ଗୋଲାମୀ ସମାଜରେ ରହି ସ୍ବାଧିନ ଚେତନା ଧାରୀ ମଣିଷ ଟିଏ। ଶିକ୍ଷା ହିଁ ଏକମାତ୍ର ରାସ୍ତା ଅନ୍ଧାର ରୁ ଆଲୋକ ଯାଏଁ।ସମସ୍ତ ସଂସାର ଶିକ୍ଷା ର ଅଧିକାରୀ ବୋଲି ସେ ହୃଦୟଙ୍ଗମ କରିଥିଲେ ସେଥିପାଇଁ ତ ଶିକ୍ଷା ଆରମ୍ଭ ରେ ଲୋ ରେବ ,ଲୋ ନିଆଁ ରୁ କରି ଶେଷ କରିଥିଲେ ଗାରିଡି ମନ୍ତ୍ର ରେ। ପ୍ରବଳ ଇଛାଶକ୍ତି ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ବଳରେ ବିଭିନ୍ନ ବିପରିତ ପରିସ୍ଥିତି ରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ସେ ସାହିତ୍ୟ ଉପରେ ଆଧିପତ୍ୟ ହାସଲ କରି ପାରିଥିଲେ। ସେ ଆଉ କେ‌ହି ନୁହଁ ସେ ହେଲେ ଓଡ଼ିଶାର ବ୍ୟାସ , ଆଧୁନିକ କ୍ଷୁଦ୍ରଗଳ୍ପର ଜନକ,ଭାଷା ଆନ୍ଦୋଳନ ର ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋଧା, ବ୍ୟାସକବି ଫକୀରମୋହନ ସେନାପତି।

ପ୍ରାରମ୍ଭ ସମୟ

*********

୧୮୪୩ ମସିହା ବାଲେଶ୍ଵର ଜିଲ୍ଲାର ମଲ୍ଲିକାଶପୁର ଗ୍ରାମ। ଜାନୁଆରୀ ୧୩ ତାରିଖ ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଦିନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚରଣ ସେନାପତି ଏବଂ ତୁଳସୀ ଦେବୀ ଙ୍କ ଔରସରୁ ଜନ୍ମ ଲାଭ କଲେ ଏକ ପୁତ୍ରରତ୍ନ। ତାଙ୍କ ନାମ ରଖାଗଲା ବ୍ରଜ ମୋହନ। କିନ୍ତୁ ଭାଗ୍ୟର ବିଡମ୍ବନା ଦେଖ ଯେତେବେଳେ ବ୍ରଜମୋହନ ମାତ୍ର ଦେଢ଼ ବର୍ଷର ସେ ବାପା ଛେଉଣ୍ଡ ହୋଇଗଲେ ଖାଲି ସେତିକି ନୁହେଁ ତାର ମାତ୍ର ୧୪ମାସ ପରେ ସେ ମାଆ ଙ୍କୁ ବି ହରାଇଲେ।ଅବୋଧ ଶିଶୁ ଟିକୁ କିନ୍ତୁ କୋଳେଇ ନେଲେ ଜେଜେମା। ପୁଅ ବୋହୁଙ୍କୁ ହରାଇବା ପରେ ବ୍ରଜମୋହନ ହିଁ ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ସାହାରା ପୁଣି ବ୍ରଜମୋହନ ର ଜୀବନ ବି ନାଟିକା ରେ ଅଟକି ଥାଏ। ଅସୁସ୍ଥ ବ୍ରଜମୋହନ ଙ୍କୁ ଜେଜେମା ବିଭିନ୍ନ ହାକିମ, ଫକିର ପାଖକୁ ନେଉଥିଲେ। ସେହି ଫକିର ଙ୍କ ନାମରେ ତାଙ୍କ ନାମ ବଦଳାଇ ରଖାଗଲା ଫକିର ମୋହନ। ଦିନ ଗଡିଲା ,ଫକିର ଶଶିକଳା ପରି ବଢ଼ିଲେ।

ବିଦ୍ୟା ଆରୋହଣ ରେ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବିଣ ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀ ଥିଲେ ବି କିଛି ଅର୍ଥ ଅଭାବରୁ ଏବଂ ଆଉ କିଛି ତାଙ୍କ ଜେଜେବାପା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ସେନାପତି ଙ୍କ ନିକୃଷ୍ଟ ଚିନ୍ତାଧାରା ଯୋଗୁଁ ସେ ଗାଁ ସ୍କୁଲରେ ୫ମ ଶ୍ରେଣୀ ଯାଏଁ ହିଁ ଶିକ୍ଷା ଅର୍ଜନ କରିଲେ । ବିଦ୍ୟା ଅର୍ଜନ ପ୍ରଗାଢ଼ ଇଛା ସକାଶେ ସେ ଶିକ୍ଷକ ଙ୍କ ଘରେ କାମ କରିବାକୁ ବି ପଛାଉ ନଥିଲେ। ମାତୃଭାଷା ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅନୁରାଗ କିନ୍ତୁ ତା ଛଡା ବି ସେ ସଂସ୍କୃତ, ପାର୍ସି, ଏବଂ ବଂଗଳା ଭାଷା ମଧ୍ୟ ଶିଖିଥିଲେ।

ଫକିର ମୋହନ ପାଠ ପଢିବା ସାଙ୍ଗକୁ ବନ୍ଦରରେ କାମ ବି କରୁଥିଲେ। ଆର୍ଥିକ ଦୁରାବସ୍ଥା ଯୋଗୁଁ ଆଉ ଅଧିକ ପାଠ ପଢ଼ି ନପାରି ସେ ବାଲେଶ୍ଵର ବାରବାଟି ବିଦ୍ୟାଳୟ ରେ ମାତ୍ର ୨.୫୦ପ ମାସିକ ଭତ୍ତା ଅଧ୍ୟାପକ ହୋଇ ରହିଲେ।ସେ ଇତିହାସ, ଭୁଗୋଳ ତଥା ଗଣିତ ପଢ଼ାଉଥିଲେ। ଏବଂ ବାଲେଶ୍ଵର ମିଶନାରୀ ସ୍କୁଲ ରେ ବି ସେ ଶିକ୍ଷକତା କରିଥିଲେ। ବିଦ୍ୟା ଆହରଣ ର କୌଣସି ବୟସ ସୀମା ନଥାଏ ଏହା ସେ ପ୍ରମାଣ କରିଛନ୍ତି।ସେ ଇଂରାଜୀ ଭାଷା ନିଜ ଇଛାଶକ୍ତି ରେ ଶିଖି ପାରିଥିଲେ।

ଇଂରାଜୀ ସାହିତ୍ୟରେ ଦକ୍ଷତା ହାସିଲ ପରେ ସେ ବହୁତ ଜଲଦି ବିଦେଶୀ ମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଆକର୍ଷଣ କରିଥିଲେ। ସେତେବେଳେର ଇଂଗ୍ରେଜ ଗଭର୍ଣ୍ଣର ଫକିର ମୋହନ ଙ୍କ ଠାରୁ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଶିକ୍ଷା କରିଥିଲେ।ସେହି ଖୁସି ରେ ସେ ଫକିର ମୋହନ ଙ୍କୁ ନୀଳଗିରି ର ଦିୱ।ନ ପଦବୀ ଦେଇଥିଲେ ଯାହାର ବେତନ ଥିଲା ମାସିକ ୧୦୦୦ ଟଂକା।୧୮୭୨ ଠାରୁ ୧୮୮୬ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଓଡ଼ିଶାରେ ବିଭିନ୍ନ ଜାଗାରେ ଦିୱାନ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟରତ ରହିଲେ।

ଏତେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ର ଅଧିକାରୀ ଫକିର ମୋହନ ଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖଦ।୧୮୫୬ ମସିହା ରେ ବିବାହ କରିଥିଲେ ଲୀଳା ଦେବୀ ଙ୍କୁ । କିଛି ଦିନ ଉତ୍ତାରୁ ସେ ଏକ ପୁତ୍ର ସନ୍ତାନର ଜନକ ବି ହେଲେ। କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟର ଯେ ସେ ବହୁତ ଜଲଦି ସ୍ତ୍ରୀ ଙ୍କୁ ହରାଇଥିଲେ। ୧୮୭୧ ମସିହା ରେ ସେ ପୁଣି ବିବାହ କଲେ କୃଷ୍ଣା କୁମାରୀ ଙ୍କ ସହ। କିନ୍ତୁ ଏହାପରେ ଫକିର ମୋହନ ଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ରର ବି ଅକାଳ ବିୟୋଗ ଘଟିଥିଲା। ଅବଶ୍ୟ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟ ରେ ସେ ପୁଣି ଜନକ ହେବାର ସୁଖ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। କୃଷ୍ଣା ଦେବୀ ଙ୍କ ସହ ସେ ସୁଖୀ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଜୀବନର ଅତିବାହିତ କରିଥିଲେ। ଫକିର ମୋହନ ସ୍ତ୍ରୀ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଢେର ଲେଖନୀ ଚାଳନା କରିଥିଲେ ଯୋଉଥିରେ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କୁ ପାଦେ ପାଦେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ।ଦୁଃଖର କଥା ଯେ ଏହା ବି ବିଧାତା ବେଶି ଦିନ ଦେଲାନାହିଁ।୧୮୯୪ ମସିହା ବେଳକୁ କୃଷ୍ଣା କୁମାରୀ ହଇଜା ର ଶିକାର ହେଲେ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିଥିଲେ।

ଏହାପରେ ସାହିତ୍ୟ ସର୍ଜନା ହିଁ ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ସାହାରା ହୋଇଥିଲା। ମହର୍ଷି ବେଦବ୍ୟାସ ଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ରଚିତ ମହାଭାରତ ଏବଂ ରାମାୟଣ କୁ ସେ ଭାବାନୁବାଦ କରିଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ବ୍ୟାସକବି ଉପାଧି ରେ ଭୂଷିତ କରାଯାଇଥିଲା।ତାଛଡା ସେ ଚାରୋଟି ଉପନ୍ୟାସ ଲେଖିଥିଲେ । ------ ମାମୁଁ

----- ଲଛମା

----- ଛ ମାଣ ଆଠଗୁଣ୍ଠ

----- ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ

ଏବଂ "ଆତ୍ମ ଜୀବନୀ ଚରିତ" ନାମକ ଆତ୍ମ ଜୀବନୀ ମଧ୍ୟ ରଚନା କରିଥିଲେ।

ଫକିର ମୋହନ ଙ୍କ କ୍ଷୁଦ୍ରଗଳ୍ପର ଓଡିଶାର ଘରେ ପରିଚିତ। ୧୮୯୮ ରେ ସେ ପ୍ରଥମ ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ଗଳ୍ପ ଉତ୍କଳ ସାହିତ୍ୟ ପତ୍ରିକା ରେ ପ୍ରକାଶିତ କରିଥିଲେ ଯାହା ବେଶ୍ ଆଦୃତି ଲାଭ କରିଥିଲା।

ନାରୀ ଶିକ୍ଷାର ଚଳିତ ସମାଜର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ କୁ ଏହି କାହାଣୀ ମାଧ୍ୟମରେ ଲୋକଲୋଚନକୁ ଆଣିବାକୁ ସେ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ।

ତାଙ୍କ ରଚିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ଷୁଦ୍ର ଗଳ୍ପ ଗୁଡ଼ିକ ହେଲା-

*ରେବତୀ (୧୮୯୮)

*ବାଲେଶ୍ୱର ପଙ୍ଗାଲୁଣ (୧୯୦୭)

*ବାଲେଶ୍ୱର ରାହାଜାନୀ (୧୯୦୭)

*ମୌନାମୌନୀ (୧୯୦୭)

*ପୁନର୍ମୂଷିକଭବ (୧୯୦୯)

*ଡାକମୁନିସୀ (୧୯୧୨)

*କାଳିକାପ୍ରସାଦ ଗୋରାପ (୧୯୧୩)

*କମଳାପ୍ରସାଦ ଗୋରାପ (୧୯୧୩)[୪]

*ଧୂଳିଆ ବାବା (୧୯୧୩)

*ପେଟେଣ୍ଟ ମେଡିସିନ (୧୯୧୩)

*ସୁନାବୋହୂ (୧୯୧୩)

*ବିରେଇ ବିଶାଳ (୧୯୧୩)

*ରାଣ୍ଡିପୁଅ ଅନନ୍ତା (୧୯୧୩)

*ବଗଲାବଗୁଲୀ (୧୯୧୪)

*ସଭ୍ୟ ଜମିଦାର (୧୯୧୪)

*ଅଜାନାତି କଥା (୧୯୧୫)

*ମାଧମହାନ୍ତିଙ୍କ କନ୍ୟାସୁନା (୧୯୧୫)

*ଅଧର୍ମ ବିତ୍ତ (୧୯୧୫)

*ପାଠୋଈ ବୋହୂ (୧୯୧୫)

*ଗାରୁଡିମନ୍ତ୍ର (୧୯୧୬)

ଏବଂ କବିତା ଗୁଡ଼ିକ ହେଲା -

-ପୁଷ୍ପମାଳା

-ଉପହାର

-’ପୂଜା ଫୁଲ

-ପ୍ରାର୍ଥନା

-ଅବସର ବାସରେ

-ଧୂଳି

ଫକିର ମୋହନ ଙ୍କ ଶେଷ ସମୟ ବାଲେଶ୍ଵର ଠାରେ କଟିଥିଲା।୧୯୧୮ ସେ ଇହଲୀଳା ସମ୍ବରଣ କରିଥିଲେ।rm

ଓଡ଼ିଶାର ବ୍ୟାସ ଫକିର ମୋହନ ସେନାପତି

ବ୍ୟାସକବି ଫକୀରମୋହନ ସେନାପତିଙ୍କ ଜୀବନୀ(Byasa dev of Odisha)