କଥା ରେ ଅଛି ଓଡ଼ିଆ ଘରେ ବାର ମାସ ରେ ତେର ପରବ। ଆମ କାଳିଆ ସାଆନ୍ତ ଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ରେ ସେ ତା ଭକ୍ତ ମାନ ଙ୍କ ସହ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଉତ୍ସବ ଭାରି ଧୂମଧାମ ରେ ପାଳନ କରିଥାନ୍ତି।ସେଥି ମଧ୍ୟ ରୁ ଦୋଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଅନ୍ୟତମ।

ଏହି ପର୍ବ ରାଧା ଏବଂ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଇଶ୍ୱରୀୟ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରାଯାଇଛି। ଏହା ସାଧାରଣତ ଗୋପାଳ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ରାତିରେ କିମ୍ବା ଫାଲଗୁନ୍ ମାସର ପନ୍ଦର ଦିନରେ ପାଳନ କରାଯାଏ।

ଏହି ପର୍ବ ହିନ୍ଦୁ ଦେବତା କୃଷ୍ଣ ଏବଂ ଦେବୀ ରାଧାଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ

ଆହୁରି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

ହିନ୍ଦୁ ସାହିତ୍ୟରେ ଦୋଳ ଉତ୍ସବ କିମ୍ବା ଦୋଳ ପର୍ବ ଭାବରେ ଏହା ସବୁଠାରେ ପରିଚିତ।ଗର୍ଗ ସଂହିତା ନାମକ ଏକ ବୈଷ୍ଣବ ରଚନାରେ ଏହା ରଚିତ ଅଛି ଯେ ଦୋଳ ଉତ୍ସବ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏବଂ ରାଧାଙ୍କର ବିମାନ ରେ ଭ୍ରମଣ ନିମନ୍ତେ ଚୈତ୍ର ମାସରେ ପାଳନ କରାଯାଇଥାଏ।

ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦ ଦୋଳ ର ଓଡିଆ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଝୁଲିବା କିମ୍ବା ଝୁଲାଇବା।ଉତ୍ସବର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଖୁସି ର ପର୍ବ।ଦୋଳ ଉତ୍ସବର ଆକ୍ଷରିକ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଭଗବାନଙ୍କୁ ଝୁଲାଇବା ଏବଂ ଏହାକୁ ନେଇ ଏକ ଉତ୍ସବ ମନାଇବା।

ସେହି ପରି ଭାବରେ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ ଦୋଳଯାତ୍ରା ଦୁଇଟି ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦ ର ସହ ମିଶ୍ରଣ ଦୋଳ ଅଥା ଝୁଲିବା କିମ୍ବା ଝୁଲାଇବା ଏବଂ ଯାତ୍ରାର ଅର୍ଥ ଶୋଭାଯାତ୍ରା ହୋଇ ଥାଏ।

ରାଧା ବଲ୍ଲଭ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ:

ଏହି ପର୍ବ ରାଧା ବଲ୍ଲଭ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଏବଂ ହରିଦାସୀ ସମପ୍ରଦାୟରେ ମଧ୍ୟ ଅତି ଉତ୍ସାହ ଓ ଉତ୍ସାହର ସହିତ ପାଳନ କରାଯାଏ ଯେଉଁଠାରେ ରାଧା କୃଷ୍ଣଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ପୂଜା କରାଯାଏ ଏବଂ ଉତ୍ସବ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପାଇଁ ରଙ୍ଗ ଏବଂ ଫୁଲ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ।

ଗଉଡ଼ିଆ ବା ବୈଷ୍ଣବବାଦ

ଗଉଡ଼ିଆ ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମରେ ଏହି ପର୍ବ ଆହୁରି ମହତ୍ୱପୂର୍ଣ ଅଟେ ଯେହେତୁ ଚୈତନ୍ୟ ମହାପ୍ରଭୂଙ୍କ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲା, ଯିଏକି ରାଧା ଏବଂ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ମିଳିତ ଅବତାର ଭାବରେ ପୂଜାପାଠ ହୋଇଥିଲେ। ସେ ଜଣେ ମହାନ ସାଧୁ ତଥା ଦାର୍ଶନିକ ଥିଲେ ଯିଏ ଭାରତରେ ଭକ୍ତି ଆନ୍ଦୋଳନର ବିକାଶରେ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ସେ ଗଉଡ଼ିଆ ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମ ପରମ୍ପରାର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।

ଦୋଳଉତ୍ସବ ପାଳନ ର କାରଣ :ଭାରତୀୟ ହିନ୍ଦୁ ସମାଜରେ ଏହି ପର୍ବ ବହୁ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ପାଳିତ ହୋଇ ଆସୁଅଛି।ଏହାର ପାଳନ ମୁଳ ରେ ବିଭିନ୍ନ କାରଣ ବିଦ୍ୟମାନ।ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର କଥା ମେଢ଼ ନାମକ ଅସୁରକୃଷ୍ଣଙ୍କର ପ୍ରିୟ ସ୍ଥଳୀ ବୃନ୍ଦାବନରେ ଅତ୍ୟାଚାର କଲା ।କୃଷ୍ଣ ସେହି ଅସୁର ବିନାଶକରି ବୃନ୍ଦାବନର ପୂର୍ବ ଶ୍ରୀ ଓ ଶାନ୍ତି ଫେରାଇ ଆଣିଥିଲେ।ବୃନ୍ଦାବନବାସୀ ସେହି ଘଟଣାକୁ ସ୍ମୃତିରେ ମନେରଖିବା ପାଇଁ ନଗର ପରିକ୍ରମା କରାଇଥିଲେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ବିମାନରେ ବସାଇ।ସେହି ଦିନରୁ ଦିନରୁ ଦୋଳ ଉତ୍ସବର ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରଚାର ପ୍ରସାର ହୋଇ ଆସୁଅଛି।

ରାଧାକୃଷ୍ଣଙ୍କର ବସନ୍ତରାସୋତ୍ସବକୁ କେନ୍ଦ୍ରକରି ଦୋଳଯାତ୍ରାର ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ବୃନ୍ଦାଳନର ଯମୁନାକୂଳରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଗୋପାଙ୍ଗନାଗଣ ରାଧାକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କୁତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଇତାଦୋଳିରେ ବସାଇ ଚାଚେରୀ ଖେଳିଥିଲେ । " ଝୁଲାଅ ଗୋ ଝୁଲଣ ଦୋଳି" ଗୀତ ଗାଇ ସେମାନେ ଆତ୍ମହରା ହୋଇପଡ଼ୁଥିଲେ । ବାସ୍ତବିକ ସେଇ ସ୍ମୃତି ମନରେ ଭରିଦିଏ ଉଦ୍ଦୀପନା ଓ ପ୍ରାଣରେ ସୃଷ୍ଟିକରେ ଅସରନ୍ତି ପୁଲକ ।

ଗ୍ରାମ ପରିକ୍ରମା ଓ ଭୋଗଖୁଆ :

ରାଧାକୃଷ୍ଣ, ମଦନମୋହନ ବା ଦୋଳଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଏହି ଉତ୍ସବ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ । ଫାଲ୍‌ଗୁନ ଶୁକ୍ଳ ଦଶମୀରୁ ପୂର୍ଣିମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଠାକୁର ବିମାନ ଆରୋହଣକରି ଗ୍ରାମଦାଣ୍ଡ ରେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି । ପ୍ରତି ଦ୍ଵାରରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶରେ ନୈବେଦ୍ୟ ବଢ଼ା ଯାଏ । ଠାକୁରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଛତ୍ରି, ତ୍ରାସ, ବାନା ଧରି ସେବକ ମାନେ ଚାଲିଥାନ୍ତି । । ବିଭିନ୍ନ ବାଜା, ସଂକୀର୍ଜନ ଓ ପଟୁଆରର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଥାଏ । ଏହି

ଭୋଗଖିଆରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଅନୁମିତ ହୁଏ ଯେ ଦେବତା ଓ ମଣିଷ ମଧ୍ୟରେ ଘନିଷ୍ଠ ସହୃଦୟତାବିଦ୍ୟମାନ । ମଣିଷ ସିନା ଦେବତା ନିକଟକୁ ଯାଏ, ଦେବତା ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ପାଖରେ

ପ୍ରାର୍ଥୀରୂପେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୁଏ । ଏହି ଉଦାର ପରିକଳ୍ପନା ଦୋଳୋତ୍ସବରୁ ମିଳେ ।

ଦୋଳପୂର୍ଣମୀରେ ଦୋଳମଣ୍ଡପରେ ଦୋଳବିମାନରେ ଦୋଳଗୋବିନ୍ଦ ବା ମଦନମୋହନ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି । ସେଠାରେ ଠାକୁରଙ୍କ ନିକଟରେ ଚଣା ଶାକର ଭୋଗଲାଗେ, ଦିଅଁଙ୍କୁ ଆମ୍ବକଷି ଲାଗିହୁଏ । ଗ୍ରହବିପ୍ର ଠାକୁରଙ୍କ ନିକଟରେ ନୂଆ ପାଞ୍ଜି ଖୋଲି ବର୍ଷକର ଶୁଭାଶୁଭ ଜଣାନ୍ତି ।

ଦୋଳଯାତ୍ରା ଓ ମେଳନ :

ମେଳନ ଦୋଳଯାତ୍ରାର ଏକ ପ୍ରଧାନ ଅଂଶ । ପୂର୍ବମୀ ଦିନ ମେଳନ ପଡ଼ିଆରେ ଦୋଳବିମାନଗୁଡ଼ିକ ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି । ଭୋଗଲାଗି ପରେ ଠାକୁର ବିମାନଗୁଡ଼ିକ ବୃତ୍ତାକାରରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରନ୍ତି । ଏହାକୁ ମେଳନ କୁହାଯାଏ । ପୂର୍ବମୀ ବ୍ୟତୀତ ପଞ୍ଚଦୋଳ, ସପ୍ତଦୋଳ ଓ ଦଶଦୋଳ ପ୍ରଭୃତି ଓଡ଼ିଶାର ଗାଁଗହଳିମାନଙ୍କରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ । ହରିରାଜପୁର( ଜଟଣୀ )ମେଳନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପଭୋଗ୍ୟ।

ମେଳଣ ଉପଲକ୍ଷେ ମେଳନ ପଡ଼ିଆ ଲୋକରେ ଭରପୂର ହୋଇଥାଏ । ନାଚ ଗୀତ ଆଦିର ସୁବନ୍ଦୋବସ୍ତ କରାଯାଇଥାଏ । କିଣାବିକାରେ ଲୋକମାନେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହନ୍ତି । ଦୋକାନବକାର ପଡ଼ିଥାଏ । ସର୍କସ , ମ୍ୟାଜିକ, ଆଦି ଦର୍ଶକମାନଙ୍କୁ ଧାଡ଼ିକି ଧାଡ଼ି ଆକୃଷ୍ଟ କରିଥାଏ ।

ବିଖ୍ୟାତ ପଞ୍ଚଦୋଳ

ଦୋଳ ଗୋପାଳମାନଙ୍କର ଉତ୍ସବ :

ଗୋପାଳମାନଙ୍କର ଉତ୍ସବ :

ଦୋଳ ଗୋପାଳ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଏକ ପ୍ରଧାନ ଉତ୍ସବ । ସେମାନେ ନୂତନ ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରି ଦୋଳଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି । ଅଣ୍ଟାରେ କାଛଟା ବାନ୍ଧି, ହାତରେ ଲମ୍ବାବାଡ଼ି ଧରି ଓ ମୁଣ୍ଡରେ କାମୁଡ଼ାଳ ଖୋସି ଖେଳ ଖେଳନ୍ତି । ଏହି ବାଡ଼ିଖେଳ ଦର୍ଶକଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୁଗ୍‌ଧ କଲେ । ପୂଣି ସେମାନଙ୍କର ବଂଶୀ ଓ ଶିଙ୍ଗାଳାଦରେ ଦାଣ୍ଡ ଉଛୁଳିପଡ଼େ ।

ଦୋଳ ରେ ଫଗୁ ଖେଳ ଏକ ବିଶେଷତ୍ବ । ଦୋଳଗୋଳରେ ଲୋକେ ଫଗୁ ଖେଳି ଆତ୍ମହରା ହୁଅନ୍ତି । ଫଗୁ ବା ଅବିର ବ୍ୟତୀତ ପିଚକାରିରେ ପରସ୍ପର ଉପରକୁ ରଙ୍ଗପାଣି ପକାଇ ଉତ୍ସବକୁ ଆହୁରି ସରସ ଓ ଚିରାକର୍ଷକ କରିଥାନ୍ତି । ଫଗୁ ବସର ପ୍ରତିଷେଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ଠାକୁରଙ୍କ ଆଗରେ ନୂଆ ପାଞ୍ଜି ବଢିବା ସହିତ ଦୋଳ ପର୍ବ ଏକ ଅନନ୍ୟ ପର୍ବ ଭାବରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରଚଳିତ ତଥା

ପାଳନ ହୋଇ ଆସୁଅଛି।

ଓଡିଶା ରେ ଦୋଳ ପୂର୍ଣମୀ ଓ ହୋଲି ପର୍ବ

ଦୋଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ରଙ୍ଗ ପର୍ବ