ଓଡ଼ିଶାରେ ଜନଜୀବନ, ସମାଜ ଓ ସଂସ୍କୃତି ଅତି ମହାନ । ଧର୍ମ , ନୀତି ଓ ଚଳଣୀର ବିଭେଦ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଓଡ଼ିଶାବାସୀ ବିଭିନ୍ନ ପର୍ବ ପର୍ବାଣୀ ଗୁଡ଼ିକୁ ଆନନ୍ଦରେ ପାଳନ କରନ୍ତି । ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ଧର୍ମ ସଚେତନ । ଜୀବନରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନର ଅପଲବ୍ଧି ହିଁ ପର୍ବପାଳନ ର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ । ପର୍ବ ପର୍ବାଣୀ ପାଳନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ମନରେ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ ଅପୂର୍ବ ଭକ୍ତିଭାବ । କର୍ମକ୍ଲାନ୍ତ ଜୀବନରେ ଆସିଥାଏ ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦ । ତେବେ ମୋଟାମୋଟି ଭାବେ ପର୍ବ ପର୍ବାଣୀ ପାଳନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ହୁଏ ସରସ ଏବଂ ମଧୁମୟ ।

ଓଡ଼ିଶା ପର୍ବପର୍ବାଣିର ରାଜ୍ୟ । ଏଠି ବାରମାସରେ ତେରପର୍ବ ପାଳନ କରାଯାଏ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ବପର୍ବାଣିର ଏକ ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା ରହିଛି । ଉତ୍କଳୀୟ ପର୍ବପର୍ବାଣି ସାଧାରଣତଃ ଧର୍ମ ଓ ପୌରାଣିକ ଉପାଖ୍ୟାନର ଭିତ୍ତି ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ । ଓଡ଼ିଶା ମାଟିରେ ଅଗଣିତ ଦେବୀ ଦେବତାଙ୍କର ଉପାସନା ହୋଇଥାଏ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଲ୍ଲୀଗ୍ରାମରେ ନିଜର ଗ୍ରାମଦେବତା ବା ଗ୍ରାମଦେବତୀ ରହିଥାନ୍ତି। ଆଉ ଏଇ ଗ୍ରାମଦେବତା ବା ଦେବତୀ ମାଟିର ମଣିଷ ପରି ସାଧାସିଧା, ସରଗର ପରୀ କି ଯକ୍ଷ କିନ୍ନରଙ୍କ ପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଆକାର ବା ବେଶଭୂଷାଧାରୀ ହୋଇ ନଥାନ୍ତି । ଆଉ ସମସ୍ତଙ୍କର ଥାଏ ଏକ ନିଆରା କିମ୍ବଦନ୍ତୀ, ଏକ ଅଲଗା ଇତିହାସ, ଭିନ୍ନ ଏକ ପରମ୍ପରା, ଏକ ପରବ, ଏକ ମଉଛବ । ପର୍ବପର୍ବାଣି ଗୁଡ଼ିକରେ ଜନଜୀବନର ସଂସ୍କୃତି, ଜାତୀୟତା ବୋଧ ଓ ଧର୍ମଧାରଣା ଆଦି ସଂଶ୍ଳିଷ୍ଠ । ଉତ୍କଳୀୟ ପର୍ବପର୍ବାଣି ମହାଭାରତୀୟ ସ୍ରୋତରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ । ବିଶେଷତଃ ପର୍ବପର୍ବାଣି, ଓଷାବ୍ରତ ଓ ଯାନିଯାତ୍ରା ଗୁଡ଼ିକ ତିଥି, ବାର, ନକ୍ଷତ୍ର, କୃଷିକର୍ମ, ଦେବଦେବୀ, ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ କାହାଣୀ, ଲୋକକଥା, ଆନନ୍ଦମହୋତ୍ସବ ପାଇଁ ପାଳିତ ହୋଇଥାଏ । ଉତ୍କଳୀୟ ପର୍ବପର୍ବାଣି ଗୁଡ଼ିକୁ ଚାରୋଟି ମୁଖ୍ୟ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପରେ ଯଥା । ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ, ଲୌକିକ, ଆଞ୍ଚଳିକ ଓ କୃଷି ଭିତ୍ତିକ ।

ପର୍ବଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ସହିତ ଅନେକ କୌତୁହଳପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ତରଙ୍ଗ ଆଣିଥାଏ । ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଏକ କୌତୁହଳପୂର୍ଣ୍ଣ କାହାଣୀ ସହିତ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଗତିକ । ଓଡିଆଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଳନ କରାଯାଉଥିବା ଏହିପରି ଏକ ଉତ୍ସବ ହେଉଛି ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଶା ଯାହାକୁ ଭାଲୁକୁଣୀ ଓଶା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଏହା ମୁଖ୍ୟତ ଓଡ଼ିଶାର ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କରେ ଗହ୍ମା ପୂର୍ଣ୍ଣିମା (ଶ୍ରାବଣର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ) ପରେ ଭାଦ୍ରବ ମାସରେ (ଅଗଷ୍ଟ-ସେପ୍ଟେମ୍ବର) ପ୍ରତି ରବିବାର ଦିନ ପାଳନ କରାଯାଏ ।

ଏହି ପର୍ବ ସମୟରେ ଦେବୀ ମଙ୍ଗଳାଙ୍କୁ ଛୋଟ ଝିଅମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ମୁଖ୍ୟତ ନିଜ ଭାଇମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା, ସମୃଦ୍ଧତା ଏବଂ ଉତ୍ତମ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ ପୂଜା କରନ୍ତି । ଏହା ଭାଇ ଏବଂ ଭଉଣୀର ସମ୍ପର୍କର ପବିତ୍ରତା ଏବଂ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟତାକୁ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ ।

ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷାର ଆଧୁନିକ ଦିନର ଉତ୍ସବରେ ଛୋଟ ଝିଅମାନେ ସକାଳୁ ଉଠି ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲ ସଂଗ୍ରହ କରିଥାନ୍ତି । ସ୍ନାନ କରିବା ପରେ, ସେମାନେ ପୋଖରୀ କିମ୍ବା ନଦୀ କୂଳରେ ମାଟି କିମ୍ବା ବାଲିର ବାଲୁକା ନାମକ ଛୋଟ ସୃଙ୍ଗ ତିଆରି କରି ଏହାକୁ କଦଳୀ ପତ୍ର, ସିନ୍ଦୁର ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ଫୁଲରେ ସଜାଇ ଯଥା କାକୁଡି ଫୁଲରେ ସଜାଇ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି ।

କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ, ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଧାନ ରଖାଯାଏ ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ସଫା କରି ଗାଇ ଗୋବରରେ ଲିପାଯାଏ ।

ତା’ପରେ ସେମାନେ ଦେବୀଙ୍କ ପାଇଁ ବିରାଟ ଫୁଲମାଳ ସିଲେଇ କରନ୍ତି । ଚଟାଣରେ ମୂରୁଜ କିମ୍ବା ଝୋଟିରେ ସୁନ୍ଦର ସୁନ୍ଦର ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କରନ୍ତି । ତା’ପରେ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ପୂଜା ଓ ରୀତିନୀତି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ।

ମୁଖ୍ୟ ନୈବେଦ୍ୟ ଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି:

ଖୁଦ ଭଜା (ଭଙ୍ଗା ଚାଉଳ) ଭୋଗ ହୁଏ ବୋଲି ଦେବୀ ଙ୍କ ନାମ ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ । ଉଖୁଡା (ଭଜା ଧାନ ସହିତ ମିଠା), ଚୁଡା (ଚଟାଣିଆ ଧାନ), କାଣ୍ଟି କାକୁଡି (ଏକ ପ୍ରକାର କଣ୍ଟା କାକୁଡି), ଲିଆ (ଭଜା ଧାନ), ମିଶ୍ରୀ (ଚିନି କାଣ୍ଡ), ନଡ଼ିଆ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ଫଳ ଦ୍ଵାରା ପୂଜା କରାଯାଏ ।

ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଶବ୍ଦ ଖୁଦ-ରକୁଣୀ ଶବ୍ଦରୁ ଆସିଥିଲା । ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଅର୍ଥାତ୍ ଖୁଦ ପାଇଁ ବହୁତ ଆଗ୍ରହୀ ।

କୁହାଯାଏ ଯେ ତଅପୋଇ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ ଖୁଦ ଭଜା ଖାଇ ବଞ୍ଚିଥିଲେ । ତାଙ୍କୁ ଖାଇବାକୁ ଆଉ କିଛି ଦିଆଯାଉନଥିଲା ।

ପୂଜା ସମୟରେ ତଅପୋଇଙ୍କ ଜୀବନର ଅଧାୟ ଝିଅମାନେ ଗାଇଥାନ୍ତି ।

ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଦେବୀ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ରାକ୍ଷସ ମହିଷାସୁରାଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିବାର କାହାଣୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟଟି ହେଉଛି ତଅପୋଇଙ୍କ କାହାଣୀ,କାହାଣୀ ଅନୁଯାୟୀ ତଅପୋଇଙ୍କ ଭାଇମାନେ ନଥିବାବେଳେ ଭାଉଜ ମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ତାଙ୍କୁ ନିର୍ଯାତନା ଦିଆଯାଉଥିଲା । ପୁସ୍ତକ ଅନୁଯାୟୀ, “ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଏ ଅଟଇ, ଯାହା ମାଗଇ ତାହ ପାଇ” । ଏହାର ଅର୍ଥ: “ଦେବୀ ଖୁଦରୁକୁଣୀ ତୁମର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥାନ୍ତି” ।

ଏହି ପର୍ବର ରୀତିନୀତି ତଅପୋଇ ନାମକ ଜଣେ ଯୁବତୀଙ୍କ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଉପରେ ଆଧାରିତ । ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାତ୍ରା କରୁଥିଲେ ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଭାଭଜ (ସାନ ଭାଉଜଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ) ମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ୁଥିଲା । ତେଣୁ ସେଠାରେ ଏକ ବିଶ୍ୱାସ ଅଛି ଯେ ମହିଳାମାନେ ନିଜ ସମ୍ପର୍କୀୟ, ବିଶେଷକରି ଭାଇମାନେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଇ ନିରାପଦରେ ଫେରିବା ପାଇଁ ଏହି ରୀତିନୀତି ପାଳନ କରନ୍ତି।

କାହାଣୀ:

ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ଯେ ଆଗ ଦିନରେ ଓଡିଶାର ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ବ୍ୟବସାୟ କରିବା ପାଇଁ ଜାହାଜରେ (ବୋଇତ) ବହୁ ଦୂର ତଥା ସୁଦୂର ଜାଭା ଏବଂ ସୁମାତ୍ରା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଯାତ୍ରା କରୁଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କର ପରିବାର ସଦସ୍ୟମାନେ ସେମାନଙ୍କ ଦୀର୍ଘଆୟୁ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଉତ୍ତମ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଏବଂ ନିରାପଦରେ ଘରକୁ ଫେରି ଆସିବା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଥିଲେ ।

ଏହି ଉତ୍ସବରେ “ତଅପୋଇ” ନାମ ପ୍ରଚଳିତ ଏବଂ ଏହିପରି ତାଙ୍କ କାହାଣୀ ଚାଲିଥାଏ । ତଅପୋଇ ତାଙ୍କର ସାତ ଭାଇଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଏବଂ ସାନ ଭଉଣୀ ଥିଲେ । ସେମାନେ ଏକ ଧନୀ ବ୍ୟବସାୟୀ ପରିବାରର ଥିଲେ । ଏକମାତ୍ର ଭଉଣୀ ହୋଇଥିବାରୁ ସେ ତାଙ୍କ ପିତାମାତା, ସମସ୍ତ ଭାଇ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କ ଠାରୁ ଭଲ ପାଇବା ଓ ସ୍ନେହଶ୍ରଦ୍ଧା ପାଉଥିଲେ । ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଜିଦି କିଛି କ୍ଷଣ ମଧ୍ୟରେ ପୂରଣ ହେଇ ଯାଉଥିଲା । ଥରେ ସେ ଏକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର (ସୁନାରେ ନିର୍ମିତ ଏକ ଚନ୍ଦ୍ର ଆକୃତିର ଅଳଙ୍କାର) ମାଗିଥିଲେ, ଯାହାକି ତାଙ୍କ ପରିବାର ଦେବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଇଥିଲା । ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ ଉଭୟ ପିତାମାତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଥିଲା । ଏହା ପରେ ପରିବାରର ଆର୍ଥିକ ଅବସ୍ଥା ବହୁତ ଖରାପ ହୋଇଗଲା ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ସାମୁଦ୍ରିକ ଯାତ୍ରା ସମୟ ଆସିଲା, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ସାତ ଭାଇ ନିଜ ଭଉଣୀ ତଅପୋଇଙ୍କ ଯତ୍ନ ନେବାକୁ ନିଜ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଚେତାବନୀ ଦେଇ ବାଣିଜ୍ୟ କରିବାକୁ ବାହାରିଗଲେ ।

ତଥାପି ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ବିଧବାଙ୍କର ମିଥ୍ୟା ଚିନ୍ତାଧାରା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ସାନ ଭାଇଜଙ୍କ ବାରଣ ସତ୍ତ୍ୱେ ସମସ୍ତ ଭାଉଜ ତଅପୋଇଙ୍କୁ ନିର୍ଯାତନା ଦେବା ଆରମ୍ଭ କରିଦେଲେ । ଅତ୍ୟଧିକ ଖରାପ ଏବଂ ଅମାନୁଷିକ ବ୍ୟବହାର କରାଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ତଅପୋଇ ଧର୍ଯ୍ୟର ସହିତ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରିଥାଆନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ତଅପୋଇ ପ୍ରତି କେବଳ ତାଙ୍କର ସାନ ଭାଉଜ ହିଁ ସ୍ନେହୀ ଏବଂ ସହଯୋଗୀ ଥିଲେ ।

ଏପରି ନିର୍ଯାତନାର ଶିକାର ହୋଇ ତଅପୋଇ ଦିନେ ବୁଲାବୁଲି କରୁଥିବା ବେଳେ କିଛି ଝିଅ ମା' ମଙ୍ଗଳାଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିବା ଦେଖିବାକୁ ପାଇଲେ । ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ବିଷୟରେ ଜାଣି ଯୁବତୀମାନେ ତଅପୋଇଙ୍କୁ କହିଲେ ଯେ ଯଦି ସେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ ଏବଂ ଭାଇମାନଙ୍କ ନିରାପଦ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ତେବେ ସେ ନିଷ୍ଠାପର ଭାବରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବେ ଏବଂ ମା ମଙ୍ଗଳାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ଲୋଡିବେ । ସେହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରବିବାରରେ ଉପବାସ କରିବାକୁ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପରାମର୍ଶ ଦିଲେ । ଆଉ କିଛି ପାଖରେ ନ ଥିବାରୁ ତଅପୋଇ ଖୁଦକୁ ଦେବୀଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରି ପୂଜା କରିଥିଲେ ।

ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କର ପ୍ରାର୍ଥନାଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଦିଆଗଲା ଏବଂ ଭାଇମାନେ ଫେରିଆସିଲେ । ସେମାନେ ଭଉଣୀର ଅସୁବିଧା ଜାଣିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଭାଇମାନେ ସର୍ବସମ୍ମତି କ୍ରମେ ନିଜ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କୁ ଏକ ଶିକ୍ଷା ଦେବାକୁ ସ୍ଥିର କଲେ । ଭାଇମାନେ ତଅପୋଇଙ୍କୁ ଦେବୀ ଭାବରେ ସଜାଇ ଦେଲେ ଏବଂ ତା’ପରେ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କୁ ଜାହାଜ ପରିଦର୍ଶନ କରିବା ଏବଂ ସ୍ୱାମୀମାନଙ୍କୁ ଘରକୁ ସ୍ୱାଗତ କରିବାକୁ ସୂଚନା ଦିଆଗଲା । ତଅପୋଇ ତା’ପରେ ସାନ ଭାଭଜ ବ୍ୟତୀତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାଉଜଙ୍କ ନାକ କାଟି ନିଜ ଦୁଃଖର ପ୍ରତିଶୋଧ ନେଇଥିଲେ ।

ସେବେଠାରୁ ଖୁଡୁରୁକୁଣୀ ଓଶା କିମ୍ବା ଭାଲୁକୁଣୀ ଓଶା ସମୟରେ ଦେବୀ ମଙ୍ଗଳାଙ୍କୁ ଭାଇ ମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ କାମନା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଝିଅମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି ।

ଓଡ଼ିଆ ସଂସ୍କୃତିର ମହତ୍ତ୍ୱ ବହନ କରୁଥିବା ପୂଜା : ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ

ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ପୂଜା ପାଳନ କରିବା ପଛର କାହାଣୀ ।