ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଫକୀର ମୋହନ ସେନାପତି ଜଣେ ଉଚ୍ଚକୋଟୀର ବ୍ୟାକ୍ତି ଭାବରେ ସୁପରିଚିତ ଯାହାକୁ "ଓଡିଶା ସାହିତ୍ୟର ପିତା" ଭାବରେ ସମ୍ମାନିତ କରାଯାଇଛି | ତାଙ୍କର ଅବଦାନ କେବଳ ଓଡିଶାର ସାହିତ୍ୟିକ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରିନଥିଲା ବରଂ ସମଗ୍ର ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟରେ ଏକ ଅବିସ୍ମରଣୀୟ ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ରଖିଅଛି । ୧୮୪୩ ମସିହାରେ ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲାର ମଲ୍ଲିକାଶପୁରରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ସେନାପତିଙ୍କ ଜୀବନ ଯାତ୍ରା ସାହିତ୍ୟିକ ଉତ୍କର୍ଷ, ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଏବଂ ଭାଷା ପୁନର୍ଜୀବନ ପାଇଁ ନିରନ୍ତର ଅନୁସରଣ ହୋଇଅଛି ।

ପ୍ରାଥମିକ ଜୀବନ ଏବଂ ଶିକ୍ଷା:

ଫକୀର ମୋହନ ସେନାପତି ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟ ସହିତ ଏକ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ | ତାଙ୍କ ପିତା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚରଣ ସେନାପତି ଜଣେ ସଂସ୍କୃତ ପଣ୍ଡିତ ଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ମାତା ତୁଲସୀ ଦେବୀ ତାଙ୍କ ବୟସରୁ ସାହିତ୍ୟ ପ୍ରତି ଗଭୀର ପ୍ରେମ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ଆର୍ଥିକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ସାମ୍ନା କରିବା ସତ୍ବେ ସେନାପତିଙ୍କ ଜ୍ଞାନର ତୃଷା ତାଙ୍କୁ ଯତ୍ନ ସହକାରେ ଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରିଥିଲେ । ସେ ତାଙ୍କ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଉତ୍କର୍ଷ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ନିଜ ଦେଶ ଓଡିଆ ସହିତ ସଂସ୍କୃତ, ପାର୍ସୀ ଏବଂ ବଙ୍ଗାଳୀ ଭାଷା ଶିକ୍ଷା କରି ଭାଷା ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ଉତ୍ସାହ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ |

ସାହିତ୍ୟିକ ଅବଦାନ:

ଓଡିଆ ସାହିତ୍ୟ ପ୍ରତି ବିଶିଷ୍ଟ ଅବଦାନ ଯୋଗୁଁ ଫକୀରମୋହନଙ୍କୁ ବ୍ୟାସକବି ରୁପେ ଆଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି ।

ସାହିତ୍ୟର ବିଭିନ୍ନ ବିଭାଗ ଯଥା ଅନୁବାଦ ସାହିତ୍ୟ (ସଂସ୍କୃତରୁ), କାବ୍ୟ-କବିତା ଇତ୍ୟାଦିରେ ସେ ସାହିତ୍ୟ ସୃଜନ କରିଥିଲେ ହେଁ ସେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଓଡ଼ିଆ ଉପନ୍ୟାସ ସାହିତ୍ୟର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ରୂପେ ସୁପରିଚିତ । ୧୮୯୭ରୁ ୧୯୧୫ ମଧ୍ୟରେ ରଚିତ ତାଙ୍କର ଚାରୋଟି ଉପନ୍ୟାସ - ’ଛ’ ମାଣ ଆଠ ଗୁଣ୍ଠ’, ’ମାମୁଁ’, ’ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ’ ଓ ’ଲଛମା’ ତତ୍କାଳୀନ ଅଷ୍ଟାଦଶ ଓ ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଓଡ଼ିଶାର ସାମାଜିକ ଅବସ୍ଥାର ନିଚ୍ଛକ ଦର୍ପଣ । ଛ’ ମାଣ ଆଠ ଗୁଣ୍ଠ ଉପନ୍ୟାସରେ ଜମିଦାରମାନଙ୍କ ଦେଇ ଗରିବ ଚାଷୀମାନଙ୍କର ଶୋଷଣର କାହାଣୀ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋ‍ଇଛି । ଓଡ଼ିଆର ପ୍ରଥମ ଆତ୍ମଜୀବନୀର ମଧ୍ୟ ସେ ଥିଲେ ରଚୟିତା । ଏହାର ନାମ ଥିଲା ’ଆତ୍ମ ଜୀବନ ଚରିତ’ ।

କ୍ଷୁଦ୍ରଗଳ୍ପ ସମ୍ପାଦନା:

ଫକୀରମୋହନ ସେନାପତି ଓଡ଼ିଆ ଗଳ୍ପ ସାହିତ୍ୟର ଜନକ । ଫକୀରମୋହନ ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଶେଷ ୨୧ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଗଳ୍ପ ଏବଂ ଉପନ୍ୟାସ ରଚନା କରିଛନ୍ତି । ୧୮୬୦ରେ ଫକୀରମୋହନଙ୍କ ରଚିତ କ୍ଷୁଦ୍ରଗଳ୍ପ ’ଲଛମନିଆ’, ତାଙ୍କରିଦ୍ୱାରା ସମ୍ପାଦିତ ଓ ବାଲେଶ୍ୱରରୁ ପ୍ରକାଶିତ ବୋଧଦାୟିନୀ ପତ୍ରିକାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋ‍ଇଥିଲା । ତେବେ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ତାଙ୍କର ଆତ୍ମଜୀବନୀରେ ଏହା ବିଷୟରେ ସାମନ୍ୟ ଟିକିଏ ବର୍ଣ୍ଣନା ବ୍ୟତୀତ ଏହି ଗଳ୍ପର ସ୍ରୋତ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଖିଅ ମିଳେନାହିଁ, ନଚେତ୍ ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷରେ ଏହି ସାହିତ୍ୟିକ ବିଭାଗର ସ୍ରଷ୍ଟା ରୂପେ ସେ ବିବେଚିତ ହୋ‍ଇଥା’ନ୍ତେ । ୧୮୯୮ରେ ତାଙ୍କ ରଚିତ ’ରେବତୀ’ ଉତ୍କଳ ସାହିତ୍ୟ ପତ୍ରିକାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା ପ୍ରଥମ ଓଡ଼ିଆ ଗଳ୍ପର ମାନ୍ୟତା ପାଏ । ’ରେବତୀ’ ଗଳ୍ପଟିରେ ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ଝିଅର ପାଠ ପଢିବାର ଉତ୍ସାହ ଓ ଏଥିରେ ତା’ର ଅନ୍ତରାୟ ସାଜୁଥିବା ପାରମ୍ପରିକ ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସପୂର୍ଣ୍ଣ ଗ୍ରାମୀଣ ସମାଜର ଚିତ୍ରଣ କରାଯାଇଛି । ପରେ ଯେବେ ଗାଁରେ ମହାମାରୀ ବ୍ୟାପିଛି ଏଥିପାଇଁ ତା’ର ଅଧ୍ୟୟନକୁ ଦାୟୀ କରାଯାଇଛି ।

ଫକୀରମୋହନଙ୍କ ରଚିତକ୍ଷୁଦ୍ରଗଳ୍ପଗୁଡିକ :

ରେବତୀ (୧୮୯୮)

ବାଲେଶ୍ୱର ପଙ୍ଗାଲୁଣ (୧୯୦୭)

ବାଲେଶ୍ୱର ରାହାଜାନୀ (୧୯୦୭)

ମୌନାମୌନୀ (୧୯୦୭)

ପୁନର୍ମୂଷିକଭବ (୧୯୦୯)

ଡାକମୁନିସୀ (୧୯୧୨)

କାଳିକାପ୍ରସାଦ ଗୋରାପ (୧୯୧୩)

କମଳାପ୍ରସାଦ ଗୋରାପ (୧୯୧୩)[୪]

ଧୂଳିଆ ବାବା (୧୯୧୩)

ପେଟେଣ୍ଟ ମେଡିସିନ (୧୯୧୩)

ସୁନାବୋହୂ (୧୯୧୩)

ବିରେଇ ବିଶାଳ (୧୯୧୩)

ରାଣ୍ଡିପୁଅ ଅନନ୍ତା (୧୯୧୩)

ବଗଲାବଗୁଲୀ (୧୯୧୪)

ସଭ୍ୟ ଜମିଦାର (୧୯୧୪)

ଅଜାନାତି କଥା (୧୯୧୫)

ମାଧମହାନ୍ତିଙ୍କ କନ୍ୟାସୁନା (୧୯୧୫)

ଅଧର୍ମ ବିତ୍ତ (୧୯୧୫)

ପାଠୋଈ ବୋହୂ (୧୯୧୫)

ଗାରୁଡିମନ୍ତ୍ର (୧୯୧୬)

କବିତା ସମ୍ପାଦନା :

ଫକୀରମୋହନଙ୍କ ପ୍ରଥମ କବିତା ସଙ୍କଳନ ’ଉତ୍କଳ ଭ୍ରମଣ' ୧୮୯୨ରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା। ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଦ୍ୟ କୃତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ’ପୁଷ୍ପମାଳା’, ’ଉପହାର’, ’ପୂଜା ଫୁଲ’, ’ପ୍ରାର୍ଥନା’, 'ଅବସର ବାସରେ' ଓ ’ଧୂଳି’ ପ୍ରଧାନ । ନିଜସ୍ୱ କୃତି ବ୍ୟତୀତ ସେ ମଧ୍ୟ ସଂସ୍କୃତ ’ମହାଭାରତ’ ଓ ’ରାମାୟଣ’କୁ ଓଡ଼ିଆରେ ଅନୁବାଦ କରିଥିଲେ । ଏ ଦୁଇଟିଯାକ ଆକ୍ଷରିକ ଅନୁବାଦ ନୁହେଁ ବରଂ ଭାବାନୁବାଦ । ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ସ୍ତ୍ରୀ ରୋଗଶଯ୍ୟାରେ ଥିବାବେଳେ ରାମାୟଣ ଓ ମହାଭାରତକୁ ଓଡ଼ିଆରେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବାରୁ ସେ ଏହି ଅନୁବାଦ ଦ୍ୱୟ କରିଥିଲେ । ତେବେ ତାଙ୍କର ଏହି ରଚନା ଦ୍ୱୟ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିଥିବାରୁ ତାଙ୍କର ଏହି ମହତ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ଲାଗି ତାଙ୍କୁ ବ୍ୟାସକବିର ଆଖ୍ୟା ଦିଆଯା‍ଇଛି । ତତ୍କାଳୀନ ବାମଣ୍ଡାର ରାଜାଙ୍କଦ୍ୱାରା ସେ ମଧ୍ୟ "ସରସ୍ୱତୀ" ଉପାଧିରେ ପୁରସ୍କୃତ ହୋ‍ଇଥିଲେ ।

ପତ୍ରପତ୍ରିକା ଓ ସଙ୍ଗଠନ ସମ୍ପାଦନା :

୧୮୬୮ରେ ନିଜସ୍ୱ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ବଳରେ ସେ ବାଲେଶ୍ୱରରେ ’ଉତ୍କଳ ପ୍ରେସ’ ନାମରେ ଏକ ଛାପାଖାନା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ, ଯାହା ହେଉଛି ଓଡ଼ିଶାର ଦ୍ୱିତୀୟ ଛାପାଖାନା । ଏହିଠାରୁ ସେ ଓଡ଼ିଆରେ ବିଭିନ୍ନ ପତ୍ରିକା ଓ ସମ୍ବାଦପତ୍ରମାନ ସମ୍ପାଦନା ଓ ପ୍ରକାଶନ କଲେ । ଏଥିମଧ୍ୟରୁ "ବୋଧଦାୟିନୀ", "ନବସମ୍ବାଦ" ଓ "ସମ୍ବାଦ ବାହିକା" ଆଦି ପ୍ରଧାନ । ପ୍ରଥମାବସ୍ଥାରେ ସେ ପ୍ରକାଶକ, ଲେଖକ, ସମ୍ପାଦକ, ମୁଦ୍ରଣକାରୀ, ବଣ୍ଟନ‌କାରୀ ଏବଂ ମାଲିକ ଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସେ ରାଧାନାଥ ରାୟ ଏବଂ ମଧୁସୂଦନ ରାଓଙ୍କୁ ନିଜର ସ‌ହକର୍ମୀ ଭାବରେ ନେଇଥିଲେ ଏବଂ ସେମାନେ ବୋଧଦାୟିନୀ ପାଇଁ ଗଳ୍ପ ଲେଖୁଥିଲେ ।[୧]

ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ଉନ୍ନତି ଓ ପ୍ରଚାର ନିମନ୍ତେ ସେ ୧୮୬୭ରେ "ଉତ୍କଳ ଭାଷା ଉନ୍ନତି ବିଧାନି ସଭା" ନାମକ ଏକ ସଙ୍ଗଠନ ଗଢ଼ିଥିଲେ । ’ଉତ୍କଳ ସାହିତ୍ୟ ସମାଜର’ ୧୯୧୨ ଓ ୧୯୧୭ର ବାର୍ଷିକ ସଭାରେ ସେ ସଭାପତି ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥିଲେ । [୨] ୧୯୧୫ ମସିହାରେ ଫକୀରମୋହନ ସତ୍ୟବାଦୀ ବିଦ୍ୟାଳୟକୁ ପରିଭ୍ରମଣରେ ଯାଇଥିଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଉତ୍କଳମଣି ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହୋଇଥିଲେ ।

ପ୍ରବନ୍ଧ:

ଜଣେ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାରକ ତଥା ବୈଦ୍ଧିକ ଭାବରେ ଫକୀର ମୋହନ ସେନାପତି ତାଙ୍କ ପ୍ରବନ୍ଧଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଗତିଶୀଳ ଚିନ୍ତାଧାରା ଏବଂ ସଂସ୍କାର ପାଇଁ ଓକିଲାତି କରିଥିଲେ। ଜାତି ଭେଦଭାବ, ମହିଳାଙ୍କ ଅଧିକାର, ଶିକ୍ଷା ଏବଂ ଉପନିବେଶ ଶୋଷଣ ଭଳି ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ସେ ସମ୍ବୋଧିତ କରି ସମାଜକୁ ଆଧୁନିକତା ଏବଂ ସମାନତା ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପ୍ରବନ୍ଧ, ସେହି ସମୟର ଅଗ୍ରଣୀ ଖବରକାଗଜ ଏବଂ ପତ୍ରିକାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା, ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଅନୁପଯୋଗୀ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲା ।

ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପୁନର୍ଜୀବନ:

ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ ରକ୍ଷା କରିବା ଏବଂ ଜାତୀୟ ଏକତା ପ୍ରତିପାଦନ କରିବାରେ ଫକୀର ମୋହନ ସେନାପତି ଭାଷାର ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଥିଲେ | ଓଡିଆ ଭାଷାକୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କରିବାରେ ସେ ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ଏହାର ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଏବଂ ମାନକରଣ ପାଇଁ ଓକିଲାତି କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଏହି ପ୍ରୟାସ ୧୮୬୯ ମସିହାରେ ଓଡ଼ିଶାର ସରକାରୀ ଭାଷା ଭାବରେ ଓଡିଆକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା, ଯାହା ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଭାଷା ଇତିହାସରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ ଅଟେ। ସେନାପତିଙ୍କ ଅବଦାନ ଓଡିଆ ସାହିତ୍ୟର ବିକାଶ ଏବଂ ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ସ୍ୱୀକୃତି ପାଇବା ପାଇଁ ମୂଳଦୁଆ ପକାଇଥିଲା ।

ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଏବଂ ପ୍ରଭାବ:

ଫକୀର ମୋହନ ସେନାପତିଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ସାହିତ୍ୟର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ଏହା ଏକ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାରକ, ଶିକ୍ଷାବିତ୍ ଏବଂ ଦୂରଦୃଷ୍ଟି ସମ୍ପନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବରେ ତାଙ୍କର ଭୂମିକାକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ | ଉତ୍କର୍ଷତା ଏବଂ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ପ୍ରତିବଦ୍ଧତା ଲେଖକ, ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ପିଢିକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଅଛି । ସେ ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ତଥା ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭର ଓଡିଆ ସାହିତ୍ୟର ପୁନଃ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଓଡ଼ିଶାର ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ ସୃଷ୍ଟି କରି ବ୍ୟାପକ ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟିକ କାନୁନରେ ସହଯୋଗ କରିଥିଲେ।

ଉପସଂହାର:

ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟର ବାର୍ଷିକୀରେ, ଫକୀର ମୋହନ ସେନାପତିଙ୍କ ନାମ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ପ୍ରଗତିର ଏକ ଆଲୋକ ଭାବରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଅଛି । ତାଙ୍କର ସାହିତ୍ୟିକ ପ୍ରତିଭା, ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ତଥା ଭାଷାଗତ ପୁନର୍ଜୀବନ ପ୍ରତି ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ ହେବା ସହିତ ତାଙ୍କୁ "ଓଡିଶା ସାହିତ୍ୟର ପିତା" ଆଖ୍ୟା ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର କାଳଜୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ସେନାପତି ପ୍ରେରଣା ଏବଂ ଶିକ୍ଷା ଜାରି ରଖିଛନ୍ତି, ଯାହା ଆମକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରିବା ଏବଂ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ପାଇଁ ସାହିତ୍ୟର ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ମନେ ପକାଇଥାଏ | ଯେହେତୁ ଆମେ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ପାଳନ କରୁ, ଆମେ ଜଣେ ଦୂରଦୃଷ୍ଟି ସମ୍ପନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଅର୍ପଣ କରୁ, ଯାହାର ଶବ୍ଦ ସମୟର କରିଡର ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହୁଏ, ଆମ ଜୀବନକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରେ ଏବଂ ଆମର ସାମୂହିକ ବିବେକ ଗଠନ କରେ ।

!! ସୁଶାନ୍ତ କୁମାର ସାସମଲ

ହନୁମାନ ନଗର ଆସ୍କା ରୋଡ଼

ବ୍ରହ୍ମପୁର ଗଞ୍ଜାମ !!

ଓଡ଼ିଶାର ମହାନ ସାହିତ୍ୟକାର ଫକୀର ମୋହନ ସେନାପତି (The Great Authors Of Odisha -Fakhir Mohan Sanapati)

ଓଡ଼ିଶାର ମହାନ ସାହିତ୍ୟକାର ଫକୀର ମୋହନ ସେନାପତି (The Great Authors Of Odisha -Fakhir Mohan Sanapati)