁରାଢ଼ି ସେ ଲଗାଇଦେବ ବୋଲି ।”

ଶତପଥୀ ହସି ହସି କହିଲେ -“ତୁ ବାୟାଣୀ ହେଲୁ କି ଲୋ ସୌଦାମିନୀ ! ତୋର ପରା ସେ ସ୍ୱାମୀ । ଇହକାଳ ଓ ପରକାଳ ଉଭୟର ଦେବତା । ତୁ ତ ସେ ଦେବତାପୂଜାରେ ଭୁଲ୍‌କରିନାହୁଁ ! ଭୁଲ୍‌କରିଛନ୍ତି ତୋର ବାପମାଆ, ଆଉ ଭୁଲ୍‌କରିଛନ୍ତି ସେ ନିଜେ । ତୋ'ରି ଜାଣିବାପାଇଁ ମୁଁ କ‌ଥାଟି କହୁଚି । ହରିହର ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧମାନ୍ଦିଲା ଥିଲା । ପୁରୀରେ ପଢ଼ିଲାବେଳେ ମୁଁ ଦେଖିଛି, ସେ ଥରେ ଯାହା ପଢ଼ିଦେଉଥିଲା ଦ୍ଦ୍ୱିତୀୟ ଥରକୁ ତାର ସବୁ କଣ୍ଠସ୍ଥ ହୋଇଯାଉଥିଲା । ପୁରୀରେ କେତ ନନ୍ଦ ସାଆନ୍ତଙ୍କ ପିଲା ପଢୁ ନଥିଲେ ? କିନ୍ତୁ ଏହି ହରିହର ପରି କାହାରି ତୀଷ୍ଣ ବୁଦ୍ଧି ନଥିଲା । ସେ ପାଠ ପଢ଼ିଲା, ଭଲଭାବେରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ପଣ୍ଡିତ ବୋଲି ସେ ଚାରିଆଡ଼େ ଖ୍ୟାତି ପାଇଲା । ହେଲେ, କ'ଣ ହେବ,

1

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାକୁ ପାଖ ପୂରେଇ ଦେଲେନାହିଁ ।”ସେତିକିବେଳେ ସୌଦାମିନୀ ତୁଣ୍ଡରୁ ହଠାତ୍ବାହାରି-ପଡ଼ିଲା -“ତେବେ କ'ଣ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନୁହଁନ୍ତି ?''

ଶତପଥୀ କହିଲେ -'“ଶୁଣ୍, ମୁଁ ସେହି କଥା କହୁଚି । ହରିହରଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ବ୍ରାହ୍ମଣପିଲାଙ୍କଠୁ ଅତି ତୀଷ୍ଣ । ସେ ଜାତିରେ ଭଣ୍ଡାରି । ପାଠ ପଢ଼ି ଯୋଗ୍ୟ ହେଲା, ଅଥଚ ସେଠା ପଣ୍ଡିତମଣ୍ଡଳୀରେ ତାକୁ ସମ୍ମାନ ମିଳିଲାନାହିଁ । ତେଣୁ ବୋଧହୁଏ ସେ ସମ୍ମାନ ଖୋଜି ଖୋଜି ଆସି ଏଠି ପହଞ୍ଚିଛି ଏବଂ ରାଜସଭାରେ ପ୍ରେବଶର ବାଟ ପରିଷ୍କାର କରିବାପାଇଁ ପରିଚୟଟା ଭୁଲ୍ ଦେଇଚି । ତାର ଭୁଲ୍ ପରିଚୟ ଦେବାରେ ସେ ତ ଭୁଲ୍‌ଲ୍କଲା । ବାପା ବି ଭୁଲ୍‌କେର ତାର ପୂର୍ଣ୍ଣପରିଚୟ ନ ଖୋଜି । ଯାହା ହେବାର ହେଲାଣି, ଯାହାକୁ ନିଜର କରିଛୁ, ତାକୁ ପର ବୋଲି ବିଚାରିବୁ ବା କିପରି ? ସେ ତୋର ଗୁଣବାନ୍, ଜ୍ଞାନବାନ୍ନତି । ତା ପରି ପଣ୍ଡିତ ଏ ଦେଶରେ କନ୍ଥଛନ୍ତି । ତୁ ସେଇଥିରେ ଭାଗ୍ୟବତୀ ହୋଇଛୁ । ତୁ ସେପରି ବୁଦ୍ଧିମତୀ ବୋଲି ‘ବକେର କ୍ଷୁର ଲେଗେଇଦେବି' ବୋଲି ଶୁଶିଲାବେଳେ ତୁ ହୁଏତ ଚମକି ପଡ଼ିଥିବୁ ! କାରଣ ତୋ ବାପାଙ୍କୁ କ୍ଷୁରକଥା ବେତଇଲେ ସେ ବି ତାହା କହିପାରିବେ ନାହିଁ । ହରିହରର ଦୋଷ କ'ଣ ? ଯୁଗଯୁଗଧରି ବଂଶପରମ୍ପରାକ୍ରମେର କ୍ଷୁର ତାର ମୌଳିକ ବୃତ୍ତି ଥିଲା । ତାର ରକ୍ତର ପ୍ରତି ବିନ୍ଦୁ କ୍ଷୁରକଥା କହିବ । ଆଉ ବିଚାର କରିବାର ବେଳ ନାହିଁ ତୋର । ଯାହାକୁ ପାଇଚୁ ତାକୁହିଁ ଧରି ଘର କର; ମାତ୍ର ଏତିକି ମୁଁ ତେତ ଗୋଟିଏ ମନ୍ତ୍ର ବେତରେଦବି, ଅର୍ଥାତ୍, ସେ ବୁଝିବା ଭାଷାରେ ଗୋଟିଏ ସୂତ୍ର କହିଦେବି । ତୋ ମୁହଁରୁ ସେ ତାହା ଶୁଣିଗଲେ ଆଉ ଏପରି କ୍ଷୁରକଥା କହିବ ନାହିଁ । ସେ ତୋତେ ରାଗି ଗାଳିଦେଲାବେଳେ ତୁ ଏତିକି କହିଦେବୁ -

“ଆସିଥିଲେ ଯେଉଁ ଶତପଥୀ କହିଚନ୍ତି ତୁମ ଜାତିପତି, ତମର ଦକ୍ଷିଣ ସାହିରେ ଘର । ତମେ ଇମିତି ଇମିତି କର ।”

ଏହି ଶେଷ ପଦକ କହିଲାବେଳେ ସେ ଭଣ୍ଡାରି ଚମ ଉପରେ କ୍ଷୁର ଘଷିଲା ପରି ବାଁ ହାତପାପୁଲିରେ ଡାହାଣ ହାତକୁ ଘଷି ବୁଝେଇଦେଲେ । ସୌଦାମିନୀ ଏକଲୟରେ ସବୁ ଶୁଣି କପାଳକୁ ଅକାଟ୍ୟ ଶକ୍ତି ମେନକରି ଗୁରୁଙ୍କ ପାଦତେଳେ ମୁଣ୍ଡିଆ ମାରି ତା ଘରକୁ ଚାଲିଗଲା

ଏ ଆଜିକୁ ଦେଢ଼ଶହ ବର୍ଷରୁ ବେଶୀ ଦିନ ତଳର କଥା । ସେ ସୌଦାମିନୀ ଆଉ ନାହିଁ, ସେ ହରିହର ବି ଆଉ ନାହାନ୍ତି । ଏବେ ସେହି ଧୂର୍ତ୍ତ ହରିହର ଓ ବୁଦ୍ଧିମତୀ

ସୌଦାମିନୀର ଔରସଜାତ ତିନୋଟି ସନ୍ତାନ ଓଡ଼ିଶାରେ ଦଶଟି ପରିବାରରେ ପରିଣତ ହୋଇ ଦୁଇଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଛେଇ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି ।

ଓଡ଼ିଆ ଗଳ୍ପ

ଧୂର୍ତ୍ତ ପଣ୍ଡିତ