ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷା

ଉପକ୍ରମ:-

ଓଡି଼ଶା ସମଗ୍ର ବିଶ୍ବରେ ତାହାର ସଂସ୍କୃତି ପରମ୍ପରାକୁ ନେଇ ପରିଚିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ ସବୁ ମାସରେ କିଛି ନା କିଛି ପୂଜା ଉପାସନା ଚାଲି ରହିଥାଏ। ଏହି କ୍ରମରେ ଖୁଦରକୁଣୀ ହେଉଛି ଏକ ଓଷା ଯାହାକୁ କୁମାରୀମାନେ ଭାଦ୍ରବର ପ୍ରତି ରବିବାରେ ଜଗତ ଜନନୀ ମା’, ମଙ୍ଗଳାଙ୍କୁ ଆରାଧାନା କରନ୍ତି । ଏହି ଓଷା ବ୍ରତରେ ନା କି କେବଳ ପୂଜା ଆରାଧନା କରାଯାଏ ଏହା ମଧ୍ୟ ସାମାଜିକ ସ୍ତରରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ବ ବହନ କରେ ପରଷ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ମୈତ୍ରୀ,ବନ୍ଧୁତ୍ବ ଓ ସଦଭାବର ଓ ପ୍ରତିଟି କୁମାରୀମାନଙ୍କ ଠାରେ ସୃଷ୍ଟି କରେ ନୂତନ ଆଶା ଓ ବିଶ୍ବାସ। ବହୁତ ଭକ୍ତିଭାବର ସହ ଏ ପୂଜା କରାଯାଇଥାଏ।

ଭଉଣୀମାନେ ନିଜ ଭାଇର ନିରାମୟ ଜୀବନ, ଉଜ୍ଜଳ ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ କାମନା କରି ମଙ୍ଗଳମୟୀ ମା ମଙ୍ଗଳାକୁ ସ୍ମରଣ କରିଥାନ୍ତି । ମାଆ ମଙ୍ଗଳାଙ୍କର ବିଗ୍ରହକୁ ଏଥିରେ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା କରାଯାଇଥାଏ। ପ୍ରତ୍ୟୁଷରୁ କୁମାରୀ ଝିଅମାନେ ସଙ୍ଗ ହୋଇ ନଦୀକୁ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଯାଆନ୍ତି ସେଠାରେ ସ୍ନାନାଦି ନିତ୍ୟକର୍ମ ସାରି ବାଲୁକା ସ୍ଥାପନ କରି ନିଜ ଭାଇମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରି ଆରାଧନା କରିଥାଆନ୍ତି।

ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗର ନୌବାଣିଜ୍ୟ ପରମ୍ପରା ତତ୍କାଳୀନ ସାମା ଜିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ, ରାଜନୈତିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସୁଦୂର ପ୍ରସାରୀ ପ୍ରଭାବ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲା । ନୌବାଣିଜ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଳିଙ୍ଗର ଅର୍ଥନୀତିକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ଦିଗରେ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଥିଲା । କଳିଙ୍ଗ ସାଧବପୁଅମାନଙ୍କର ଦୁଃସାହସିକ ତଥା ରୋମାଞ୍ଚକର ନୌଯାତ୍ରା ଓଡ଼ିଆମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗର୍ବ ଓ ଗୌରବର ବିଷୟ । ପ୍ରାଚୀନ ସମୟରୁ ପଞ୍ଚଦଶ ଶତକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଳିଙ୍ଗ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ ସହିତ ସମୁଦ୍ର ପଥରେ ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ସଂପର୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲା । ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗ ସମୁଦ୍ର ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ଏହାର ସଂସ୍କୃତି ଓ ଇତିହାସ ଗଭୀର ଭାବରେ ସମୁଦ୍ରଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ । ତତ୍କାଳୀନ ଜଳିଙ୍ଗ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଉତ୍ତରରେ ଗଙ୍ଗା ନଦୀଠାରୁ ଦକ୍ଷିଣରେ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଥିଲା I କଳିଙ୍ଗର ଉପକୂଳ ଦନ୍ତୁରିତ ଥିବାରୁ ଏଠାରେ ଅନେକ ପୋତାଶ୍ରୟ ଥିବାର ଜଣାଯାଏ ଏବଂ ନୌଚାଳନା ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ଥିଲା । ସମୁଦ୍ର ଯାତ୍ରା ପାଇଁ କଳିଙ୍ଗ ଅଧୁବାସୀଙ୍କର ପ୍ରବଳ ଆଗ୍ରହ ଓ ଅଦମ୍ୟ ଉତ୍ସାହ ଥିଲା । କଳିଙ୍ଗର ଅଧୁତାସୀମାନେ ପୂର୍ବ ସାଗରରେ ଯାତ୍ରା କରି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭୂମି (ବ୍ରହ୍ମଦେଶ), ଶ୍ୟାମ (ଆଇଲାଣ୍ଡ), କାମ୍ବୋଜ (କାମ୍ବୋଡ଼ିଆ), ତାମ୍ରପୂର୍ଣା ( ସିଂହଳ) ଏବଂ ଜାଭା, ସୁମାତ୍ରା ଓ ବୋଓ ପ୍ରଭୃତି ଦ୍ୱୀପମାନଙ୍କ ସହିତ ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ବାଣିଜ୍ୟ ସଂପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ ।

କଳିଙ୍ଗ ଏକ ସାମୁଦ୍ରିକ ଶକ୍ତି ରୂପେ ନିଜର ପ୍ରତିଷ୍ଠ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିପାରିଥିଲା । ଏହାର ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରମାଣ ମିଳେ ସମ୍ରାଟ ଖାରବେଳଙ୍କ ହାତୀଗୁମ୍ଫା ଶିଳାଲେଖରୁ । ଖାରବେଳଙ୍କର ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନୌବହର ଥିବାର ହାତୀଗୁମ୍ଫା ଅଭିଲେଖରୁ ଜଣାଯାଏ । ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ପ୍ରଥମ ଓ ଦ୍ବିତୀୟ ଶତକରେ ଗ୍ରୀକ୍ ଐତିହାସିକମାନଙ୍କ ବିବରଣୀରୁ ଜଣାଯାଏ କଳିଙ୍ଗର ବନ୍ଦରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘଣ୍ଟଶିଳା, ପିଥୁଣ୍ଡ, ପାଲୁର ଓ ଡାମ୍ରଲିପ୍ତ ଥି ଅନ୍ୟତମ । ବଳି ଙ୍ଗର ଦୁଃସାହସୀ ଜନସାଧାରଣ ଏହି ବନ୍ଦରମାନଙ୍କରୁ ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଜଳଯାତ୍ରା କରି ସେଠାରେ ବାଣିଜ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ସହିତ କଳିଙ୍ଗ ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରସାର ଦିଗରେ ଉଦ୍ୟମ କରିଥିଲେ । ଓଡ଼ିଶା ସମୁଦ୍ର ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ନଦନଦୀରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ରାଜ୍ୟ । ମଧ୍ୟଯୁଗରେ ଓଡ଼ିଶାର ଅଧିକାଂଶ ନଦୀ ଗମନାଗମନ ଓ ପରିବହନ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଥୁଲା I ସମୁଦ୍ରରେ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ବଡ଼ଧରଣର ନୌକା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ତାହା ବହିତ୍ର (ବୋଇତ) ବା ଅବର୍ଷପୋଡ ନାମରେ ପରିଚିତ । ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗର ଦରିଆପାରି ନୌବାଣିଜ୍ୟ ସଂପର୍କରେ ଅନେକ ପୁରାତନ ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥ ଓ ସାହିତ୍ୟ କୃତିମାନଙ୍କରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । ମହାଭାରତ, ରାମାୟଣ, ଜାଳି ଦାସଙ୍କ ରଘୁବଂଶ, ବ୍ରହ୍ମାଶପୁରାଣ, ବାୟୁ ପୁରାଣ, ମତ୍ସ୍ୟପୁରାଣ, ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣ, ଗରୁଡ଼ପୁରାଣ, ଅଗ୍ନି ପୂରାଣ, ମାର୍କେଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣ, ବୌଦ୍ଧଜାତକ, ଖୁଲଣା ସୁନ୍ଦରୀ ଉପାଖ୍ୟାନ, କଥା ଚରିତ ସାଗର, ଦଶକୁମାର ଚରିତ, ଗ୍ରୀକ୍ ନାବିକ ଟଲେମୀଙ୍କ ଭ୍ରମଣ ବୃତ୍ତାନ୍ତ, ଫାଢିୟାନ ଓ ହୁଏନ୍‌ସାଙ୍କ ବିବରଣୀ ଓ ଆରବୀୟ ଲେଖକମାନଙ୍କ ବିବରଣୀରୁ ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗର ସୁଦୂର ପ୍ରସାରୀ ଦରିଆପାରି ବାଣିଜ୍ୟ ସଂପର୍କରେ ଅନେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ ତଥ୍ୟ ଜଣାପଡ଼ିଥାଏ । ଅନେକ ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ କବି ଓ ଲେଖକମାନେ ସୁରଚିତ କାବ୍ୟ, କବିତା ଓ ପ୍ରବନ୍ଧମାନଙ୍କରେ ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗର ସୁପ୍ରସିଦ୍ଧ ନୌବାଣିଜ୍ୟକୁ ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି ।

ଗୋପୀନାଥ ଦାସଙ୍କ ବିରଚିତ ତଅପୋଇ ବା ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷା ଆମ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନୌବାଣିଜ୍ୟ ପରମ୍ପରାର ସ୍ମାରକୀ । ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷାର କଥାବସ୍ତୁ ପ୍ରାଚୀନ ଦରିଆ ପାରି ବାଣିଜ୍ୟ ସଂପର୍କକୁ ଆଧାର କରି ଚିତ୍ରିତ । ତତ୍କାଳୀନ କଳିଙ୍ଗର ସାଧବ ପୁଅମାନେ ଦରିଆପାରି ବାଣିଜ୍ୟ ପାଇଁ ଦୂରଦୂରାନ୍ତକୁ ଯାତ୍ରା କରୁଥିଲେ । ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷାରେ ସାଧବମାନଙ୍କର ସାମଗ୍ରିକ ସାଧନାର ବାର୍ଭା ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୃଷ୍ଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । ସାଧବମାନଙ୍କର ଶାରୀରିକ ଗଠନ ଦୀର୍ଘ, ମୁକୁଟ ପରି କେଶ ବିନ୍ୟାସ ଓ କାନରେ କୁଣ୍ଡଳ ପରିଧାନ କରିଥାନ୍ତି । ନୌବାଣିଜ୍ୟ ପାଇଁ ସେମାନେ ସମାଳରେ ଉଚ୍ଚସ୍ଥାନର ଅଧିକାରୀ ଥିଲେ । ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଆ ପାରମ୍ପରିକ ଗଛମାନଙ୍କରେ ରାଜା, ମନ୍ତ୍ରୀ, କଟୁଆଳ ଓ ସାଧବ ଏହି ଚାରି ବ୍ୟକ୍ତିର ନାମୋଲ୍ଲେଖ ଥାଏ । ସାଧବମାନଙ୍କର ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ପ୍ରାଚୁର୍ଯ୍ୟ ଓ ଧନସଂପଦ ର ନିର୍ଭରଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ମିଳିଥାଏ ତଅପୋଇ ବା ଖୁଦୁରୁକୁଣୀଓଷା ପୁସ୍ତକରୁ -

ବହୁତ ସାଧବ ଅଛନ୍ତି

ବୋଇତ ବାଣିଜ୍ୟ କରନ୍ତି ।

ସେହି ବାଣିଜ୍ୟ ପରସାଦେ

ଜିଣନ୍ତି କୁବେରକୁ ବାଦେ ।

ପୋଇଲି ପିନ୍ଧେ ପାଟଶାଢୀ

ଆବର ହସ୍ତେ ସୁନାଚୁଡ଼ି ।

ସାଧବମାନଙ୍କର ନାରୀ

ଶରୀରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆବୋରୀ ।

ଗୁରୁ ହୋଇବ ବୋଲି ଅଙ୍ଗ

ଅଳଙ୍କାରକୁ ମଣେ ଖଙ୍ଗ ।

ସାଧବମାନେ ପ୍ରାଚୀନ ନୌବାଣିଜ୍ୟ ପରମ୍ପରାର କାର୍ଗାବହ । ଜନପ୍ରିୟ ତଅପୋଇ କାହାଣୀ ଓ ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷା ଓଡ଼ିଶାର ଗୌରବମୟ ନୌବାଣିଜ୍ୟ ସଂସ୍କୃତିର ସ୍ଵର୍ଣ୍ଣାଲ ସ୍ବାକ୍ଷର ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜୀବିତ ରଖୁଅଛି । ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷା ଓ ତଅପୋଇ କାହାଣୀ ଓଡ଼ିଶାର ସର୍ବତ୍ର ଆଦୃତ । ଉପକୂଳ ଓଡ଼ିଶା, ଉତ୍ତର ଓଡ଼ିଶା ଏବଂ ଉପାନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ବାଲେଶ୍ବର ଓ ମେଦିନପୁରର ପ୍ରତି ଓଡ଼ିଆ ପରିବାରରେ ପାଳିତ ହୁଏ ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷା

ଡଃ ମାୟାଧର ମାନସିଂହ ନିଜ ଚରିତ ପୁସ୍ତକ "The Saga of Lord Jagannath'ରେ ଓଡ଼ିଆ ବଣିକ ପୁଅ ସାଧବମାନଙ୍କର କାଳଜୟୀ କୀର୍ତି ସଂପର୍କରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି – Many a folktale Orissa, like this story of Tapoi, is woven round the over sea merchants called Sadhabas in Oriya, of which the current Oriya surname Sahu held generally by the mercantile castes of Orissa is a corruption. ପ୍ରାଚୀନ ସମୟରେ ସମଗ୍ର ପୃଥ‌ିବୀର ସାତଟି ମହାଦେଶକୁ ସାତଟି ଦ୍ଵୀପରେ ନାମିତ କରାଯାଇଥିଲା, ଯଥା- ଜନ୍ତୁ, ପୁକ୍ଷ, ପୁଷ୍କର, କୁଶ, କୋଞ୍ଚ, ଶବ୍ଦ ଓ ଶାଳକ । ସାଧବମାନେ ଜମ୍ବୁଦ୍ବୀପ (ଏସିଆ ମହାଦେଶ)ରୁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାଦେଶକୁ ବାଣିଜ୍ୟ ପାଇଁ ଜଳଯାତ୍ରା କରୁଥିବାର ପ୍ରମାଣ ତଅପୋଇ କାବ୍ୟରୁ ବଷ୍ଟ ସୂଚନା ମିଳିଥାଏ ।

ପ୍ରଥମେ ଜମ୍ମୁ ଦ୍ବୀପ ସାର

ବେଢ଼ିଛି ଲବଣ ସାଗର |

ତଅପୋଇ କାବ୍ୟ ବା ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୃଷ୍ଠାରେ ସମୃଦ୍ଧ ନୌବାଣିଜ୍ୟ ପରମ୍ପରାର ସଷ୍ଟ ଚିତ୍ର ପ୍ରତୀୟମାନ ହୁଏ । ତଅପୋଇ କାବ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଜମ୍ବୁ ଦ୍ବୀପରେ ତନୟାବର୍ତ୍ତ ନାମରେ ଜଣେ ସାଧବ ଥିଲେ । ତାଙ୍କର ସାତପୁଅ, ଜ୍ଞାତବୋହୂ ଓ ସାତଖଣ୍ଡ ବୋଇତ ଥିଲା । ତେଣୁ ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି -

ତହିଁରେ ଏକ ସାଧୁଘର

ତଳ‌ୟାବନ୍ତ ନାମ ତାର ।

ସାଧବ ବଡ଼ ଧନେଶ୍ବର

ବୋଇତ ସାତଖଣ୍ଡ ତାର ।

ସାତ ପୁଅକୁ ସାତ ବୋହୂ

ସମସ୍ତେ ସୁନ୍ଦରୀ ସବୁର୍ତ୍ତ ।

ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷାର କାହାଣୀ ଅନୁଯାୟୀ ତନୟାବନ୍ତ ସାଧବଙ୍କର ସାତ ପୁଅ ବୋଇତରେ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ନୌବାଣିଜ୍ୟ ପାଇଁ ଦୂର ଦେଶକୁ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ସେମାନଙ୍କର ଅଲିଅଳି ସାନ ଭଉଣୀ ତଅପୋଇ ତା'ର ରାଉଜମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ନିର୍ଯ୍ୟାତିତ ହୋଇଥିବାର ଘଟଣା ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । କିଛି ଗବେଷକ ଏହି ଘଟଣାର ଐତିହାସିକ ସତ୍ୟତାକୁ ପରିପୃଷ୍ଠା କରିବା ନିମନ୍ତେ ଜଳେଶ୍ଵର ଅଞ୍ଚଳର ଏକ ସାଧବ ପରିବାରର ପାରିବାରିକ ବିଶୃଙ୍ଖଳାର ଅବତାରଣ କରିଥାନ୍ତି । ସେ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରଚଳିତ ଏକ ଲୋକ କଥା ଅନୁଯାୟୀ -

ସିଝୁଆ-ସାରୁ ଥାନା

ଘରତ ମାନେ ଘରେ ନାହିଁ

ମାଇପେ ହେଉଛନ୍ତି କର୍ତ୍ତା ।

ଛାନୁଆଁ ଓ ସାର୍ଥ ବାଲେଶ୍ଵରର ଦୁଇଟି ପ୍ରାଚୀନ ବନ୍ଦର । ଛାନୁଆଁ କାଳକ୍ରମେ ଅପଭ୍ରଂଶ ହୋଇ ଲୋକମୁଖରେ ସିଝୁଆ ନାମରେ ପରିଚିତ । ତେଣୁ ବିଶ୍ଵାସ କରାଯାଏ ଏ ଅଞ୍ଚଳର କୌଣସି ସାଧବ ପରିବାରର ପୁରୁଷମାନେ ନୌବାଣିଜ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବିଦେଶକୁ ଯିବା ପରେ ତଅପୋଇ ନାମକ ଜନୈକା କନ୍ୟାକୁ ତା'ର ଭାଉଜମାନେ ଅକଥନୀୟ ନିର୍ଯ୍ୟାତନା ଦେଇଥିଲେ । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କେତେଜଣ ବିଦ୍ୱାନ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥାନ୍ତି ସାତଭାୟା ଅଞ୍ଚଳରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ନିଜକୁ ସୌଦାଗର ବା ସାଧବ ରୂପେ ଅଭିହିତ କରିଥାନ୍ତି । ପଞ୍ଚୁବରାହୀ ଦେବୀଙ୍କ ପୀଠ ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ସାଧବମାନେ ବୋଇତରେ ବିଦେଶ ଯିବା ସମୟରେ ସାଧବ ରମଣୀମାନେ ଦେବୀ ପଞ୍ଚୁବାରାହୀଙ୍କୁ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା କରିଥାନ୍ତି I ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷାର କାହାଣୀ ଅନୁରୂପ ସାଧବ ସାତ ଭାଇଙ୍କ ପାଇଁ ଏ ଅଞ୍ଚଳ ସାତଭାୟା ନାମରେ ପରିଚିତ ବୋଲି କେହି କେହି ମତବ୍ୟକ୍ତ କରିଥାନ୍ତି । ସାତଖଣ୍ଡ ଗାଁକୁ ନେଇ ସାତଭାୟା । ସାତଭାୟା, ଗୋବିନ୍ଦପୁର, କାନପୁର, ମରାପଦା, ବନ୍ତସାହି, ଖରିକୁଲା ଓ ମହନପୁରକୁ ନେଇ ଯେଉଁ ସାତଭାୟା ଦିନେ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲା, ଏଥୁରୁ ଅଧିକାଂଶ ଅଂଶ ସମୁଦ୍ର ଗର୍ଭରେ ଲୀନ ହେବାକୁ ବସିଲାଣି । ଲୋକ କଥାରେ ଜଣାଯାଏ ସାଧବ ସାତଭାଇଙ୍କ ଘର ଏହି ଗାଁରେ ଥିଲା । ତେଣୁ ଏହାର ନାମକରଣ ସାତଭାୟା ବୋଲି ରଖାଯାଇଛି । ତଅପୋଇ ତା'ର ଆଦରର ଛେଳି ଘରମଣୀକୁ ଏଠାରେ ଜଳାଇ ଥିବାର ଲୋକ କଥାରେ ଶୁଣାଯାଏ । ସାତଭାୟା ଓ ଏହାର ପାର୍ଶ୍ଵ ବର୍ଗୀ ଗ୍ରାମମାନଙ୍କରେ ବାସ କରୁଥିବା କୈବର୍ଭମାନେ ବୋଇତରେ ନାବିକ ରୂପେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଆସୁଥିଲେ । ଯେଉଁ ସାଦର ୟା ଅଞ୍ଚଳ ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷା କାହାଣୀର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ଓ ପ୍ରାଚୀନ ସମୃଦ୍ଧ ଚୌବାଣିଜ୍ୟର ପ୍ରମୁଖ ଅଞ୍ଚଳ ଥୁଲା, ତାହା ଆଜି ସାମୁଦ୍ରିକ ଝଡ଼, ତୋପୀନ ଓ ଜୁଆରଦ୍ୱାରା ନିଜର ଅସ୍ଥିତ୍ବ ହରାଇବାକୁ ବସିଲାଣି । ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷା ପ୍ରାଚୀନ ନୌବାଣିଜ୍ୟ ପରମ୍ପରାକୁ ଉଜ୍ଜୀବିତ ରଖୁଆସିଅଛି । ସାଧବମାନଙ୍କର ସାର୍ଥକ କୃତିତ୍ୱକୁ ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷାରେ ସଠିକ୍ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କରାଯାଇଅଛି । ଯଦି ଗୋପୀନାଥ ଦାସ ଏଥରେ ବୋଇତ ବାଣିଜ୍ୟର ସୁଦୂର ପ୍ରସାରୀ ଅର୍ଥନୈତିକ ଫଳାଫଳକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ସ୍ଥାନ ଦେଉଛନ୍ତି । ତେଣୁ ସେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି –

ଏମନ୍ତ ବେତେ ଦିନ ଗଲା

ବୋଇତ ପଦାର୍ଥ ସରିଲା ।

ସୁଦୟା ଦେଖୁ ସାଧୁମାନେ

ହରଷ ହେଲେ ନିଜ ମନେ ।

ସମୁଦ୍ରେ ବୋଇତ ମେଲିଲେ

ସପତ ବୋହୂଙ୍କୁ ଡାକିଲେ ।

ବୋଇତେ ଯାଉଅଛୁ ଆସେ

ଘର ସମ୍ଭାଳି ଥୁବ ତୁମ୍ଭେ ।

ଏମନ୍ତ ଶୁଣି ସାତଭାଇ

ଜଳେ ବୋଇତ ଗଲେ ବାହି ।

ଏମନ୍ତ କେତେ ଦିନ ଗଲା

ବୋଇତ ସେ ରାଜ୍ୟ ଲାଗିଲା ।

ତନୟ ସାଧବ କୁମରେ

ଗଲେ ବୋଇତ ବାଣିଜ୍ୟରେ ।

ଲାଗିଲା ଏକ ଦ୍ଵୀପାନ୍ତରେ

ସୁଖେଣ ବିନ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା ଜଲେ ।

କବି ସ୍ବର୍ଗତ ଗୋପୀନାଥ ଦାସ ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷାରେ ବାରମ୍ବାର ବୋଇତ ଶବ୍ଦ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ପ୍ରାଚୀନ ନୌବାଣିଜ୍ୟ ପରମ୍ପରାର ସୂତିକୁ ଉଜ୍ଜୀବିତ କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିଛନ୍ତି । ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷା ପ୍ରତିବର୍ଷ ଭାଦ୍ରବ ମାସ ରବିବାର ଦିନମାନଙ୍କରେ ପାଳନ କରାଯାଏ । ଏହା ନୌବାଣିଜ୍ୟ ସ୍ମୃତି ସମ୍ଭାରକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଆଧାରିତ । ଏହି ଓଷାର ଉପାସ୍ୟ ଦେବୀ ମା' ମଙ୍ଗଳା । କୁମାରୀମାନେ ନିଷ୍ଠା, ଆଗ୍ରହ ସହିତ ସଂକଟହାରିଣୀ ମା' ମଙ୍ଗଳାକୁ ଆରାଧନା କରିଥାନ୍ତି । ସାଧବ ତଅପୋଇ ମା' ମଙ୍ଗଳାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷା ପାଳନ କରିଥିବାରୁ ତା'ର ସାତରାଇ ନୌବାଣିଜ୍ୟରୁ ମଙ୍ଗଳରେ ଫେରିଆସି ଥିଲେ । ତେଣୁ ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଓଡ଼ିଶାର କୁମାରୀମାନେ ନିଜ ଭାଇର ଶୁଭ ମନାସି ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷା ପାଳନ କରିଥାନ୍ତି । ନୌବାଣିଜ୍ୟ ପରମ୍ପରାର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବୀ ମା' ମଙ୍ଗଳା । ସାଧବମାନେ ଦରିଆପାରି ବାଣିଜ୍ୟ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରିବା ସମୟରେ ମା' ମଙ୍ଗଳାକୁ ସ୍ମରଣ କରିଥାନ୍ତି । ତେଣୁ ଗୋପୀନାଥ ଦାସ ଖୁଦୁରୁକୁଣୀରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି –

ଜୟଗୋ ଜୟଗୋ ମଙ୍ଗଳା

ଉଦ୍ଧାର ବୁଡ଼ିବାର ଭେଳା ।

ସଂକଟ ତାରିଣୀ ମଙ୍ଗଳା

ଉଦ୍ଧାର ବୁଡ଼ିବାର ଭେଳା ।

ଶ୍ରୀଧର ଭିକାରୀଙ୍କ ବିରଚିତ ‘ଖୁଲଣା ସୁନ୍ଦରୀ’ରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି ଧନେଶ୍ଵର ସୌଦାଗର ନୌବାଣିଜ୍ୟ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ ପୂର୍ବରୁ ମା' ମଙ୍ଗଳାଙ୍କ ପରିବରେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିଥିବାରୁ ବହୁ ଦୁଃଖ ଓ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲେ । ଧନେଶ୍ଵର ସୌଦାଗର ପ୍ରତି ମା' ମଙ୍ଗଳାଙ୍କର ବାକ୍ୟାଲିକୁ ଶ୍ରୀଧର ଧୀବର ‘ଖୁଲଣା ସୁନ୍ଦରୀ’ରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି –

ଧନେଶ୍ଵର ତୁ କି ବାତୁଳ ହେଲୁ

ମତେ ଛାଡ଼ି ତୁ ଅନ୍ୟକୁ ଭଜିଲୁ ।

ସେ କାଳିଆ ବଡ଼ ଦେଉଳେ

ବସି ଭୋଗ ଖାଉଥାଏ ହୋଇଣ ଖୁସି ।

ଦେଖିବି ସେ ତୋତେ ରଖେ

କେମିତି ମୁହଁ ମା' ତୋତେ କହେ ଏତିକି ।

ଏଥୁରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରମାଣିତ ମା’ ମଙ୍ଗଳା ନୌବାଣିଜ୍ୟ ପରମ୍ପରାର ଇଷ୍ଟ ଦେବୀ । ବୋଇତ ର ମଙ୍ଗ ଉପରେ ମା' ମଙ୍ଗଳାକୁ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ । ଭାଦ୍ରବ ମାସରେ ସାଧବମାନେ ନୌବାଣିଜ୍ୟ ସାରି ବିଦେଶରୁ ସୁଦେଶକୁ ଫେରି ଆସନ୍ତି । ସାଧବମାନଙ୍କର ଶୁଭ ପ୍ରତ୍ୟ ବର୍ଜନ ନିମନ୍ତେ କୁମାରୀମାନେ ଭାଦ୍ରବ ମାସରେ ମଙ୍ଗଳମୟୀ ମା' ମଙ୍ଗଳାଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିଥାନ୍ତି । ମା' ମଙ୍ଗଳାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷା ସଂପୂର୍ଣ ନୌବାଣିଜ୍ୟ ଲିକିଭୂମି ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ । ଭାଦ୍ରବ ମାସ ପ୍ରତ୍ୟୁଷରେ କୁମାରୀମାନେ ନଦୀଘାଟରେ ବାଲୁକା ପୂଜା କରିଥାନ୍ତି, ଯାହା ସାଧବମାନେ ବରିଆପାରି ବାଣିଜ୍ୟକୁ ଯିବା ପୂର୍ବରୁ କରୁଥିଲେ । ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷା କୋଠୀରେ କୁମାରୀମାନେ ବୋଇତର ସୁନ୍ଦର ଝୋଟି ଆଙ୍କିଥାନ୍ତି । ଓଷା କରାଯାଇ ଥିବା କୋଠିର କାନ୍ଥରେ ବୋଇତ ନୌବାଣିଜ୍ୟ ସଂପର୍କିତ ବିଭିନ୍ନ ସୁନ୍ଦର ଛବିମାନ ଝୁଲୁଥାଏ । ତେଣୁ ଗୋପୀନଥ ଦାସ ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷାରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି –

ସାତ ବୋଇତ ସେ ଲେଖାଲେ

ସାତ ସାଧବ ବସାଇଲେ ।

ତଅପୋଇ କୁ ମଙ୍ଗ କୋଣେ

ଦେଖା ହସିଲେ ଜଣେ ଜଣେ ।

ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷା ସମାପନ ପରେ ରାତ୍ରରେ କୁମାରୀମାନେ ସାରୂପତ୍ରରେ ହଳଦି, ସିନ୍ଦୂର, ଦୁବ, ଅରୁଆଚାଉଳ ପ୍ରଭୃତି ରଖି ଓ ଏଥୁରେ ବିହୁଡ଼ି ଢାଳି ନଦୀ ଓ ସମୁଦ୍ର ଗର୍ଭରେ ଭସାଇଥାନ୍ତି । ସାଧବମାନେ ଫେରୁଥିବା ସମୟରେ ଏ ସବୁକୁ ଦେଖୁ ନିକଟରେ ଜନପଦ ବାର ଜାଣିପାରନ୍ତି । ଯଦି ସାଧବମାନେ ନଦୀ କିମ୍ବା ସମୁଦ୍ରରେ ବାଟ ଭୁଲିଯାଇଥାନ୍ତି ଏସବୁକୁ ଦେଖୁ ଦିଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିଥାନ୍ତି । ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷା ପ୍ରାଚୀନ ନୌବାଣିଜ୍ୟ ପରମ୍ପରାର ସ୍ମୃତି କୁ ଆଧାର କରି ବିରଚିତ । ଏହାର କଥାବସ୍ତୁ ନୌବାଣିଜ୍ୟ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେସିତ । ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗର ନୌବାଣିଜ୍ୟ ସଂପର୍କିତ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଏଥିରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଅଛି । ସ୍ୱର୍ଗତ ଗୋପୀନାଥ ଦାସ ଏହି କାବ୍ୟ ରଚନା କରିବା ସମୟରେ ସମୃଦ୍ଧ ପ୍ରାଚୀନ ନୌବାଣିଜ୍ୟର ଦିଗ ପ୍ରତି ଯଥେଷ୍ଟ ଗୁରୁତ୍ବ ଦେଇ ଥିବାର ଜଣାଯାଏ । ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଆମ ଗୌରବମୟ ତଥା ଐତିହ୍ୟ ବିମଣ୍ଡିତ ନୌବାଣିଜ୍ୟ ପରମ୍ପରାକୁ ସର୍ବଦା ଉଜ୍ଜୀବିତ ରଖିବ।

ଉପସଂହାର:-

ପରିବାର ଭିତରେ ସମ୍ପର୍କର ଡୋରି ବାନ୍ଧିବାର ପର୍ବ ହେଉଛି ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ।ଭାଦ୍ରବ ମାସର ପ୍ରତି ରବିବାରରେ ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷା ବ୍ରତ ପାଳନ କରାଯାଏ । ମାଆ ମଙ୍ଗଳାଙ୍କର ବିଗ୍ରହ ସ୍ଥାପନ କରି ବିଭିନ୍ନ ପୁଷ୍ପ ଓ ନାନାଦି ଅଳଙ୍କାରରେ ସୁସଜ୍ଜିତ କରାଯାଇଥାଏ । ସଂଧ୍ୟା ସମୟରେ କୁମାରୀମାନେ ଦୁହୁଡି(ଦିହୁଡି) ଜାଳି ଝୁଣା ମାରି ଆନନ୍ଦର ସହ ନିଜର ଭାଇର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ କୁମାରୀମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି ।

ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ପୂଜାରେ ଠାକୁରାଣୀଙ୍କୁ ଖୁଦ ଭଜା, ଲିଆ, ଉଖୁଡ଼ା, କଣ୍ଟିଆଳି କାକୁଡ଼ି ଆଦି ଭୋଗ ଭାବରେ ଅର୍ପଣ କରିଥାନ୍ତି । ତେବେ ଖୁଦଭଜା ଠାକୁରାଣିଙ୍କର ସବୁଠୁ ପ୍ରିୟ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଇଥାଏ ଓ ତାହାଙ୍କୁ “ଖୁଦରଙ୍କୁଣି” ବା ଖୁଦ ପାଇଁ ବାଇ ବୋଲି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କୁହାଯାଇଥାଏ । ଯାହା ପାଇଁ ତାହାଙ୍କର ନାମ ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ହୋଇଛି । ଝିଅମାନେ ଗାଧୋଇ ପାଧୋଇ କନିଅର, ଚମ୍ପା, ଗୋଡ଼ିବବାଣ, ମାଳତୀ, ମନ୍ଦାର ଓ କଇଁ ଆଦି ଫୁଲ ତୋଳି ମାଟିରେ ବା ବାଲିରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ଦେଉଳ ତୋଳି ତାହାକୁ ଫୁଲରେ ସଜାଇଥାନ୍ତି ଓ ସେଥିରେ ଠାକୁରାଣିଙ୍କୁ ଅଧିଷ୍ଠିତ କରାଇ ପୂଜା କରିଥାନ୍ତି ଓ ଯେଝା ଘରକୁ ଲେଉଟିଆସିଥାନ୍ତି ।

ତାହା ପରେ ସେମାନେ ଅଢ଼େଇ ମୁଠା ଉଷୁନା ଚାଉଳରେ ବିନା ଲୁଣରେ ଭାତ ରାନ୍ଧିଥାନ୍ତି । ଭାତ ରନ୍ଧା ହେଲା ପରେ ସେଥିରେ ଲୁଣ ମିଶାଇଥାନ୍ତି । ଏହା ପରେ ସେମାନେ ଫୁଲ ମାଳ କରି ଠାକୁରାଣୀଙ୍କୁ ସଜାଇଥାନ୍ତି । ଗାଁମାନଙ୍କରେ ଖୁଦୁରୁକୁଣୀଙ୍କୁ ଢିଙ୍କିଶାଳରେ ପୂଜା କରାଯାଇଥାଏ । ଏହି ଜାଗାଟିକୁ ଗୋବରରେ ଲିପା ପୋଛା କରି ସେଠାରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଅଧିଷ୍ଠିତ କରାଯାଇଥାଏ । ଏଥିରେ ରଙ୍ଗବେରଙ୍ଗର ମୁରୁଜରେ ଝୋଟି ଚିତା ପକାଯାଇଥାଏ । ଫୁଲରେ ତୋରଣ ସବୁ ତିଆରି କରାଯାଇଥାଏ । ଦିନ ସାରା ଏହି ସଜାଣିରେ ସମୟ ବିତିବା ପରେ ସଞ୍ଜବେଳରେ ପୂଜା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥାଏ ।

ଓଡ଼ିଆ ସଂସ୍କୃତିର ମହତ୍ତ୍ୱ ବହନ କରୁଥିବା ପୂଜା : ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ( Odia Culture: Khudurukuni osha)

ଝିଅ ମାନ ଙ୍କ ମନ ପସନ୍ଦ ର ଓଷା ହଉଛି ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷା ଅସନ୍ତୁ ଜାଣିବା ସେ ବିଷୟ ରେ କିଛି