ଓଡିଆ ପତ୍ରିକା :-

ଲେଖା ଲେଖି ର ବିକାଶ ତଥା ସାଧାରଣ ଜନତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପଢିବା ଅଭ୍ୟାସ ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ଖବରକାଗଜ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା | ପତ୍ରିକା ଗୁଡିକ ଏହା ଉପରେ ନିର୍ମିତ ଏବଂ ବିକାଶ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଅଧିକ ଦୂରକୁ ନେଇଗଲା | ମାଗାଜିନ୍(ପତ୍ରିକା) ଗୁଡିକର ଲମ୍ବା ପ୍ରବନ୍ଧଗୁଡିକ ଏକ ବିଷୟକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ଆବିଷ୍କାର କରିବା ପାଇଁ ପରିସର ପ୍ରଦାନ କରେ | ସେମାନଙ୍କ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଅଧିକ ଚାଲୁଥିବା ବିତର୍କ ଏବଂ ପାଠକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଚିନ୍ତାଧାରାର ପରିଶୋଧ ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ଥିଲା | ପ୍ରବନ୍ଧ ଗୁଡ଼ିକ ଏକ ବହିର ବିଷୟବସ୍ତୁ ଅପେକ୍ଷା ଛୋଟ ଏବଂ ହାଲୁକା ଥିଲା ଯାହା ଚିନ୍ତା ଏବଂ ସୂଚନା ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହୀ ଏକ ବୃହତ ପାଠକଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିଥିଲା | ପତ୍ରିକା ଗୁଡ଼ିକ ସାହିତ୍ୟିକ ମନୋରଞ୍ଜନ ପାଇଁ ଏକ ଯାନ ମଧ୍ୟ ହୋଇଗଲା | ଲେଖକମାନେ ଜାଣିବାକୁ ପାଇଲେ ଯେ ଏକ ପତ୍ରିକାରେ ଲେଖିବା ସେମାନଙ୍କୁ ଏକ ଥିମ୍ ବିକାଶରେ ସାହାଯ୍ୟ କଲା ଯାହା ଶେଷରେ ଏକ ବହିରେ ପରିଣତ ହୋଇପାରେ |

ପ୍ରଥମ ଓଡିଆ ସାମୟିକ - କୁଜିବାର ପାଟ୍ର - 1769 ମସିହାରେ କୁଜିବାବ୍ରା ଗଣିତର ମହନ୍ତ ସାଧୁ ସୁନ୍ଦର ଦାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ଏକ ହାତ ଥିଲା। ପ୍ରଥମ ମୁଦ୍ରିତ ପତ୍ରିକା ଜିଆନାରୂନା 1849 ମସିହାରେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ମିଶନାରୀ ମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଟକ ଠାରେ ପ୍ରିଣ୍ଟିଂ ପ୍ରେସ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେବା ପରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା। 1856 ମସିହାରେ ପ୍ରଭୋ ଚନ୍ଦ୍ରିକା ଏବଂ 1861 ମସିହାରେ ଅରୁଣୋଦୟ ଏହା ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ତିନିଟି ମାସିକ ଥିଲା ଏବଂ ତିନି ବର୍ଷରୁ କମ୍ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା । ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ବଶତଃ ପ୍ରଥମ ଏବଂ ତୃତୀୟ ର କୈଣସି ନକଲ ଆଜି ବିଦ୍ୟମାନ ନାହିଁ |

'ଉତ୍କଳ ଦର୍ପଣ' ୧୮୭୩ ମସିହାରେ ବାଲେଶ୍ୱର ରୁ ମାସିକ ଭାବରେ ଦେଖା ଦେଇଥିଲା ଏବଂ ଏହାକୁ ଓଡିଆ ଭାଷାରେ ପ୍ରଥମ ସାହିତ୍ୟ ପତ୍ରିକା ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ | ଏହା ଏବଂ ଏହାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ - ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, 'ଉତ୍କଳ

ମଧୁପ' (1878), 'ପ୍ରଦୀପ' (1885) ରହିଲା | କେବଳ ଅଳ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ ପ୍ରକାଶନରେ | 1897 ମସିହାରେ ‘ଉତ୍କଳ ସାହିତ୍ୟ’ର ପ୍ରକାଶନ ଓଡିଆ ସାହିତ୍ୟ ପ୍ରୟାସରେ ଏକ ନୂତନ ଯୁଗ ଆଣିଥିଲା | ଏକ ପ୍ରତିବଦ୍ଧ ଗୋଷ୍ଠୀ ଦ୍ୱାରା ବହୁ ଯୋଜନା ପରେ ଉତ୍କଳ ସାହିତ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଏହାର ପୃଷ୍ଠାରେ ଅନେକ ନୂତନ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲା | ଏହା ମଧ୍ୟ ଓଡିଆ ଭାଷାରେ ଦୀର୍ଘତମ ଚାଲୁଥିବା ପ୍ରକାଶନ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ହୋଇଗଲା | ଶତାବ୍ଦୀର ପର୍ଯ୍ୟାୟ ପରେ ମୁକୁର (1906), ସତ୍ୟବାଦୀ (1915), ସାହାକର (1920), ନବା ଭାରତ (1934) ଅଧିକ ପତ୍ରିକା ପ୍ରକାଶ ପାଇଲା ଏବଂ ନୂତନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଲେଖା ସହିତ ଓଡିଆ ସାହିତ୍ୟକୁ ସମୃଦ୍ଧ କଲା |

ଅଧିକାଂଶ ପତ୍ରିକା ବିସ୍ତୃତ ବିଷୟ ଉପରେ ଲେଖା ବହନ କରିଥିଲା | କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ଏକ ପତ୍ରିକା ମଧ୍ୟ ରହିଥିଲା ଯାହାକି ଶିକ୍ଷା, ଶିଶୁ, ମହିଳା, ଧର୍ମ ଏବଂ ବିଜ୍ଞାନ ପରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ଷେତ୍ର / ଦର୍ଶକଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧିତ କରିଥିଲା | ଏଗୁଡ଼ିକର କେତେକ ଉଦାହରଣ ହେଉଛି ‘ବିଜ୍ଞାନ ଦର୍ପଣ’ (1880, ବିଜ୍ଞାନ), ‘ସିକ୍ସାବାନ୍ଧୁ’ (1885, ଶିକ୍ଷା), ‘ପରିଚାରିକା’ (1917, ମହିଳା), ‘ପଞ୍ଚମୃତ’ (1920, ପିଲାମାନେ) | ଡାଗାରୋ (1937) ଏବଂ ନିଆଁଖୁଣ୍ଟା (1938) ପରି ବ୍ୟଙ୍ଗ / ହାସ୍ୟ ଭିତ୍ତିକ ପତ୍ରିକା ମଧ୍ୟ 1950 ପୂର୍ବରୁ ଦେଖା ଦେଇଥିଲା ଏବଂ ଏହା ପରେ ମଧ୍ୟ ଜାରି ରହିଲା |

ଏହା କୌତୁହଳର ବିଷୟ ଯେ ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରଥମାର୍ଦ୍ଧରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିବା ଅଧିକାଂଶ ଓଡିଆ ପତ୍ରିକା 1950 ସୁଦ୍ଧା ଫୋଲ୍ଡ୍ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏକ ନୂତନ ପିଢି ସେମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନ ପ୍ରମିନେଟ୍ ନେଇଥିଲେ ଯେଉଁଥିରେ 'ଜାନକର' (1949), 'ସାନସର' (1951) ରହିଥିଲା। ), 'ସମବେସା' (1955), 'ନବଜୀବନ' (1956), କୋଣାର୍କ (1958) | ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ କିଛି ବର୍ଷ ପରେ ପ୍ରକାଶନ ରୁ ବାହାରି ଯାଇଥିଲେ ଏବଂ ତଥାପି ନୂତନ ଘଟଣାସ୍ଥଳରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ |

୧) ଉତ୍କଳ ଦର୍ପଣ:-

ଉତ୍କଳ ଦର୍ପଣ ଓଡିଆ ଭାଷାର ପ୍ରଥମ ସାହିତ୍ୟ ପତ୍ରିକା ଯାହାକି 1873 ମସିହାରେ ଓଡିଶାର ବାଲେଶ୍ୱର (ବାଲେଶ୍ଵର) ଜିଲ୍ଲାରେ ପ୍ରକାଶନ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲା। ଭାଷାଭାଷୀ ଭାଷାର ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ବିକାଶ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ଏକ ବଡ଼ ଉତ୍ସାହ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା, କାରଣ ଏହା ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଗଭୀରତାକୁ ସମ୍ଭବ କରିପାରିଥିଲା ଏବଂ ଜନତାଙ୍କ ଜାଗରଣ କୁ ସହଜ କରିଥିଲା | ଓଡିଆ ଭାଷାର ଅଭିବୃଦ୍ଧିରେ ଉତ୍କଳ ଦର୍ପଣ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦକ୍ଷେପକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିଥିଲେ | ବାଲେଶ୍ଵର ର ଜମିଦାର ରାଜା ବୈକୁଣ୍ଠ ନାଥ ଦେ ଏହି ପତ୍ରିକାର ମୁଖ୍ୟ ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ଥିଲେ। ସେ ଦେବ ପ୍ରେସ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରୁ ପତ୍ରିକା ଛପା ହୋଇଥିଲା | ଉତ୍କଳ ଦର୍ପଣ ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଇନ୍ଦ୍ରବାଲାଭ ଭଟ୍ଟାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପାଦିତ ଏକ ମାସିକ ସାହିତ୍ୟ ପତ୍ରିକା ଥିଲା | ରାଧନାଥ ରୟଙ୍କ ପ୍ରବନ୍ଧଗୁଡ଼ିକ ଏକଦା ପତ୍ରିକାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଆକର୍ଷଣ ଥିଲା | ଯଦିଓ ମୂଳତଃ ଏକ ସାହିତ୍ୟ ପତ୍ରିକା, ଉତ୍କଳ ଦର୍ପଣ ସଂସ୍କୃତି, ସାହିତ୍ୟ ଏବଂ ସମାଜ ଉପରେ ଲେଖା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିଥିଲେ ଯାହା ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ସମସାମୟିକ ସାମାଜିକ-ରାଜନୈତିକ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରିଥିଲା | ପୁସ୍ତକ ସମୀକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ପତ୍ରିକାର ଏକ ନିୟମିତ ଅଂଶ ଥିଲା | ଆଧୁନିକ ଓଡିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ଲେଖକମାନଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଗୋଷ୍ଠୀର ପାଳକ ଭାବରେ ଉତ୍କଳ ଦର୍ପଣ ବହୁଳ ଭାବରେ ସମ୍ମାନିତ | 1875 ମସିହାରେ ଉତ୍କଳ ଦର୍ପଣ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଖବରକାଗଜରେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଏହା ଶେଷରେ 1885 ସୁଦ୍ଧା ପ୍ରକାଶନ ବନ୍ଦ କରିଦେଲା |

ସମ୍ବାଦବାହିକା ସାପ୍ତାହିକ ହେବାର ପ୍ରାୟ ବର୍ଷକ ପରେ (୧୮୭୩ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ) ଆଉ ଖଣ୍ଡିଏ ମାସିକ ପତ୍ରିକା ବାଲେଶ୍ବରର ଉତ୍କଳ ପ୍ରେସରୁ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା । ସାହିତ୍ୟିକ ଗରିମା ରେ ଉକ୍ତ ପତ୍ରିକା ସେତେବେଳେ ପ୍ରଥମ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିଥିଲା । ତାହାର ନାମ 'ଉତ୍କଳ ଦର୍ପଣ' । ପରଲୋକଗତ ରାଧାନାଥ, ମଧୁସୂଦନ, ଚତୁର୍ଭୁଜ ପ୍ରମୁଖ କେତେଜଣ ଭାଷାଭକ୍ତ ମନୀଷୀ ଏଥୁର ପ୍ରଧାନ ଉଦ୍ୟୋକ୍ତା ଏବଂ କୁମାର ବୈକୁଣ୍ଠନାଥ ଦେ (ସ୍ବର୍ଗୀୟ ମହାରାଜା ବାହାଦୂର) ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ଥିଲେ । ଆଧୁନିକ ସାହିତ୍ୟର ଯୁଗପ୍ରବର୍ତ୍ତକ କବିବର ରାଧାନାଥଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଲେଖାବଳୀ ଏହି ଉତ୍କଳ ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଥିଲା । ଯୁବକ ପାଠକ ମାନଙ୍କର କୌତୂହଳ ନିବାରଣ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇପାରେ ଯେ, କବିବର ରାଧାନାଥଙ୍କ ମେଘଦୂତ, ପବନ, ଇଟାଲୀୟ ଯୁବା, ବିବେକୀ, କାଳିଦାସ ପ୍ରଭୃତି ଏବଂ ଭକ୍ତକବି ମଧୁସୂଦନଙ୍କର ଶ୍ମଶାନ, ନିଶୀଥଚିନ୍ତା, ନିର୍ବାସିତର ବିଳାପ, ଅଯୋଧ୍ୟା ପ୍ରତ୍ୟାଗମନ, ବୁଦ୍ଧଦେବ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଉଲ୍‌କାପିଣ୍ଡ, ଶାସନ ପ୍ରଣାଳୀ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରା, ପିତୃଭକ୍ତି, ପ୍ରଣୟର ଅଦ୍ଭୁତ ପରିଣାମ ପ୍ରଭୃତି କାବ୍ୟ ଓ ପ୍ରବନ୍ଧମାନ ସେଥ୍‌ରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା । ଏହା କହିଲେ ସମ୍ଭବତଃ ଅତ୍ୟୁକ୍ତି ହେବ ନାହିଁ ଯେ, 'ଉତ୍କଳ ଦର୍ପଣ' ହିଁ ଆଧୁନିକ ଉତ୍କଳ ସାହିତ୍ୟର ଆଦ୍ୟ ଲେଖକମଣ୍ଡଳୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଅଛି । ପ୍ରାୟ ଚାରି ବର୍ଷ ଉତ୍ତାରେ ବା ୧୮୭୭ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଉତ୍କଳ ଦର୍ପଣ ପାକ୍ଷିକ ହୋଇ ଦୁଇବର୍ଷ ପରେ ପୁଣି ସାପ୍ତାହିକ ପତ୍ରିକାରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା । ଜ୍ଞାନ ଚର୍ଚ୍ଚାରେ ଉତ୍କଳଦର୍ପଣ ପତ୍ରିକା ସମାଜରେ ଅଗ୍ରାସନ ଲାଭ କରିଥିଲେହେଁ ପ୍ରଧାନ ପରିଚାଳକଗଣଙ୍କ ସ୍ଥାନାନ୍ତର ଗମନରେ ଏବଂ ରାଜପୁରୁଷଙ୍କ କୋପ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତ୍ରୟୋଦଶ ବର୍ଷରେ ବିଲୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲା ।

୨) ଉତ୍କଳ ପୁତ୍ର :-

ବାଲେଶ୍ବରରେ ଉତ୍କଳଦର୍ପଣ ଦେଖା ଦେବାର ଅଳ୍ପ ଦିନ ପରେ କଟକରେ 'ଉତ୍କଳପୁତ୍ର'ର ଆବିର୍ଭାବ । ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ୟାରୀମୋହନ ଏ ମାସିକ ପତ୍ରର ପ୍ରାଣପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଓ ସମ୍ପାଦକ ଥିଲେ । ପ୍ରଥମେ ଏହା ହସ୍ତଲିପି ପତ୍ରିକା ରୂପରେ ପ୍ରଚାରିତ ହୋଇ ପଶ୍ଚାତ୍‌ମୁଦ୍ରିତ ଆକାରରେ କ୍ରମେ ସାପ୍ତାହିକ ପତ୍ରିକାରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା । ସ୍ବାଧୀନଚେତା ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ପଣ୍ଡିତ ଗୋବିନ୍ଦ ରଥ ଏ ପତ୍ରିକାର ଜଣେ ଲେଖକ ଥିଲେ । 'ଉତ୍କଳପୁତ୍ରର' ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମାଲୋଚନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଓଜସ୍ପିନୀ ଥିଲା । ମହାତ୍ମା ପ୍ୟାରୀମୋହନଙ୍କ ତୁଲ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟବାଦୀ ନିର୍ଗୀକ ସମାଲୋଚକ ତେତେବେଳେ ଉତ୍କଳରେ କେହି ନ ଥିଲେ ବୋଲି କହିଲେ ଚଳେ । ଅତ୍ୟଧିକ ଓଜନ୍ମିତା ଯୋଗୁଁ ଅଥବା ପ୍ରଗଭତାବଶରୁ 'ଉତ୍କଳ ପୁତ୍ର' ତେତେବେଳେ ସମସ୍ତଙ୍କ କୋପଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ି ଉତ୍କଳର ଦୁର୍ବକ ସମାଜରେ ଅଧିକ କାଳ ସ୍ଥାୟୀ ହୋଇପାରି ନ ଥିଲା । ଏହି ପତ୍ରିକାର ସମାଲୋଚନାରେ ସହଯୋଗୀ 'ଉତ୍କଳଦର୍ପଣ' କହିଥିଲେ, "ସମ୍ପାଦକଙ୍କର ଯେ ନୈତିକ ସାହସ ଓ ଦେଶହିତୈଷିବା ଯଥେଷ୍ଟ, ତାଛ ତାଙ୍କର ଲେଖା ହିଁ ପରିଚୟ ଦେଉଅଛି ।

୩) ଆଶା:-

ନବୀନ ଉତ୍କଳ ହିତୈଷୀଙ୍କ ଆକସ୍ମିକ ତିରୋଧାନରେ ଦେଶବାସୀ ପାଠକ ସାଧାରଣ ସମ୍ଭବତଃ ହତାଶ ହୋଇ ନ ଥିଲେ । ନବପ୍ରକାଶିତ 'ଆଶା' ସେମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନଧର୍ମତୃଷ୍ଣା ନିବାରଣ କରିବାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମର୍ଥ ଥିଲା । ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ସାଧୁଚରଣ ରାୟ ଏହି ପତ୍ରିକାର ସମ୍ପାଦକ ଏବଂ ଭକ୍ତକବି ମଧୁସୂଦନ ତାହାର ଉଦ୍‌ବୋଧକ ଥିଲେ । ତତ୍‌ପ୍ରଣୀତ 'ଆଶା' କବିତା ପତ୍ରିକାର ଆଦ୍ୟରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା । ତହିଁର ପ୍ରତି ସଂଖ୍ୟାରେ ପୃଷ୍ଠଭାଗରେ କବିଙ୍କର ଏହି ଦୁଇ ପଂକ୍ତି ମୁଦ୍ରାଙ୍କିତ ଥିଲା ।

"ଦେଖରେ ନୟନ ଫେଡ଼ି ମୋ ନୟନପ୍ରଭା ଆଶା ପ୍ରଭାମୟୀ,

ବିନାଶି ତିମିର ରାଶି ବିଶ୍ବାସସୁଲଭା ବିଶ୍ବ ଉଜଳଇ ।"

ଏହି ପତ୍ରିକାରେ ରାଓ କବିଙ୍କ ନାନା ବିଷୟକ ପ୍ରବନ୍ଧ, କବିତା ସ ସଙ୍ଗୀତ ବ୍ୟତୀତ ଶ୍ରୀଯୁକ୍ତ ବିଶ୍ବନାଥ କର, ଶ୍ରୀଯୁକ୍ତ ବିଜୟଚନ୍ଦ୍ର ମଜୁମଦାର ଓ ସମ୍ପାଦକଙ୍କର ଅନେକ ପ୍ରବନ୍ଧ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା । ଶ୍ରଦ୍ଧେୟ ବିଶ୍ବନାଥ ବାବୁଙ୍କର 'ସ୍ବାଧୀନଚିନ୍ତା' ‘ପ୍ରତିଜ୍ଞାର ବଳ' ଓ 'ମହାତ୍ମା ମ୍ୟାନ୍‌ସିନି' ପ୍ରଭୃତି ପ୍ରବନ୍ଧ ଏଥିରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା । ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ ଶେଷୋକ୍ତ ପ୍ରବନ୍ଧଟି ତତ୍କାଳୀନ ସାମୟିକ ପତ୍ରିକାମାନଙ୍କରେ ଆଲୋଚିତ ଓ ପ୍ରଶଂସିତ ହୋଇଥିଲା । କଟକ ଭିକ୍ଟୋରିଆ ପ୍ରେସରୁ ପ୍ରକାଶିତ ଏବଂ" ଉତ୍କଳ ବ୍ରାହ୍ମସମାଜ ଦ୍ବାରା ପରିଚାଳିତ ଧର୍ମ, ଶିକ୍ଷା ଓ ସାହିତ୍ୟବିଷୟକ ଏହି ମାସିକ ପତ୍ରଟି ତେତେବେଳେ ମୂଲ୍ୟରେ ସର୍ବାପେକ୍ଷା ସୁଲଭ ଥିଲେ ସୁଦ୍ଧା ପ୍ରାୟ ଦୁଇ ବର୍ଷ ମାତ୍ର ସୁନିୟମରେ ଚଳିଥିଲା ।

ବ୍ରାହ୍ମ :-

୧୮୯୨ ମସିହାରେ 'ଆଶା' ନାମ୍ନୀ ମାସିକପତ୍ରିକା ପୁନର୍ବାର ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା । ଶ୍ରୀମତୀ ରେବା ରାୟ ଏହାର ସମ୍ପାଦିକାଥିଲେ । ଦୀପିକାସମ୍ପାଦକ ପ୍ରାପ୍ତିସ୍ତ୍ରୀଳାରସ୍ଥଳରେ କହିଥିଲେ, 'ଆଶାର ଲେଖା ଆଶାପ୍ରଦ ଆଶା କରୁ, ଏହା ସ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀରେ ଆଦୃତ ହେବ । ସମ୍ପାଦିକା ଆଶାର ଭାଷା ଆହୁରି ସରଳ କରିବେ । ଆମ୍ଭମାନଙ୍କର ସାହିତ୍ୟସମାଜର ସମ୍ପାଦକ ଶ୍ରୀଯୁକ୍ତ ଶଶିଭୂଷଣ ରାୟ ଏଥିର ଜଣେ ଲେଖକ ଥିଲେ । ଏହାର ଦୁଇ ବର୍ଷ ପରେ ‘ଶିକ୍ଷାବନ୍ଧୁ' ମଧ୍ୟ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରଚାରିତ ହୋଇଥିଲା । ଉକ୍ତ ବର୍ଷରେ ମଧ୍ୟ କଟକ ଭିକ୍ଟୋରିଆ ପ୍ରେସରୁ 'ବ୍ରାହ୍ମ' ନାମକ ଖଣ୍ଡିଏ ମାସିକପତ୍ର ଶ୍ରୀଯୁକ୍ତ ବିଶ୍ବନାଥ କରଙ୍କ ସମ୍ପାଦକତ୍ବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା । ବ୍ରାହ୍ମଧର୍ମ ପ୍ରଚାର ଏହି ପତ୍ରିକାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା । ଏଥିରେ ସମ୍ପାଦକ ଏବଂ ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ମଧୁବାବୁଙ୍କର ଅନେକ ବ୍ରାହ୍ମଧର୍ମବିଷୟକ ପ୍ରବନ୍ଧ, କବିତା ଓ ସଙ୍ଗୀତ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଲେଖକଙ୍କ ତଦ୍‌ବିଷୟକ ପ୍ରବନ୍ଧମାନ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା ।

୪. ସମ୍ବଲପୁର ହିତୈଷିଣୀ:-

ଉକ୍ତ ବର୍ଷରେ ଯେତେଖଣ୍ଡ ପତ୍ରିକା ନୂତନ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଅଛି, ତନ୍ମଧ୍ଯରେ 'ସମ୍ବଲପୁର ହିତୈଷିଣୀ' ହିଁ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ଏବଂ ସର୍ବାପେକ୍ଷା ଅଧିକ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଅଛି । ବାମଣ୍ଡାର ଜଗନ୍ନାଥବଲ୍ଲଭ ପ୍ରେସରୁ ଏହାର ଜନ୍ମ । ସୁଗୃହୀତନାମା ସାହିତ୍ୟରସିକ ମହାରାଳା ସୁଢ଼ଳ ଦେବ ହିଁ ଏହି ପତ୍ରିକାର ଜୀବନଦାତା ଓ ପ୍ରଧାନ ଅଭିଭାବକ ଏବଂ ପଣ୍ଡିତ ନୀଳମଣି ବିଦ୍ୟାରତ୍ନ ଆଦ୍ୟ ସମ୍ପାଦକ ଥିଲେ । ‘ବିଦ୍ରାନ୍-ମରାଳ-କୁଳ-ପଦାକର' ଏହି ନୃପତିଙ୍କ ଆନୁକୂଲ୍ୟ ଏବଂ ବିଦ୍ୟାରତ୍ନଙ୍କ ତୁଲ୍ୟ ଧୁରନ୍ଧର ସମ୍ପାଦକଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକୁଶଳତାରେ ଏହି 'ହିତୈଷିଣୀ' ଖ୍ୟାତି ଓ ପ୍ରତିପତ୍ତିରେ ତଦାନୀନ୍ତନ ପତ୍ରିକାମଣ୍ଡଳରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିଥିଲା । ସାହିତ୍ୟବିଶାରଦ ସୁଢ଼ଳ ଦେବଙ୍କ ପ୍ରସାଦରୁ ବାମଣ୍ଡା ରାଜଧାନୀ ଦେବଗଡ଼ ତେତେବେଳେ ସାହିତ୍ୟ ଚର୍ଚ୍ଚାର ଗୋଟିଏ କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥଳ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲା । ତେଣୁ ଉକ୍ତ ପତ୍ରିକା ସାହିତ୍ୟଚର୍ଚ୍ଚା ଓ ସାମୟିକ ବିବିଧପ୍ରସଙ୍ଗର ଆଲୋଚନାରେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ସହଯୋଗିନୀଙ୍କୁ ବଳି ପଡ଼ିଥିଲା । ଏଥିରେ ଲେଖକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରୀଯୁକ୍ତ ବିଶ୍ବନାଥ କରଙ୍କର ନାନା ବିଷୟରେ ପ୍ରବନ୍ଧ ଓ ସମାଲୋଚନା ଧାରାବାହିକ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା । ଶ୍ରଦ୍ଧେୟ ବିଶ୍ବନାଥ ବାବୁଙ୍କୁ ସୁଲେଖକ ନ କହି ସୁନିପୁଣ ସମାଲୋଚକ କହିଲେ ବୋଧହୁଏ ଅଧୂକ ସଙ୍ଗତ ହେବ । ଆଧୁନିକ ଉତ୍କଳ ସାହିତ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସେ ପ୍ରଥମ ସମାଲୋଚକ ନ ହୁଅନ୍ତୁ; କିନ୍ତୁ ସମାଲୋଚନାର ପ୍ରକୃତ ବିଚାରରେ ସେ ପ୍ରଥମ ସ୍ଥାନ ଅଧୁକାର କରିବେ ବୋଲି ବିଶ୍ଵାସ କରେ । ତାଙ୍କର ଓଜସ୍ପିନୀ ସମାଲୋଚନା ପ୍ରଭାବରେ ତେତେବେଳେ ଅନେକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟରେ ଚୈତଦ୍ୟୋଦୟ ହୋଇଥିଲା । ବିଶେଷତଃ ଶିକ୍ଷାବିଭାଗରେ ଆଶୁସଂସ୍କାର ବିହିତ ହୋଇଥିଲା । ହିତୈଷିଣୀରେ ପ୍ରକାଶିତ ତାହାଙ୍କ

ପ୍ରବନ୍ଧାବଳୀ ମଧ୍ଯରୁ ହିତବାବନୀତି, ସାଧନା ଓ ସିଦ୍ଧି, ସାହିତ୍ୟଚର୍ଚ୍ଚା, ସାହିତ୍ୟ ଓ ସମାଲୋଚନା, କବିବର ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ, ଶିକ୍ଷା, ପୁରାତନ, ବାଲ୍ୟଶିକ୍ଷା ପ୍ରଭୃତି କେତୋଟି ପ୍ରବନ୍ଧ ତଦୀୟ ବିବିଧ ପ୍ରବନ୍ଧ' ପୁସ୍ତକରେ ସଂକଳିତ ହୋଇଅଛି । ହିତୈଷିଣୀ ପୂର୍ବ ଖ୍ୟାତି ପ୍ରତିପରି ହରାଇଥିଲେ ହେଁ ବାମଣ୍ଡାର ସାହିତ୍ୟାନୁରାଗୀ ରାଜବଂଶ ପ୍ରସାଦରୁ ନିୟମିତ ଭାବରେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚଳି ଆସୁଅଛି ।

୫. ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ :-

ଦୀପିକାରେ ଏ ଯୁଦ୍ଧୋପକରଣମାନ ଆଉ ସମ୍ଭାଇ ନ ପାରିବାରୁ ଭଞ୍ଜଙ୍କ ପକ୍ଷ ସମର୍ଥନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ହଠାତ୍‌ସାହିତ୍ୟାକାଶରେ 'ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ'ର ଆବିର୍ଭାବ ହୋଇଥିଲା । ୧୮୯୩ ସାଲର ଏହି ଅସାମୟିକ ପତ୍ରିକାର ଭାଲ ଦେଶରେ ଏହା ଲେଖାଥିଲା “କିନ୍ତୁ ନିରୂପିତ କାଳେ ନ ଦିଶିବ ନରେ କେହେଁ ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ, ନୁହେ ତାହା ଧର୍ମ । ଉଦୟ ଉପକରଣ ଯୋଗହେବ ଯେବେ, ବିଲାସିବ ନଭେ ତେବେ ଏହା କେବେ କେବେ ।"

ବିଜୁଳି :-

କଟକରେ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁର ଦୀପ୍ତି ଦେଖ୍ ବାମଣ୍ଡାରୁ ଅଶ୍ଳୀଳନାଶିନୀ ବିଜୁଳି ବାହାରିଲା । ଉଭୟ ପକ୍ଷର ଲେଖକମାନେ ବାଦ ପ୍ରତିବାଦ ଟୀକା ଟିପ୍‌ପଣୀ ଓ ଭାଷା ଭାଷଣରେ କିପରି ଅଶ୍ଳୀଳତାର ଚରମ ସୀମାକୁ ଯାଇଥିଲେ, ତାହା ମୁରାରିପନ୍ଥାଧାରୀ ରାଓ କବିଙ୍କ ବ୍ୟଙ୍ଗାତ୍ମକ 'ସାବାସ୍ ସାହିତ୍ୟ ଚର୍ଜା ସାବାସ ସାବାସ୍' ଓ 'ଭଣ୍ଡ ରସାୟନ କାବ୍ୟ' ପାଠକଲେ ଯୁବକ ପାଠକମାନେ ଅନୁମାନ କରି ପାରିବେ । ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ଓ ବିଜୁଳିର ହହ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅନେକ ଲେଖନୀ- ପ୍ରହରଣ ବୀରପୁରୁଷ ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ନୂତନ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ । ଏ ସଙ୍ଘର୍ଷଣ ଦୂଷଣୀୟ ହୋଇଥିଲେହେଁ ବିଷରୁ ଅମୃତୋତ୍ପରି ପ୍ରାୟ ସେଥିରୁ ମଙ୍ଗଳ ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭଚି ଅଛି । ଏହି ବିପ୍ଳବ ଫଳରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶିକ୍ଷିତ ସମାଜର ରୁଚି ବହୁ ପରିମାଣରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଓ ମାର୍ଜିତ ହୋଇଅଛି ଏବଂ ସାହିତ୍ୟର ଲେଖକ ସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧିଲାଭ କରିଅଛି । ଏ ବିପ୍ଳବର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଇତିହାସ ପ୍ରକାଶ ଏ ପ୍ରବନ୍ଧରେ ଅସମ୍ଭବ । ବରଂ ତାହା କୌଣସି ପ୍ରବନ୍ଧ ଲେଖକଙ୍କର ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ପ୍ରବନ୍ଧର ବିଷୟ ହୋଇ

ପାରିବ । ଜଳହ ଶାନ୍ତି ଉତ୍ତାରେ 'ବିଜୁଳି' ଚଞ୍ଚଳା ନାମ ସାର୍ଥକ କରିଥିଲେହେଁ 'ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ' ମାସିକ ପତ୍ରିକା ରୂପରେ ଆଉ କିଛିକାଳ ସ୍ଥାୟୀ ହୋଇଥିଲା । ସେଥ‌ିରେ ଅନେକ ସୁଲେଖକ ଓ ରୁଚିଧ୍ଵଜୀ ଲେଖକଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପ୍ରବନ୍ଧ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା । ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଗୋପାଳବଲ୍ଲଭ ଦାସଙ୍କ ଅମିତ୍ରାକ୍ଷର ଛନ୍ଦର 'ତାରକା ସଂହାର' କାବ୍ୟ, 'ରାୟ ବାହାଦୂର ନନ୍ଦକିଶୋର ଦାସଙ୍କ ଚରିତ', ରାମଶଙ୍କର ବାବୁଙ୍କ 'ଉତ୍ପାଦିନୀ' ଉପନ୍ୟାସ (ଅପୂର୍ଣ) ଏବଂ ମଧୁ ବାବୁଙ୍କର କେତୋଟି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶପଦୀ କବିତା ତନ୍ମଧ୍ଯରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଯୋଗ୍ୟ ।

ଉକ୍ତ ପତ୍ରିକା ଗୁଡିକ ଉତ୍କଳୀୟ ମାନଙ୍କ ମନ ରେ ବିଦ୍ରୋହର ବହ୍ନି ଜାଳିଥିଲା।

ଓଡ଼ିଶାର ୫ଟି ମୁଖ୍ୟ ପତ୍ରିକା (ପୁରୁଣା ସମୟର) ✍️✍️✍️

ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଉତ୍କଳ ଗଢ଼ିବା ଦିଗ ରେ ପତ୍ରିକା ଲୋକ ମାନଙ୍କ ମନରେ ବିଦ୍ରୋହର ବହ୍ନି ଜଳୁଥିଲା.....