ବ୍ରିଟିଶ ମାନଙ୍କ କବଳରୁ ଭାରତକୁ ମୁକ୍ତ କରିବାରେ ଅନେକ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ ମାନଙ୍କ ଭୂମିକା ବେଶ୍ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଜାତିରପିତା ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧିଙ୍କ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବୀର ସୁରେନ୍ଦ୍ର ସାଏଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବହୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ ଦେଶକୁ ସ୍ୱାଧୀନ କରିବା ପାଇଁ ନିଜ ଜୀବନକୁ ବଳିଦାନ ଦେଇଛନ୍ତି । ଦେଶକୁ ସ୍ୱାଧୀନ କରିବାରେ ବୀର ପୁରୁଷଙ୍କ ପରି ନାରୀ ମାନଙ୍କ ଭୂମିକା ମଧ୍ୟ ବେଶ ରୁତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ସ୍ୱାଧୀନତାର ନୂତନ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଦେଖାଇବାରେ ଭାରତୀୟ ନାରୀ ମାନଙ୍କର ଭୂମିକା ବେଶ୍ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ନିଜ ଜୀବନକୁ ବାଜି ଲଗାଇ ବହୁ ସଂଘର୍ଷ କରି ଆମକୁ ନେଇଯାଇଥିଲେ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଦିଗକୁ । ଓଡ଼ିଶାର ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ମହିଳା ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀଙ୍କ ଭୂମିକା ଅମୂଲ୍ୟ ଅଟେ । ତାଙ୍କ ମନରେ ସାହସ ଓ ଦେଶପ୍ରେମର ଏକ ଦୃଢ ଭାବନା ଥିଲା । ତେବେ ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା ସେହିଭଳି କିଛି ଓଡ଼ିଶାର ମହିଳା ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀଙ୍କ ବିଷୟରେ ଯିଏ ଦେଶ ପାଇଁ ହସି ହସି ନିଜ ଜୀବନକୁ ବଳି ଦେଇଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କିଛି ଅବଗତ ହେବା।

ଓଡ଼ିଶାରେ ମହିଳା ସ୍ଵାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ :-

ସାରଳା ଦେବୀ

ରମାଦେବୀ ଚୌଧୁରୀ

ମାଳତୀ ଚୌଧୁରୀ

ଏ. ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବାଈ

ଗୁରୁବାରୀ ମେହେର

ପରୀ ବେୱା

ସୁଭଦ୍ରା ମହତାବ

ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ବୀରାଙ୍ଗନାର ଭୂମିକା ନିର୍ବାହ କରିଥିଲେ। ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ପ୍ରାଥମିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଦୁଇପ୍ରକାର ମହିଳାଙ୍କ ଥିଲା ଯୋଗଦାନ। ସରଳାଦେବୀ, ରମାଦେବୀ, ସରୋଜିନୀ ଚୌଧୁରୀ, କୁଜଙ୍ଗ ରାଣୀ ଭାବ ଦେବୀ, ହିରଣ୍ମୟୀ ଦେବୀଙ୍କ ପରି ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷିତା, ଆଭିଜାତ୍ୟ ଘରର ଝିଅ ବୋହୂ। ଯେଉଁମାନେ ପିତା, ଭ୍ରାତା, ପିତୃବ୍ୟ କିମ୍ବା ମାତୁଳମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଆସିଥିଲେ। ଅନ୍ୟମାନେ ହେଲେ ଏପରି ଅସହାୟା, ନିରାଶ୍ରୟା ମହିଳା, ଯେଉଁମାନଙ୍କୁ ଏହି ଆଭିଜାତ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ ମହିଳାମାନେ ଉଦ୍ଧାର କରି ଆଣିଥିଲେ। ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଥମରୁ ଅନେକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକର ଶିକାର ହୋଇଥିଲେ। କେହି ପରିବାରରୁ ଓ ଆଉ କେହି ଗାଁ ଲୋକଙ୍କ ପାଖରୁ।

ସେତେବେଳେ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଖୋଜି ଲୋଡ଼ି ଘର କୋଣରୁ ବାହାର କରି ଆଣି ରାଜରାସ୍ତାରେ ସଂଗ୍ରାମୀ ଭାବେ ଠିଆ କରାଇବା ବହୁତ ବଡ଼ ଦୁଃସାହିକ ପଦକ୍ଷେପ ଥିଲା। ମା’ ରମାଦେବୀ, ସରଳା ଦେବୀ, ମାଳତୀ ଚୌଧୁରୀ ପ୍ରଭୃତିଙ୍କୁ ଏଥିପାଇଁ ଅକ୍ଲାନ୍ତ ପରିଶ୍ରମ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା। ଶେଷରେ ଏପରି ପରିସ୍ଥିତି ହୋଇଥିଲା, ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ଝାସ ଦେବା ପାଇଁ ଉସ୍‌‌କାଉଥିବା ଅଭିଯୋଗରେ ଗାଁମାନଙ୍କରେ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରବେଶକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରାଯାଉଥିଲା। କିନ୍ତୁ ମା’ ରମାଦେବୀଙ୍କ ପଦ୍ମତୋଳା ଯାହା କାନରେ ପଡୁଥିଲା ସେମାନେ ଥୟ ଧରି ରହିପାରୁ ନ ଥିଲେ। ରାତିର ଅନ୍ଧକାର ଭିତରେ ପରିବାରଠାରୁ ଲୁଚି ଛପି ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଯାଉଥିଲେ। ଗହଣା ଗାଣ୍ଠି ସ୍ୱରାଜ ପାଣ୍ଠିକୁ ଦେଇ ଦେଉଥିଲେ।

ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମକୁ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଦୁଇଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିଥିଲେ। ପ୍ରଥମଟି ହେଲା ଇଂରେଜମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଆହ୍ୱାନ। ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଲା ରଚନାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟ। ସ୍ୱାଧୀନତା ପ୍ରାପ୍ତି ପରେ ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳ ହୋଇ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ କରିବା ଥିଲା ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟତମ ଆଭିମୁଖ୍ୟ। ସେ କହୁଥିଲେ ଗର୍ଭବତୀ ସ୍ତ୍ରୀଟିଏ ସନ୍ତାନ ସମ୍ଭବା ହେଲେ ଯେପରି ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ହେଲା ପରେ ତା’ର ସୁରକ୍ଷା, ପ୍ରତିପାଳନ ପାଇଁ ଚିନ୍ତିତ ଥାଏ, ମୁଁ ସେହିପରି ସ୍ୱାଧୀନତାର ଶିଶୁ କିପରି ନିରାପଦରେ ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳ ହେବ, ସେଥିପାଇଁ ଚିନ୍ତିତ। ଏକପକ୍ଷରେ ବାହ୍ୟ ଶତ୍ରଙ୍କୁ ବିଦାୟ କରିବା ପାଇଁ ସଂଗ୍ରାମ ଓ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ଦେଶକୁ ସାମାଜିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ନୈତିକ ବଳରେ ବଳିୟାନ କରିବାର ପ୍ରଚେଷ୍ଟା। ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରୟାସକୁ ସେ କହୁଥିଲେ ରଚନାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟ। ଆମ ସଂଗ୍ରାମୀ ମହିଳାମାନେ ଉଭୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଷ୍ଠାର ସହ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ଝିଅମାନେ ବାନର ସେନାରେ ଯୋଗଦେଇ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନ ପାଇଁ ପାଣ୍ଠି ସଂଗ୍ରହ କରୁଥିଲେ। ପୁଲିସ ଆଢ଼ୁଆଳରେ ରହିଥିବା ସଂଗ୍ରାମୀମାନଙ୍କୁ କଂଗ୍ରେସର ବାର୍ତ୍ତା ଓ ଗୋପନୀୟ ଚିଠି ପତ୍ର ଦେଉଥିଲେ। ନବକୃଷ୍ଣ ଚୌଧୁରୀଙ୍କର କନ୍ୟା ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀରେ ପଢ଼଼ୁଥିବା ଉତ୍ତରାଙ୍କୁ ପୁଲିସ୍‌‌ ଏଥିପାଇଁ ଗିରଫ କରି ଅଢ଼େଇବର୍ଷ କାଳ ଜେଲ୍‌‌ରେ ରଖିଥିଲା। ଫଳରେ ତାଙ୍କର ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ପାଠପଢ଼଼ା ସେଇଠାରେ ଇତି ହୋଇଗଲା। କିଶୋରୀ ଓ ଯୁବତୀମାନେ ପାମ୍ପେ୍ଲଟ ବାଣ୍ଟୁଥିଲେ। ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଓ ସଭା ସମିତିରେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବୀ ରୂପେ ଶାନ୍ତିଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ୧୯୩୨ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ପୁରୀରେ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ ଅଧିବେଶନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମହିଳା ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବୀ ତାଲିମ୍‌‌ ଶିବିର ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଏଥିରେ ୮୮ ଜଣ ଝିଅ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ। ହଜାର ହଜାର ଲୋକଙ୍କ ଆଗରେ ଏହି ଝିଅମାନେ ଲାଠି, ଖଣ୍ଡା ଓ ଛୁରୀ ଆଦି ଧରି ଗଣବ୍ୟାୟାମରେ ଯେଉଁ ପାରଦର୍ଶିତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ ସେଥିରେ ଦର୍ଶକମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ଡ୍ରିଲ୍‌‌ ଝିଅମାନଙ୍କର ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସକୁ ଆହୁରି ଶତଗୁଣିତ କରିଦେଇଥିଲା। ସେମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଗୀତ ଥିଲା ‘ନ ଜାଗିଲେ ଆଉ ଭାରତ ରମଣୀ, ଜାଗିବ ନାହିଁଟି ଏ ଭାରତ ପୁଣି’।

ପ୍ରଥମ କରି ୧୯୨୨ ମସିହାରେ ଗୟାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିବା କଂଗ୍ରେସର ସର୍ବଭାରତୀୟ ଅଧିବେଶନରେ ରମାଦେବୀ, ସରଳା ଦେବୀ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ। ଏଥିରେ ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ବୋଲିବାର ଅଧିକାର ପାଇଥିଲେ ସରଳା ଦେବୀ ଓ ରମାଦେବୀ। ୧୯୨୪ରେ ଡକ୍ଟର ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ଚନ୍ଦ୍ର ରାୟ ଓ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାଶ ଦୁଇବର୍ଷ ଜେଲରେ ରହି ଫେରିବା ପରେ ଯେଉଁ ସମ୍ବର୍ଦ୍ଧନା ଦିଆଯାଇଥିଲା ସେ ସଭାରେ ତାଟି ଆଢ଼ୁଆଳରୁ ବାହାରି ପଡ଼ି ଭାଷଣ ଦେଇଥିଲେ ସରଳା ଦେବୀ। ଏହା ସେ ସମୟରେ ଚାଞ୍ଚଲ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। ତାହା ପରଠାରୁ ନାରୀମାନଙ୍କର ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ବୃଦ୍ଧି ହେଲା। ସେହିବର୍ଷ ‘ସ୍ୱରାଜ ଆଶ୍ରମ’ରେ ମହିଳା ସମ୍ମିଳନୀ ଆହ୍ୱାନ କରି ନାରୀମାନଙ୍କୁ ସଚେତନ କରିଥିଲେ ଗୋପବନ୍ଧୁ। ଗଞ୍ଜାମରେ ମଧ୍ୟ ଏହିଭଳି ସମ୍ମିଳନୀଟି ଆହ୍ୱାନ କରି ସରଳା ଦେବୀ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଆତ୍ମବଳ ସମ୍ପନ୍ନ କରିପାରିଥିଲେ। କିଶୋରୀ ମଣି ଦେବୀ, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣଲତା ଦେବୀ, ହୈମବତୀ ଦେବୀ ଆଦି ଏହି ସମ୍ମିଳନୀର ପରିଚାଳନା କରିଥିଲେ। ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ ଲବଣ କର, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା ନାରୀମାନଙ୍କୁ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା। ମହିଳାମାନଙ୍କର ରୋଷେଇ ଘରେ ସର୍ବନିମ୍ନ ଆବଶ୍ୟକତା ଲୁଣ। ତେଣୁ ଅନାୟାସରେ ଅନେକ ମହିଳାଙ୍କୁ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ କରିପାରିଥିଲେ ରମାଦେବୀ ଓ ସରଳା ଦେବୀ। ଶ୍ରୀଜଙ୍ଗରେ ପ୍ରାୟ ଦେଢ଼ହଜାର ମହିଳା ଲବଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ୬୦ ଜଣ ମହିଳା ରମାଦେବୀଙ୍କ ସହ ମିଶି ଲୁଣ ମାରିଥିଲେ। ଗଞ୍ଜାମରେ ମଧ୍ୟ ୧ହଜାର ମହିଳା ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ସରଳା ଦେବୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ।

ଛାଡ଼ି ବୁଲୁଥିବା ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀମାନଙ୍କୁ ଖାଇବାକୁ ଦେଉଥିଲେ। ପୁଲିସ ଗୁଳିକୁ ଭ୍ରୂକ୍ଷେପ ନକରି ଆତ୍ମଗୋପନ କରିଥିବା ସଂଗ୍ରାମୀମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେଉଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଲୁଗାପଟା ସଫା ଆଦି କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ମହିଳାମାନେ ଦେଶମାତୃକା ପାଇଁ ହସି ହସି କାରାବରଣ କଲେ। ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି କାରାଗୃହରେ ରହିଲେ। କାରାଗୃହରୁ ମୁକୁଳି ଆସିବା ପରେ ପୁଣି ସେମାନେ ଲାଗିପଡୁଥିଲେ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ। କାରାଗାରର ଅଭିଜ୍ଞତା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବାଣ୍ଟୁଥିଲେ। ଚାରିବର୍ଷର ଶିଶୁ କ୍ରିଷ୍ଣା ମାଆ ମାଳତୀ ଚୌଧୁରୀଙ୍କ ସହ ଜେଲ୍‌‌ରେ ରହିଥିଲେ।

ଭାରତବର୍ଷରେ ଓଡ଼ିଆ ମହିଳା ହାରାମଣି ପ୍ରଥମ ମହିଳା ସହିଦ୍‌‌ର ମାନ୍ୟତା ପାଇଛନ୍ତି।

୬୫ ବର୍ଷର ପରି ବେୱା ଇରମରେ ଲବଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ବେଳେ ପୁଲିସ୍‌‌ ଗୁଳିରେ ପ୍ରାଣ ଦେଇଥିବା ବେଳେ ସର୍ବକନିଷ୍ଠ ୬ ବର୍ଷର ଶିଶୁ କନ୍ୟା ଅବଳା ପୁଲିସ୍‌‌ ଜୁଲମର ଶିକାର ହୋଇ ସହିଦ ହୋଇଥିଲା। ପରି ବେୱାଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ଦୁଇମହିଳାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ଖୁବ୍‌‌ କମ୍‌‌ ଲୋକେ ଅବଗତ ଅଛନ୍ତି। ବରୀ ଅଞ୍ଚଳର ସେରପୁର ଗାଁର ସଂଗ୍ରାମୀ ଭାଗବତ ନାୟକଙ୍କୁ ପୁଲିସ ବାନ୍ଧି ନେଉଥିବା ବେଳେ ଅବଳା ପୁଲିସ୍‌‌କୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରିଥିଲା। ପୁଲିସ୍‌‌ ଏଥିରେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ତାକୁ ଏକ ନାଳକୁ ଫିଙ୍ଗି ଦେଇଥିଲା। ସେହି ନାଳ ପାଣିରେ ବୁଡ଼ି ସେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲା। ଦୁଇଦିନ ପରେ ମିଳିଥିଲା ତା’ର ଶବ।

ଓଡ଼ିଶାରେ ଯେଉଁ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ହୋଇଥିଲା, ତାହା ଆଦୌ ଗଡ଼୍ଡଳିକା ପ୍ରବାହ ନଥିଲା। ସଂଗ୍ରାମର ବାର୍ତ୍ତାକୁ ହୃଦ୍‌‌ବୋଧ କରି ସାମାଜିକ ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ଅନୁଭବ କରି ସେମାନେ ଏ ରାସ୍ତରେ ପାଦ ଦେଇଥିଲେ। ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଆହ୍ୱାନରେ ମହିଳାମାନେ ଶରୀରରୁ ସବୁତକ ଅଳଙ୍କାର ଦାନ କରିଦେଉଥିଲେ। କେତେକ ଝିଅ ଓ ବୋହୂ ରମାଦେବୀଙ୍କ ଆହ୍ୱାନରେ ଘରୁ ଲୁଚିଛପି ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଯାଉଥିଲେ। ଘରଲୋକ ନେବା ପାଇଁ ଆସିଲେ ନ ଫେରିବାକୁ ଜିଦି କରୁଥିଲେ। ରାଜାରାଣୀଠାରୁ କୁଡ଼ିଆ ଘରର ଅସହାୟ ନିରାଶ୍ରୟାଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେ ଜାଗିଥିଲେ। ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଓଡ଼ିଶାରେ ପଦଯାତ୍ରା କରିଥିବା ସମୟରେ ନାରୀମାନଙ୍କ କର୍ମତତ୍ପରତା ଦାୟିତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ, ନିଷ୍ଠା, କଷ୍ଟସହିଷ୍ଣୁତା ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଭୁରି ଭୁରି ପ୍ରଶଂସା କରି କହିଥିଲେ, “ଭାରତରେ ହଜାର ହଜାର ମହିଳାଙ୍କ ସଙ୍ଗେ ମିଶିଛି, ସେମାନଙ୍କ କାମ ଦେଖିଛି। କିନ୍ତୁ ରମାଦେବୀ ଓ ତାଙ୍କ ଛୋଟିଆ ଦଳଟି ଯେପରି ସ୍ୱଭାବ ସୁଲଭ ଓ ସଫା ସୁତୁରାରେ କାମ କରୁଥିଲେ ସେଭଳି ମୁଁ ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ଦେଖି ନାହିଁ। ସେମାନେ ନିଜ ପାଇଁ କେବେହେଲେ ବିଶେଷ ସୁବିଧା ଲୋଡ଼ି ନାହାନ୍ତି ବା ଦାବି କରିନାହାନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କର କଷ୍ଟ ସହିବା ଶକ୍ତି ଦେଖି ମୁଁ ମୁଗ୍ଧ। ଯାହା ଆଶା କରି ନ ଥିଲି ତା’ଠାରୁ ବଳି ଏମାନଙ୍କ କଷ୍ଟ ସହିବା ଦେଖି ମନ ଆନନ୍ଦରେ ଭରପୂର ହୋଇଯାଇଛି।” ପଦଯାତ୍ରାବେଳେ ଗୋଦାବରୀ ଦେବୀ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ ଓଡ଼ିଆ ଶିଖାଉଥିଲେ।

ଓଡ଼ିଶାରେ ନାରୀଶକ୍ତିକୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବାରେ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କର ମାନ୍ତ୍ରିକ ଭୂମିକାକୁ ଯଥେଷ୍ଟ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ ଓଡ଼ିଶାର ମହୀୟସୀ ମହିଳାମାନେ। ଉତ୍କଳୀୟ ମହିଳାମାନେ ଯେଉଁ ପରି ଜାତୀୟ ଚେତନାର ଉଦ୍‌‌ବୁଦ୍ଧ ହୋଇ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ପାଇଁ ନିଜକୁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିଥିଲେ, ତାହା କେବଳ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଓ ତାଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସମ୍ପର୍କରେ ଆସିଥିବା କେତେଜଣ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟା ମହିଳାଙ୍କ ପାଇଁ ସମ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା

ରମାଦେବୀ ଚୌଧୁରୀ ଜଣେ ଓଡ଼ିଆ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ। ୧୮୯୯ ମସିହା ଡିସେମ୍ବର ୩ ତାରିଖରେ କଟକ ନିକଟସ୍ଥ ସତ୍ୟଭାମାପୁର ଗ୍ରାମରେ ବସନ୍ତ କୁମାରୀ ଦେବୀ ଏବଂ ଗୋପାଳ ବଲ୍ଲଭ ଦାସଙ୍କ ଔରସରୁ ରମାଦେବୀ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ସେ ବିହାରର ଗୟା, ମୁଜାଫରପୁର, ହଜାରିବାଗ ଭଳି ସମସ୍ୟା ବହୁଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ସେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ନିକଟତର ହୋଇ ପାରିଥିଲେ। ରମାଦେବୀ ହେଉଛନ୍ତି ଉତ୍କଳ ଗୌରବ ମଧୁସୂଦନ ଦାସଙ୍କ ଝିଆରୀ।କୌଣସି ବିଦ୍ୟାଳୟକୁ ନ ଯାଇ ମଧ୍ୟ ରମାଦେବୀ ଓଡ଼ିଆ, ସଂସ୍କୃତ, ହିନ୍ଦୀ, ବଙ୍ଗଳା ଭାଷାକୁ ଆୟତ୍ତ କରିଥିଲେ ।୧୯୨୧ ମାର୍ଚ୍ଚ ୨୪ ତାରିଖ ଦିନ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ କଟକ କାଠଯୋଡି ବାଲି ଓ ବିନୋଦ ବିହାରୀ ପରିସରରେ ଦୁଇଗୋଟି ସାଧାରଣ ସମାବେଶରେ ଯୋଗ ଦେଇ ହରିଜନ, ଦଳିତମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଓ ସ୍ୱଦେଶୀ ଆନ୍ଦୋଳନର ଆବଶ୍ୟକତା ବୁଝାଇଥିଲେ । ନିଜ ଭାଷଣରେ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଗହଣା ନ ପିନ୍ଧି ଦେଶ ସେବା ପାଇଁ ତାହାକୁ ଦାନ କରନ୍ତୁ ବୋଲି ନିବେଦନ କରିଥିଲେ । ଉକ୍ତ ସଭାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବା ରମାଦେବୀ ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କ ଭାଷଣରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ନିଜର ବହୁମୂଲ୍ୟ ୨୦୦ ଭରି ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କାର ଓ ଅନେକ ମୂଲ୍ୟବାନ ଦ୍ରବ୍ୟ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ସ୍ୱରାଜ ପାଣ୍ଠିକୁ ଦାନ କରିବା ସହିତ ଶସ୍ତା ଶାଢ଼ୀ ପିନ୍ଧିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ଓ ଖଦୀବସ୍ତ୍ର ଆଜୀବନ ପରିଧାନ କରିବା ପାଇଁ ସଂକଳ୍ପ କରିଥିଲେ ।

୧୯୩୦ର ଆଇନ ଅମାନ୍ୟ ଆନ୍ଦୋଳନ, ଲବଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ, ୧୯୩୪ ଅଗଷ୍ଟ ୮ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ହରିଜନ ସମାବେଶ ସହ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ସମ୍ମୁଖରେ ଉତ୍କଳମଣିଙ୍କ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ଉନ୍ମୋଚନର ମୁଖ୍ୟ ଦାୟିତ୍ୱ ରମାଦେବୀଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା । ୧୯୨୫ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯ ଓ ୨୦ ଦୁଇଦିନ ଧରି ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଉତ୍କଳଗୌରବ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ କଟକ ବାସଭବନରେ ରହିବା ବେଳେ ତାଙ୍କଠାରୁ ସ୍ୱଦେଶ ଜାଗରଣ କାର୍ଯ୍ୟର ଅନେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପରାମର୍ଶ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । କଟକ ରହଣି ସମୟରେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ସଞ୍ଚାଳିତ କୁଟୀର ଶିଳ୍ପ, ତାରକସୀ ଶିଳ୍ପ, ଚମଡ଼ା ଶିଳ୍ପ କେନ୍ଦ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଦେଖି ଗାନ୍ଧିଜୀ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିଲେ । କଟକରେ କୁଷ୍ଠାଶ୍ରମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ହରିଜନ ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ ଗାନ୍ଧିଜୀ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ରମାଦେବୀ ଛାଇ ପରି ତାଙ୍କ ସହ ରହି ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ହିନ୍ଦୀ ଭାଷଣର ଓଡ଼ିଆ ଅନୁବାଦ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶୁଣାଉଥିଲେ । ବଡ଼ବାପା ମଧୁସୂଦନ ଓ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହୋଇ ସେ ଓ୍ୱାର୍ଦ୍ଧା ଆଶ୍ରମ ଶୈଳୀରେ ଗଢ଼ିଥିଲେ “ବରୀ ଆଶ୍ରମ’ । ରମାଦେବୀଙ୍କ ଏତାଦୃଶ କାର୍ଯ୍ୟ ଇଂରେଜ ସରକାରଙ୍କୁ ବିଚଳିତ କରିଦେଲା । ୧୯୩୦ ନଭେମ୍ବର ୮ ତାରିଖରେ ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀ କରି ଆଠ ମାସ ପାଇଁ କଟକ ଜେଲରେ ରଖାଗଲା । ୧୯୪୨ ଭାରତଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସମ୍ପୃକ୍ତି ହେତୁ ଇଂରେଜ ସରକାର ରମାଦେବୀ ଓ ସ୍ୱାମୀ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଚୌଧୂରୀଙ୍କୁ ଦୁଇ ବର୍ଷ ପାଇଁ ଜେଲ ଦଣ୍ଡ ଦେଲେ । ୧୯୫୫ ମସିହା ବିନୋବାଜୀଙ୍କ ଭୂଦାନ ଯଜ୍ଞର ସଫଳତା ପଛରେ ରମାଦେବୀଙ୍କର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୋଗଦାନ ଥିଲା। ରମାଦେବୀ ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ମାନ ରକ୍ଷା ଲାଗି ଜୟପ୍ରକାଶଜୀଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମର୍ଥନ ଦେଇ ଭୁବନେଶ୍ୱରରେ ଏକ ବିଶାଳ ସମାବେଶ କରାଇଥିଲେ। ୧୪୪ ଧାରା ଜାରି ସତ୍ତ୍ୱେ ସମାବେଶର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ରମାଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖି ପ୍ରଶାସନ ପଛଘୁଞ୍ଚା ଦେଇଥିଲା। ବହୁ ଜନନାୟକ ଜେଲ୍ ଗଲେ, ମାତ୍ର ରମାଦେବୀଙ୍କୁ ଗିରଫ କରିବାକୁ କେହି ସାହସ କରି ନ ଥିଲେ ।

ସରଳା ଦେବୀ ୧୯୦୪ ମସିହାରେ ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲାର ବାଲିକୁଦା ଥାନା ଅନ୍ତର୍ଗତ ନରିଲୋ ଗ୍ରାମରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ସେ ପିଲାଟି ବେଳୁ ଶାନ୍ତ, ସରଳ, ଦୃଢମନା ଓ ସ୍ପଷ୍ଟବାଦୀ ଥିଲେ। ନିଜର ସାମାଜିକ ଚଳଣି, ଶିକ୍ଷା ଓ ସଂସ୍କାର ସହ କୌଣସି ପ୍ରକାର ଅବହେଳା କରୁ ନ ଥିଲେ।୧୯୨୦ ମସିହା ଅଗଷ୍ଟ ପହିଲାରେ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଭାରତରେ ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ସରକାରୀ କୋର୍ଟ କଚେରୀ ବର୍ଜନ ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଗୋଟିଏ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଥିଲା । ସରଳା ଦେବୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଭାଗିରଥି ମହାପାତ୍ର ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଯୋଗଦେବା ହେତୁ ଓକିଲାତି ଛାଡିଦେଲେ । ସରଳା ଦେବୀଙ୍କ ଉପରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିଲା । ୧୯୨୧ ମସିହା ମାର୍ଚ୍ଚ ମାସରେ ଗାନ୍ଧୀ କଟକ ଆସିଲେ । କଟକ ବାଲୁବଜାର ପାଖରେ ସେ ଗୋଟିଏ ମହିଳା ସଭାରେ ନାରୀମାନଙ୍କୁ ସୂତା କାଟି ଖଦି ପିନ୍ଧିବାକୁ, ପରଦା ଛାଡିବାକୁ, ଛୁଆଁ ଅଛୁଆଁ ନ ମାନିବାକୁ ଉଦ୍‌ବୋଧନ ଦେଲେ। ସେହି ସଭାରେ ସରଳା ଦେବୀ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସେହିଠାରୁ ସେ ପରଦା ପ୍ରଥାକୁ ବର୍ଜନକଲେ ଓ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କର ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ନୀତିକୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁସରଣ କଲେ । ତା ପରେ ସେ କଂଗ୍ରେସର ସଭ୍ୟା ହେଲେ । ସେତେବେଳେ ସଭ୍ୟପଦ ପାଇଁ ନିୟମ ଥିଲା ଯେ, କଂଗ୍ରେସକୁ ଚାରିଅଣା ପଇସା ଦେଇ ରସିଦ୍ ଖାତାରେ ଦସ୍ତଖତ କରିବାକୁ ପଡିବ । ଏହି ଦସ୍ତଖତ ବା ଟିପ ଚିହ୍ନ କଂଗ୍ରେସର ସଭ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଶର ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ସମର୍ଥନ କରୁଥିବାର ପ୍ରମାଣ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଉଥିଲା । ଓଡ଼ିଶାରେ ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ପରିଚାଳନା କରିବା ପାଇଁ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ ଚାହୁଁଥିଲେ । ସେଥିପାଇଁ ସେ ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କୁ ଓଡ଼ିଶା ଆସିବାକୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ସେହି ନିମନ୍ତ୍ରଣ ରକ୍ଷାକରି ଗାନ୍ଧିଜୀ ୧୯୨୧ ମସିହା ମାର୍ଚ୍ଚ ୨୩ ତାରିଖରେ ଓଡ଼ିଶା ଆସିଥିଲେ । କଟକ କାଠଯୋଡ଼ି ନଦୀ ପଠାରେ ଏକ ବିଶାଳ ସାଧାରଣ ସଭାର ଆୟୋଜନ କରାଯାଇଥିଲା । ଏହି ସଭାରେ ଓଡ଼ିଶାର ମହିଳାମାନେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଯୋଗ ଦିଅନ୍ତୁ ବୋଲି ଗାନ୍ଧିଜୀ ଚାହୁଁଥିଲେ । ହେଲେ ସେତେବେଳେ ଏଭଳି ହେବା ସମ୍ଭବ ନ ଥିଲା । ସରଳା ଦେବୀ କଟକ ସହରର ଗଳିକନ୍ଦି ବୁଲି ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ସଭାରେ ଯୋଗ ଦେବାପାଇଁ ବୁଝାଇଥିଲେ । ତାଙ୍କର ନିଷ୍ଠା ଓ ଉଦ୍ୟମ ସଫଳ ହୋଇଥିଲା ଓ ସେହି ସଭାରେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ମହିଳା ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ ।୧୯୩୬ରେ ଓଡ଼ିଶା ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଦେଶଭାବେ ଘୋଷଣା ହେବାପରେ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନର ଚଳଣିରେ ଓଡ଼ିଶାରେ କଂଗ୍ରେସ ପକ୍ଷରୁ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଠିଆ କରାଯାଇଥିଲା। ସେ ସମୟରେ ସରଳା ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ଭାଗ ନେଇ ବିଧାନ ସଭାକୁ ନିର୍ବାଚିତ ହେଇଥିଲେ। ସେ ଥିଲେ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନସଭାରେ ପ୍ରଥମ ମହିଳା ବିଧାୟିକା। ବିଧାନସଭାରେ ବାଲ୍ୟ ବିବାହ ଆଇନର ସଂଶୋଧନ ଓ ପୋଇଲି ପ୍ରଥାକୁ ଉଠାଇବା ପାଇଁ ସେ ବିଭିନ୍ନ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରିବାକୁ ବିଲ୍ ଆଗତ କରିଥିଲେ । ଓଡ଼ିଶାର ନାରୀମାନଙ୍କୁ ଏକାଠି କରିବାପାଇଁ ସରଳା ଦେବୀ "ଉତ୍କଳ ମହିଳା ସମ୍ମିଳନୀ" ନାମକ ସଂଗଠନ ଗଠନ କରିଥିଲେ । ଏହା ତାଙ୍କର ନାରୀଜାତିକୁ ଉନ୍ନତ କରିବାର ଆପ୍ରାଣ ଉଦ୍ୟମର ଏକ ଝଲକ ଥିଲା । ୧୯୩୦ ମସିହାରେ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଲବଣ ଆଇନ୍ ବିରୁଦ୍ଧରେ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ କରିବା ପାଇଁ ଡାକରା ଦେଲେ । ସରଳା ଦେବୀ ସେତେବେଳେ ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାରେ "ଉଦ୍‌ଯୋଗ ମନ୍ଦିର" ନାମକ ସଂସ୍ଥା ସ୍ଥାପନ କରି ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ବୁଲି ସତ୍ୟାଗ୍ରହୀ ସଂଗ୍ରହ କରିବାରେ ଲାଗିପଡିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପ୍ରଚେଷ୍ଟାରେ ହେମଲତା ଦେବୀ, ଶୋଭାବତୀ ପଣ୍ଡା ପ୍ରମୁଖ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ । ବହୁ ପୁରୁଷ ସତ୍ୟାଗ୍ରହୀ ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ରହି ଦଳବଦ୍ଧ ହୋଇ ଲୁଣ ମାରି ଲବଣ ଆଇନ୍ ଭଙ୍ଗ କରିଥିଲେ ଓ ଗିରଫ ହୋଇ ଦଣ୍ଡ ଭୋଗୁଥିଲେ । ଯେତେବେଳେ ସରଳା ଦେବୀ ନିଜେ ଲବଣ ଆଇନ ଭାଙ୍ଗିବାର ଘୋଷଣା କଲେ, ସେତେବେଳେ ସରକାରଙ୍କ ଚେତନା ପଶିଲା । ୧୯୩୭ ମସିହା ମେ ମାସରେ ଡେଲାଙ୍ଗଠାରେ ଏକ ଚାଷୀସଭା ହୋଇଥିଲା । ଏହି ସଭାରେ ସରଳା ଦେବୀ ତତ୍କାଳୀନ ଜମିଦାରଙ୍କ ଅତ୍ୟାଚାର ବିରୁଦ୍ଧରେ ଲଢେଇ କରିବାକୁ ଲୋକଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରିଥିଲେ । ବିଧାନସଭାରେ ବନ୍ୟା କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ଚାଷୀମାନଙ୍କଠାରୁ ଖଜଣା ଆଦାୟ ବନ୍ଦ କରିବାକୁ ସେ ସରକାରଙ୍କୁ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଥିଲେ ।

ମାଳତୀ ଚୌଧୁରୀ ଜଣେ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ ଥିଲେ। ସେ ୨୬ ଜୁଲାଇ ୧୯୦୪ରେ ବିହାରର ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାରରେ ବାପା ବାରିଷ୍ଟର କୁମୁଦ ନାଥ ସେନ ଓ ମାଆ ସ୍ନେହଲତା ସେନଙ୍କ ଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ । ବିଶ୍ୱକବି ରବିନ୍ଦ୍ରନାଥ ତାଙ୍କୁ ସ୍ନେହରେ ମିନୁ ଓ ଗାନ୍ଧୀଜୀ ତାଙ୍କୁ ତୁଫାନୀ ନାମରେ ଡାକୁଥିଲା ବେଳେ ସେ ଓଡ଼ିଶାବାସୀଙ୍କ ଆଦରଣୀୟ ନୂମା (ନୂଆ ମା) ଭାବେ ସେ ପରିଚିତ ଥିଲେ । ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ପ୍ରଜାମଣ୍ଡଳ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ସେ ଏତେ ମାତ୍ରାରେ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ ଇଂରେଜ ସରକାର ତାଙ୍କୁ "ଜୋଆନ୍‌ ଅଫ୍‌ ଆର୍କ" ନାମରେ ସମ୍ବୋଧନ କରୁଥିଲେ।ମାଳତୀଙ୍କର ବୈପ୍ଳବୀକ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ଅଧିକ ପ୍ରେରିତ କରିଥିଲେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ନବକୃଷ୍ଣ ଚୌଧୁରୀ। ବିବାହ ପରେ ସେ ଓ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲାର ତରିକୁନ୍ଦ ଗ୍ରାମରେ ରହୁଥିଲେ। ଜୀବିକା ନର୍ବାହ କରିବା ପାଇଁ ସେ କୃଷି ଓ ଗୋପାଳନ କରୁଥିଲେ। ଗ୍ରାମରେ ରହିବାବେଳେ ସେ ଘର ଘର ବୁଲି ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ଅଧିକାର ବିଷୟରେ ସଚେତନ କରାଇବା ସହ ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ସହଯୋଗ କରିବା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରୁଥିଲେ।ବାହା ହେବାପରେ ସେ ଓଡ଼ିଶାରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ ଓ ଓଡ଼ିଶା ତାଙ୍କର କର୍ମଭୂମି ପାଲଟିଥିଲା । ଚୌଧୁରୀ ଦମ୍ପତି ଜଗତସିଂହପୁରର ଅଣଖିଆରେ ବାସ କରୁଥିଲେ। ନବକୃଷ୍ଣ ଚାଷବାସ କରୁଥିଲେ । ଚାଷ ଛଡ଼ା ଆଖପାଖ ଗାଁମାନଙ୍କ ସହ ସହଯୋଗ ବଢ଼ାଇବା ସେମାନଙ୍କ ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା । ସେ ଅନୁଗୋଳର ବାଜିରାଉତ ଛାତ୍ରାବାସ, ଉତ୍କଳ ନବଜୀବନ ମଣ୍ଡଳ ଓ ଚମ୍ପତିମୁଣ୍ଡାର ଜୀବନ ବିଦ୍ୟାଳୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ । ସେ ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରଥମ ଓଡ଼ିଆ ମହିଳା ଯେ କିଶୋରୀ ବୟସରେ

ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ଭାଗ ନେଇଥିଲେ। ୧୯୨୦ ମସିହା ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ସେ ଭାଗ ନେଇଥିଲେ। ନିଜର ପ୍ରେଚେଷ୍ଟାରୁ ସେ ଇଞ୍ଚୁଡ଼ି ଓ କୁଜଙ୍ଗରୁ ପ୍ରଥମେ ଶହେରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ମହିଳାଙ୍କୁ ଆଣି ଲବଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ। ନାରୀମାନଙ୍କ ନିରକ୍ଷରତା ହିଁ ତାଙ୍କୁ ଦୁର୍ବିସହ ଜୀବନ ବିତାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରୁଥିବା କଥା ସେ ଜାଣିଥିଲେ। ତେଣୁ ସେ ନିଜ ଗ୍ରାମରେ ଥିବାବେଳେ ରାତ୍ରି ପାଠଶାଳା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ।।

ଓଡ଼ିଶାର ମହିଳା ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ (Female Freedom fighter of Odisha)

....