ଓଡ଼ିଶା ର ଜାତୀୟ ପର୍ବ ରଜ । ବହୁଧା , ପ୍ରକୃତି ମାତାକୁ ପୂଜା କରିବାର ପରମ୍ପରା ରଜ । କୃଷି ଭିତ୍ତିକ ସାମାଜିକ ଚଳଣିରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ମନୋରଞ୍ଜନ ର ଆସର ରଜ । ଉତ୍କଳୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ଆନନ୍ଦ ଉଲ୍ଲାସ, ସର୍ବାଧିକ ଲୋକପ୍ରିୟ ଓ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟମୟ ଅବସର ରଜ । ରଜପାନ , ପୋଡ଼ପିଠା, ରଜଦୋଳି ଏବଂ ଭ୍ରମଣର ପ୍ରିୟ ପର୍ବ ରଜ । ଆଷାଢ଼ ମାସରେ ପଡୁଥିବା ସଂକ୍ରାନ୍ତି କୁ ରଜ ସଂକ୍ରାନ୍ତି କୁହାଯାଏ । ଧରିତ୍ରୀ ମାତା ର ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା ନିମନ୍ତେ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଏହି ତିନି ଦିନର ରଜପର୍ବ ସମୁଦାୟ ପାଞ୍ଚଦିନ ର କର୍ମବିଧି ପରମ୍ପରା ରହିଥାଏ । ପାଞ୍ଚଦିନ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ ଦିବସ କୁ ସଜବାଜ କୁହାଯାଏ ।

ଏହି ଦିନ ଘରଦ୍ୱାର ପରିଷ୍କାର, କୃଷି କର୍ମରେ ବ୍ୟବହୃତ ଉପକରଣ ସଫାକରିବା , ନୂତନ ବସ୍ତ୍ର କିଣିବା, ପିଲାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୋଳି ଲଗାଇବା, ପୋଡ଼ପିଠା ଓ ଅନ୍ୟ ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ହୋଇଥାଏ । ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର ଶେଷ ଦିନ ବା ମାସାନ୍ତ କୁ 'ପହିଲି ରଜ' କୁହାଯାଏ। ତା'ପରଦିନ 'ରଜ ସଂକ୍ରାନ୍ତି ' । ଏହା ଆଷାଢ଼ ମାସର ପ୍ରଥମ ଦିବସ ।

ସଂକ୍ରାନ୍ତି ପରଦିନ 'ଶେଷରଜ' ବା 'ଭୂଇଁ ନହଣ' ପାଳିତ ହୋଇଥାଏ । ଏହିଦିନ ଭୂଇଁ କୁ ଖୋଳିବା ନିସିଦ୍ଧ । ଶେଷରେ ଆଷାଢ଼ ମାସର ତୃତୀୟ ଦିନ 'ବସୁମତୀ' ସ୍ନାନ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ ।

ଏହା ଅତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବାର୍ତ୍ତା ବହନ କରିଥାଏ । ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଶେଷରେ ମୈସୁମୀ ବାୟୁର ଆଗମନ ପରେ ଆଦ୍ୟ ଆଷାଢ଼ରେ ଧରିତ୍ରୀ ରଜସ୍ୱଳା ହୋଇଥାଏ । ଆଷାଢ଼ ମାସରେ ସାଧାରଣତଃ ବର୍ଷାର ଆଗମନ ହୋଇଥାଏ ‌। ଶୁଷ୍କ ଭୂମିରେ ବର୍ଷା ର ପ୍ରଥମ ଅସରା ପଡ଼ିବା ମାତ୍ରେ ଏକ ପ୍ରଜନନ ଶକ୍ତି ଜାତ ହୁଏ । ସେଥିପାଇଁ ଏହି ସମୟରେ ବସୁଧା ରାଣୀ କୁ ରଜସ୍ୱଳା ମହିଳା ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଏ । ରଜ ରେ କୁମାରୀ କନ୍ୟା ମାନେ ରଜସ୍ଵଳା ନାରୀର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ ପାଇଁ ଗୁରୁଜନ ଶ୍ରେଣୀ ର ମହିଳାଙ୍କ ଠାରୁ ତାଲିମ୍ ପାଆନ୍ତି । ଏହି ପର୍ବ ପାଳନ ବେଳରେ ଘରଣୀ ମାନେ ସାଧାରଣତଃ କାମରୁ ଛୁଟି ନେଇ ନାନାଦି ଖେଳ ଖେଳି ଦିନକୁ କାଟନ୍ତି ।

ଅବିବାହିତ ଝିଅମାନେ ଶାଢ଼ୀ ପିନ୍ଧି , ନୂଆ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି , ମୁହଁ ରେ କୁଙ୍କୁମ ଲଗାଇ, ପାଦରେ ଅଳତା ଓ ଅନ୍ୟ ଶୃଙ୍ଗାର କରି ରଜ ଦୋଳିର ଆନନ୍ଦ ଉଠାନ୍ତି । ଗାଁ ଗହଳିରେ ଝିଅ ମାନେ ଦୋଳି ଖେଳି ଗୀତ ଗାଉଥାନ୍ତି।

"ବନସ୍ତେ ଡାକିଲା ଗଜ, ବରଷକେ ଥରେ ଆସିଛି ରଜ, ଆସିଛି ରଜ ଲୋ ଘେନି ନୁଆ ସଜବାଜ ।"। ରଜଦୋଳି କଟା କଟା , ମୋ ଭାଇ ମଥାରେ ସୁନା - ମୁକୁଟ ସୁନା ମୁକୁଟ ଲୋ ଦିଶୁଥାଏ ଝଟଝଟ । "

ରଜ ପର୍ବ ରେ ପୋଡ଼ ପିଠା ପ୍ରସ୍ତୁତି କରାଯାଇଥାଏ । ଚାଉଳ, ନଡ଼ିଆ, ଗୁଡ଼ ଆଦି ସଂଯୋଗ ରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ପୋଡ଼ପିଠା ବେଶ୍ ସୁସ୍ୱାଦୁ ଓ ଉପାଦେୟ। ଆମ ସଂସ୍କୃତି ର ଆରାଧ୍ୟ ଦେଵତା ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ଏହି ପୋଡ଼ ପିଠା ପ୍ରତିଦିନ ଭୋଗ ହେବାର ପରମ୍ପରା ରହିଆସିଛି ।

ଏଥି ସହ ରଜରେ ପୁରଦିଆ ରଜମଣ୍ଡା , ରଜ କାକରା , ରଜମଣ୍ଡୁରି , ରଜ ଆରିସା ଆଦି ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥାଏ। ମାତୃଜାତି ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ସାହ, ଉନ୍ମାଦନା ଓ ନୂତନ ଶକ୍ତି ଜାଗ୍ରତ କରିବା ପାଇଁ ପାଳନ କରାଯାଇଥାଏ ଏହି ରଜପର୍ବ। ଏହି ପର୍ବ ର ରୀତିନୀତି ରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ ଓଡ଼ିଆ ଘରର ଚଳଣି ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଥାଏ। ହେଲେ ଆଜିକାଲିର ରଜପର୍ବ ବହୁତ୍ ଅଲଗା । ହଳଦୀ,ଅଲତା , କୁଙ୍କୁମ, ପାଉଁଜି ଏସବୁ ମାନ୍ଧାତା ଅମଳ ର ଦରବ ହେଇ ସାରିଲାଣୀ , ପୋଡ଼ପିଠା ଏବେ ଓଭାନ୍ ରେ ତିଆରି, ଚୁଲି କାଇଁ ଯେ କଥା ନିଆଁ ହବ !

ପାର୍କ ଗଲେ ଦୋଳି ଖେଳ ,ଆଉ ଲୁଡୁ ପାଲି କ'ଣ ଦରକାର ଆମ ମୋବାଇଲ ରେ ଆପ୍ ଅଛି ନା !

ବିଭିନ୍ନ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ହୋଟେଲ ମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ପିଠା ମିଳିଯିବ ନିଜେ ନ ଯାଇ ନ ଆଣିଲେ ବି ଘରେ ବସି ଅଡ଼ର୍ କରିଦେଲେ ପହଞ୍ଚିଯିବ । ଚୁଲି ରେ ତିଆରି ବୋଉ ହାତ ରନ୍ଧା ଉଷୁନା ଭାତ ସହିତ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଖାଇବାୟ ସମୟ ଆଉ ନାହିଁ ।

ରଜଗୀତ ର ସେ ପୁରୁଣା ଯୁଗ ଆଉ ଅଛି କ'ଣ ! ରଜ ସଜବାଜ ମଉଜ ତ ଆଉ ,ଆଗପରି ଲାଗୁ ନାହିଁ , ଆମ୍ବ ଡାଳେ ଆଉ ବାଉଁଶର ଦୋଳି , ରଜପାନ ମିଳୁ ନାହିଁ । ଗାଁ ସାହି ମେଳ ପୁଣି ଦୋଳି ଖେଳ , କବାଡି କି ବୋହୂ ଚୋରୀ ଦିଶୁନି ରଜରେ ଖେଳା ହେବା କାହିଁ , ଗଲାଣି ସେ କାଳ ସରି। ଦିଶୁନି କୁଆଁରୀ ପାଦର ଅଳତା ,ମୁଖେ ମଧୁ ବୋଳା ହସ, ଗଭା କା ସାଜୁନି ବେଶୀ କି ଖୋସାରେ ମୁକୁଳା ହେଲାଣି କେଶ । ରଜ ଶେଜ ଆଉ ନାହିଁ ବି କେଉଁଠି ,ଖଟେ ମୋବାଇଲ ନିଶା, ବନ୍ଧୁ ବାନ୍ଧବ ଙ୍କ ଭିଡ଼ ନାହିଁ ଆଉ ବାନ୍ଧି ଦିଏ ନିଜ ପେଷା । ତଥାପି ଆସୁଛି ରଜ ସଜବାଜ , ପିଠା ପାନ ଦୋଳି ନେଇ, ଆଧୁନିକ ଯୁଗରେ ସହରି ଢାଞ୍ଚାରେ, ଅନ୍ଲାଇନ ଦେଇ । ପାନ୍ଥଶାଳା ରେ ହୋଟେଲ୍ ରେ କାହିଁ , ମିଳେ ରଜ ପିଠା ପାନ , ପଇସାରେ ଆଜି ଖୁସି କିଣା ହୁଏ , ମିଳେନି ସେନେହ ଧନ । ନା ଆଗର ସେ ରଜ ପର୍ବ ଅଛି ନା ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ଭଲପାଇବା ଅଛି । ଏବେ ବନ୍ଦ ଘର ଭିତରେ ଆମେ ରଜ ପର୍ବ ପାଳନ କରୁଛୁ । ମୋ ମନରେ ବେଳେ ବେଳେ ପ୍ରଶ୍ନ ଆସେ କ'ଣ ସତରେ ଏହା ଓଡ଼ିଶା ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବ ?

କୁଆଡେ଼ ଗଲା ସେ ଅତୀତର ଦିନ । ନା ଅଛି ଆଗ ରଜ , ନା ଅଛି ସେ ମଉଜ। ନା ଦାଣ୍ଡ ଦୁଆରେ ଦୋଳି , ନା ଭୁଆସେଣୀ ଙ୍କ ମେଳି , ନା ଅଛି କବାଡିର ଖେଳ , ନା ପୁଚିର ଆସର ଏବେ ବନ୍ଦ ଘର ଭିତରେ ପାଳୁଛୁ ଆମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପରବ। ମନକୁ ଉଙ୍କି ମାରେ କ'ଣ ସତରେ ଏ ଓଡ଼ିଶା ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବ? କୁଆଡେ଼ ଗଲା ସେ ଅତୀତର ଦିନ, ତାସ୍ ପାଲି କୁ ଗାଁ ର ଜବନ।

ରଜ ଓଡ଼ିଶା ର ଗୋଟିଏ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଉତ୍ସବ। ଆମର ଖାଣ୍ଟି ଓଡ଼ିଆ ପର୍ବ ଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ । ରଜ ହେଉଛି ମାତୃ କୈନ୍ଦ୍ରିକ ଜୀବନ ଶୈଳୀର ଗୋଟିଏ ଅବଶେଷ । କିନ୍ତୁ ଆଧୁନିକତାର ଛାପରେ ଯଦିଓ ପୂର୍ବଭଳି ରଜ ପର୍ବ ଗାଁ ରେ ଏକାଠି ପାଳନ କରିବାର ପରମ୍ପରା ଆଉ ନାହିଁ। ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଯୁଗ କୁ ଆପଣାଇ ନେଇ ସମସ୍ତେ ନିଜର ପରମ୍ପରା ଓ ସଂସ୍କୃତିକୁ ଭୁଲିଗଲେଣି।

ଆଉ ବନସ୍ତେ ଡାକୁନି ଗଜ

ବରଷକେ ବାର ମାସ

ନିଇତି ହୁଅନ୍ତି ସମସ୍ତେ ସଜବାଜ।

ଏତେ ଝକମକ ଯୁଗ ଆଧୁନିକ..........।।

ଆଉ ଶୁଭୁନି ଦୋଳି ର କେଁ କଟର

ଶୁଭୁନାହିଁ ବି ସେ ଗୀତ ମଧୁର

ଶୁଭେ ଖାଲି ସ୍ବର DJ ର

ଏତେ ମଉଜ ଆଧୁନିକ ଯୁଗର.......।।

ଆଉ ଲାଗୁନାହିଁ ଭଲ କାକରା ମଣ୍ଡା

ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ ବି ଘର ରନ୍ଧା

ଲାଗେ ଖାଲି ଭଲ ପିଜ୍ଜା ବର୍ଗର

ଏତେ ଆଧୁନିକ ରଜ ନବକଳେବର..….….।।

ଆଗକାଳର ସେ ପ୍ରେମଭରା ରଜପର୍ବ ଆଉ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ। ରଜ ପର୍ବ ର ସେ ଉଲ୍ଲାସ ନାହିଁ ଆଉ। ଗାଁ ଠାରୁ ସହର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁ ନୀରବ । ବିଦେଶୀ ସଭ୍ୟତା ସବୁ ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରମ୍ପରାର କୁ ନଷ୍ଟ କରି ସାରିଛି। କାହିଁ କେଉଁ ତ୍ରେତୟା ଯୁଗରୁ ପାଳିତ ହୋଇଆସୁଥିବା ରଜ ପର୍ବ ଆଜି ଲୋପ ପାଇବସିଲାଣି ।

ଆଧୁନିକ ସମାଜ କୁ ମୋର ଅନୁରୋଧ ଯେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସଭ୍ୟତାକୁ ଆପଣାଇ ନେଇ ଆମ ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରମ୍ପରା କୁ ଖରାପ୍ କର ନାହିଁ। ଆଧୁନିକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରମ୍ପରାର ସମ୍ମାନ କୁ ରଖ। ଆମ ଓଡ଼ିଶା ଏହି ସବୁ ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରମ୍ପରା ପାଇଁ ସାରା ବିଶ୍ବରେ ପରିଚିତ। ଆଧୁନିକ ରୀତିନୀତି କୁ ଆପଣାଇ ନେଇ ଆମ ସଂସ୍କୃତି, ପରମ୍ପରା, ନୀତିନିୟମ ଓ ଚାଲିଚଳଣୀ କୁ ଭୁଲି ଆମ ଓଡ଼ିଶା ମାଟିର ପୂର୍ବ ପୁରୁଷ ଏବଂ ଓଡ଼ିଶା ମାଟିର ମାନସମ୍ମାନ ର ହାନି କ'ଣ ପାଇଁ କରିବା? ଭଲହେବ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଆମ ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରମ୍ପରା କୁ ପାଳନ କଲେ ।

ଜଣେ ଯେତେ ଦୂରରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେପରି ନିଜ ଘରର ରାସ୍ତା କୁ ଭୁଲେ ନାହିଁ ସେମିତି ନିଜ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଆମ ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରମ୍ପରା କୁ ଭୁଲି ଯିବାନି କେବେ ।

ଓଡ଼ିଶାରେ ରଜ ପର୍ବ - ସେବେ ଆଉ ଏବେ ।

(Raja in odisha -Then and now)