ଓଡ଼ିଶାରେ ରଜପର୍ବ - ସେବେ ଆଉ ଏବେ

'ରଜ' ଶବ୍ଦକୁ ଯଦି ସାଧାରଣ ଅର୍ଥରେ ବୁଝାଯାଏ ତେବେ ଏହା 'ରାଜସ୍ବଳା'କୁ ବୁଝାଏ। କିନ୍ତୁ, ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ ଏହାର ବ୍ୟାକରଣଗତ ସନ୍ଧି ବିଚ୍ଛେଦାତ୍ମକ ଅର୍ଥ ହେଲା -

(ରନଜ୍ ଧାତୁ=ରଙ୍ଗ କରିବା+କର୍ମ. ଅ;+ କରଣ. ଅସ୍) ରଙ୍ଗ କରିବା। ଏହି ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ହେଲେ ହେଁ ଗୋଟିଏ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟକୁ ଇଙ୍ଗିତ କରେ ତାହା ହେଲା ଏକ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଏକ ଆଶା ଉଦ୍ଦୀପନା ଜାଗୃତ କରି କିଛି ନୂତନ ସୃଷ୍ଟି କରିବା।

ଜ୍ୟେଷ୍ଠ (ବୃଷ)ମାସ ଅନ୍ତ ଘଟିବା ଦିନଠୁଁ କଳା ମେଘମାଳା ଆକାଶରେ ବିଜୁଳି ଆଲୋକ ଛୁଟାଇ ଘଡ଼ ଘଡ଼ ନାଦରେ ପ୍ରକମ୍ପିତ କରି ସ୍ବାଗତ କରେ ଏକ ପାରମ୍ପାରିକ ପର୍ବକୁ ଯାହାର ନାମ 'ରଜ'। ଏହି ପର୍ବରେ ମାଆ ଧରିତ୍ରୀ ରଜସ୍ଵଳା ହୁଏ। ପହିଲି ବର୍ଷାରେ ସିକ୍ତ ମାଟି ପ୍ରଜନନ କ୍ଷମତାକୁ ବୃଦ୍ଧି କରାଇ ସାରା ପୃଥିବୀକୁ ସବୁଜଶ୍ରୀରେ ମଣ୍ଡିତ କରେ। ଧରିତ୍ରୀ ମାଆ ଶସ୍ୟଶ୍ୟାମଳାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣଗର୍ଭା ହୁଏ।

ରଜ ପର୍ବ ଆଷାଢ଼ ମାସରେ ପଡ଼େ। ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସ ଶେଷ ଦିନଠାରୁ ଆଷାଢ଼ ମାସ ଦ୍ବିତୀୟ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରଜ ପର୍ବ ପାଳିତ ହୁଏ। ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର ଶେଷ ଦିନକୁ 'ପହିଲି ରଜ', ଆଷାଢ଼ ମାସର ପ୍ରଥମ ଦିନକୁ 'ରଜ ସଂକ୍ରାନ୍ତି' ଏବଂ ସଂକ୍ରାନ୍ତିର ପରଦିନକୁ 'ଭୂମି ଦହନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ପର୍ବର ଚତୁର୍ଥ ଦିନକୁ 'ବସୁମତୀ ସ୍ନାନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ରଜ ପର୍ବ ଏହି ତିନିଦିନ ଖୁବ୍ ଆନନ୍ଦ ଉଲ୍ଲାସରେ ପାଳନ କରାଯାଏ। ଏହି ପର୍ବ କେବଳ ଧରିତ୍ରୀ ମାଆଙ୍କ ନୁହଁ ଛୋଟବଡ଼ ଝିଅଙ୍କଠୁ ଆରମ୍ଭ କରି କୁଆଁରୀ ଝିଅ-ବୋହୂଙ୍କ ବି ପର୍ବ। ଏହି ପର୍ବରେ ଚାଷ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ବନ୍ଦ ରହେ। ରଜ ପର୍ବର ପରେ ପରେ ଚାଷବାସ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଏ। ଏଣୁ ଏହା ଚାଷୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବି ଏକ ଆନନ୍ଦର ପର୍ବ କହିଲେ ଅତ୍ୟୁକ୍ତି ହେବ ନାହିଁ। ଆମ ଓଡ଼ିଶାର ରଜ ପର୍ବକୁ କେରଳର 'ଓନାମ' ଓ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶର 'ଫଗୁ' ପର୍ବ ସହ ତୁଳନା କରାଯାଇଛି। ଥାଇଲାଣ୍ଡରେ ମଧ୍ୟ ଏ‌ହି ଭଳି ପର୍ବ ପାଳିତ ହୁଏ। ପୂର୍ବେ ଥାଇଲାଣ୍ଡର ଓ ଓଡ଼ିଶାର ସଂସ୍କୃତିରେ ଅନେକ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଥିବାରୁ ଓଡ଼ିଶାର ରଜପର୍ବକୁ ଥାଇ ପର୍ବରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ବୋଲି ପଣ୍ଡିତମାନେ ମତ ଦିଅନ୍ତି।

ଏହି ପର୍ବର ପ୍ରଥମଦିନ ପୂର୍ବରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଏ କୁନି କୁନି ଛୋଟ ଝିଅଙ୍କଠୁ ବଡ଼ କୁଆଁରୀ କନ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସାଜସଜ୍ଜା। ଘର ଲିପାପୋଛା, ସାଜସଜ୍ଜା ଏବଂ ରୋଷେଇ ଘରର ସଫାସୁତୁରା କରି ନିର୍ମଳ ରଖାଯାଇଥାଏ। ରୋଷେଇ କାର୍ଯ୍ୟର ସମସ୍ତ ପେଷା-ପେଷି, ବଟା-କୁଟା କାର୍ଯ୍ୟ ତିନିଦିନ ଯାଏଁ ବନ୍ଦ ରହେ। ପହିଲି ରଜ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ପିଠାପଣା ପାଇଁ ସବୁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଶେଷ କରାଯାଇଥାଏ। ତା'ପରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଏ ମେହେନ୍ଦି ଲଗା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ। ଏହା ହେଉଛି ରଜ ସଜବାଜର ପୂର୍ବ ପ୍ରସ୍ତୁତି। ପହିଲି ରଜ ଦିନ କାଳି ଅନ୍ଧାରରୁ କୁନି ଝିଅଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଯୁବା ଝିଅ ଯାଏଁ ସମସ୍ତେ ହଳଦୀମାଖି ଗାଧୋଇ ପାଧୋଇ ନୂଆ ଜାମା, ଶାଢ଼ୀ ଆଦି ପିନ୍ଧନ୍ତି। ଅତର ପକାନ୍ତି। ମୁହଁକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରସାଧନ ସାମଗ୍ରୀରେ ସଜାଇ ମଥାରେ ଟିପିଟିପି ଚନ୍ଦନ ଓ ବିନ୍ଦିରେ ଚିତ୍ରିତ କରନ୍ତି। ପାଦରେ ଅଳତା ଲଗାନ୍ତି। ନୂଆଁ ପାଉଁଜି ପିନ୍ଧନ୍ତି। ହାତରେ ନୂଆ ନୂଆ ଚୁଡ଼ି ପିନ୍ଧନ୍ତି। ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ନେଲ୍ ପଲିସ୍ ଲଗାନ୍ତି। ଆଖିରେ କଜ୍ୱଳ, ଓଠରେ ଲିପ୍ ଷ୍ଟିକ୍, କାନରେ କାନଫୁଲ, ନାକରେ ନାକରଗୁଣା, ହାତ ଓ ପାଦରେ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ମୁଦି, ବେକରେ ଅଳଙ୍କାର ଓ ଅଣ୍ଟାରେ ଅଣ୍ଟାସୂତା ପିନ୍ଧି ଖୁବ୍ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି। ଏହାକୁ 'ରଜ ସଜବାଜ' କୁହାଯାଏ।

ଏହାପରେ ସକାଳୁ ସକାଳୁ ଚକୁଳି ଓ ପୋଡ଼ପିଠା ଖାଇ, ପାଦରେ କଦଳୀ ପଟୁଆ ବା ଗୁଳା ଗଛର ଖୋଳପାକୁ ବାନ୍ଧି ରଜ ଦୋଳି ଖେଳିବାକୁ ଗାଁ ତୋଟାକୁ ବାହାରି ପଡ଼ନ୍ତି। ରଜରେ 'ରଜ ପାନ'ରେ ପାଟିକୁ ରଙ୍ଗାଇ ଗାଇ ଯାଆନ୍ତି 'ରଜ ଗୀତ'।

"ବନସ୍ତେ ଡାକିଲା ଗଜ...

ବରଷକେ ଥରେ ଆସିଛି ରଜ

ଆସିଛି ରଜ ଲୋ, ଘେନି ନୂଆ ସଜବାଜ ।

ରାଶିରୁ ଛାଡ଼ିଲା ଚୋପା...

ଗୋଡ଼ରେ ନାଇଛୁ ସରୁ ଅଳତା

ସରୁ ଅଳତା ଲୋ, ମଥାରେ ସିନ୍ଦୂର ଟୋପା ।

ଉଡ଼ିଲା ଶୁଆ ନାହାକା...

ଦୋଳିଟା କାହିଁକି ଲାଗୁଛି ଏକା

କାହିଁକି ଏକା ଲୋ, କାହା ବିନା ଏକା ଏକା ।

ପାଚିଲା ଭଇଁଚ କୋଳି...

ବେକରେ ନାଇଚି ଗଜରା ମାଳି

ଗଜରା ମାଳି ଲୋ, ଝୁଲାଅ ରଜର ଦୋଳି ।

ପଣସ ପାଚିଲା ବନେ...

ବନ ପୋଡ଼ିଗଲେ ଦୁନିଆ ଜାଣେ

ଦୁନିଆ ଜାଣେ ଲୋ, ମନକଥା କିଏ ଜାଣେ ।...."

ଏହି ପରି ଗୀତ ଗାଇ ଗାଇ ଝିପିଝିପି ବର୍ଷା ପାଗରେ ହସାହସି ହୋଇ ଦୋଳି ଖେଳନ୍ତି। ଖାଲି ଦୋଳି ଖେଳ କାହିଁକି ପୁଚି ଖେଳ, ଦଉଡ଼ି ଡିଆଁ, କାଚ-କଉଡ଼ି ସହ ପୁଅମାନଙ୍କ ଲୁଡୁ, ତାସ, ବାଗୁଡ଼ି ଆଦି ଖେଳି ଏହି ଦିବସଟି ପାଳନ କରାଯାଇଥାଏ। ଏହି ପର୍ବରେ ଅବିବାହିତ ଝିଅମାନେ ସାଧାରଣତଃ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାନ୍ତି। ରଜ ପାଳୁଥିବା କୁମାରୀମାନଙ୍କୁ ରଜବତୀ କୁହାଯାଏ। ଭବିଷ୍ୟତରେ ଏହି ରଜବତୀମାନେ ସୁସ୍ଥ ସବଳ ଜନନୀ ହେବାର ଆଶା ରଖିଥାନ୍ତି। ଏମାନେ ତିନିଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗାଧୋଇ ନଥାନ୍ତି ଏବଂ ମୁଣ୍ଡବି କୁଣ୍ଡାଇ ନଥାନ୍ତି। ରାତିରେ ଖାଇବା ମଧ୍ୟ ବାରଣ। ଝିଅ ବୋହୂମାନେ ଲୁଣ, ଯବ ଆଦି ଶସ୍ୟ ଖାଇବା ମନା। ଆମ୍ବ, ପଣସ, ସପୁରୀ, ଖଜୁରୀ ଇତ୍ୟାଦି ଫଳମୂଳ, ମୁଢ଼ି ଉଖୁଡ଼ା ଓ ପିଠାପଣା ଖାଇ ରୁହନ୍ତି। ରଜର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପୋଡ଼ପିଠାର ସ୍ବାଦ ଏବଂ ରଜପାନର ସ୍ବାଦ ଖୁବ୍ ନିଆରା। କାରଣ ରଜପାନରେ ଗୁଆ, ଅଳେଇଚ, ଗୁଜୁରାତି, ଭଜା ଧଣିଆ, ଚାଉଳ ଓ ନଡିଆ ଖଣ୍ଡ, ଚେରି, ଲବଙ୍ଗ, କବାବଚିନି, ଚୁଆ, ପାନ ମହୁରି, ସୁବାସିତ ଜାଫ୍ରାନ କେଶର, ଖଇର ପରି ୧୦ରୁ ୧୨ ପ୍ରକାର ମସଲା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଏହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ଢଙ୍ଗରେ ତ୍ରିଭଙ୍ଗି, ଚଉଭଙ୍ଗି ଆକୃତି ଦେଇ ଉପରେ ଲବଙ୍ଗ ଖୋସି ଅତି ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଥାଳିରେ ସଜାଇ ଦିଆଯାଏ। ସାଧାରଣ ଦିନର ପାନଠାରୁ ରଜପାନର ସ୍ୱାଦ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର। ରଜ ଆସିଲେ ବଜାରରେ ମଧ୍ୟ ପାନର ଦର ବଢିଯାଏ। ଢ଼ଗରେ ଅଛି-

"ପାନଖିଆ ରସିକ ପାଟି,

ଖୋଜି ବୁଲୁଥିଲା ରାଜାଙ୍କ ହାତୀ;

ଢାଳି ଦେଇଗଲା ଶିରରେ,

ରାଜା ହୋଇଗଲା ରଜରେ।"

ଏହିପରି ତିନିଦିନ ଖୁବ୍ ମୌଜମସ୍ତୀ ରେ ରଜ ପର୍ବ ପାଳନ କରାଯାଏ।

କିନ୍ତୁ, ଦୁଃଖର ବିଷୟ ରଜପର୍ବ ହରାଇ ବସିଲାଣି ତା'ର ମାଦକତା। ପଲ୍ଲୀ ଜୀବନର ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହ ରଜପର୍ବ ଏବେ ଏତେଟା ଉତ୍ସବ ମୁଖର ହୋଇପାରୁନି। ଗାଁ ମୁଣ୍ଡରେ ତୋଟା ନାହିଁ କି ତୋଟା ଥିଲେ ସେଇଠି ଆଉ ରଜଦୋଳି ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନି। ଆଉ କାଁ ଭାଁ କେଉଁଠି ରଜଦୋଳି ଥିଲେ ବି ସେଠି ଆଉ କୁଆଁରୀ ଝିଅଙ୍କ ମେଳଣ ନାହିଁ। ଏବେ ଘରେ ଘରେ ଲୁହା ଶିକୁଳିର ଦୋଳି ଅଥବା ତନ୍ତ ଦ୍ବାରା ବୁଣା ଦୋଳିରେ ଦୋଳି ଖେଳୁଛନ୍ତି କୁଆଁରୀମାନେ। ଗାଁରେ କୁଆଁରୀମାନେ ଥିଲେ ବି ସେମାନେ ଆଉ ରଜ ଗୀତ ଗାଉ ନାହାଁନ୍ତି। ସବୁକିଛି ଡିଜେ ବକ୍ସ୍ ବଜାଇ ରଜଗୀତକୁ ମୁଖରିତ କରିଦେଉଛନ୍ତି।

କୁଆଁରୀମାନେ ପାଦରେ ଅଳତା ଓ ଦେହରେ ହଳଦୀ ଲଗାଇବାକୁ ଘୃଣା କରୁଛନ୍ତି। ପାଦରେ ପିନ୍ଧୁ ନାହାଁନ୍ତି ଆଉ କଦଳୀ ପଟୁଆ କି ଗୁଆ ଖୋଳପା। ଏହା ବଦଳରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଷ୍ଟାଇଲିସ୍ ସ୍ୟାଣ୍ଡେଲ୍ ଚପଲ, ହାଇ ହିଲ୍ ଚପଲ ଏବଂ ଯୋତା ପିନ୍ଧି ଚଲାବୁଲା ଏବଂ ଦୋଳି ଖେଳୁଛନ୍ତି।

ହଜିଯାଇଛି ଲୁଡୋ, କାଚ-କଉଡ଼ି ଓ ତାସ୍ ଖେଳ। ଏବେ ଖାଲି ସ୍ମାର୍ଟ ଫୋନ୍ ରେ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଖେଳରେ ମାତୁଛନ୍ତି। ଏବର ଯୁବାମାନେ ଦୋଳିରେ ଝୁଲି ସ୍ମାର୍ଟ ଫୋନ୍ ଦ୍ବାରା ନିଜର ପୁରୁଷ ବନ୍ଧୁଙ୍କ ତଥା ସାଙ୍ଗସାଥିମାନଙ୍କ ସହ ଫଟୋ ଦିଆନିଆ, ରିଲ୍ସ, ଚାଟିଙ୍ଗ୍ ଆଦି କାମରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହୁଛନ୍ତି। ଆଉ ସୋସିଆଲ୍ ମିଡ଼ିଆରେ ଏହାକୁ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଛନ୍ତି। ରଜଦୋଳି ଖେଳ ତ କେବଳ ନାମକୁ ମାତ୍ର।

କୁଆଁରୀମାନେ ଫଳମୂଳ ଓ ପିଠାପଣା ଖାଇ ରହିବା ସ୍ଥଳେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶବିଦେଶର ଖାଦ୍ୟପେୟକୁ ଆପଣାଉଛନ୍ତି। ପିଜା, ବର୍ଗର୍, ମୋମୋସ୍, ଚାଉମିନ୍ ଓ ମ୍ୟାଗି ଭଳି ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ ପୋଡ଼ପିଠା ଓ ଚକୁଳିର ସ୍ବାଦକୁ ନାକ ଟେକୁଛନ୍ତି। ପଣାପାଣି ପିଇବା ସ୍ଥଳେ ପିଉଛନ୍ତି ମାଦକ ଦ୍ରବ୍ୟ।

ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନି ଓଡ଼ିଆ କୁଆଁରୀ ଝିଅର ରଜ ସଜବାଜ। ଯୁବାଝିଅଙ୍କୁ ଶାଢ଼ୀ ପସନ୍ଦ ଆସୁନି କି ଶାଢ଼ୀ ପିନ୍ଧିବା ଆସୁନି। ସବୁ ସେହି ଜିନସ୍ ପ୍ୟାଣ୍ଟ୍ , ଟି-ସାର୍ଟ, ଟପ୍ ଓ ସ୍କର୍ଟ୍ ପରି ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶର ପୋଷାକ ପିନ୍ଧାରେ ଚଳି ଯାଉଛି।

ରଜର ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ପାନ ଆଉ ଗାଁ-ଗଣ୍ଡାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନି। ଯାହା କିଛି ମିଳୁଛି ଦୂର ଦୂରଦୂରାନ୍ତର ଦୋକାନ ବଜାରରେ। ଆଉ କେତେକ କୁଆଁରୀଙ୍କ ପାନ ଖାଇବା ଦ୍ବାରା ଦାନ୍ତ ଉପରେ କଷ ପଡ଼ିଯାଏ, ମୁଣ୍ଡ ବୁଲାଏ, ପାଟିର କଳ ଛିଣ୍ଡିଯାଏ ଭଳି ଅନେକ ଭ୍ରାନ୍ତ ଧାରଣା ମନରେ ରହି ପାନଖିଆଠୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଦୂରେଇ ରଖେ।

ଆଧୁନିକ ଯୁଗର କୁଆଁରୀମାନେ ଆଜିକାଲିକା ରଜରେ ପାଳନ ହେଉଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଆଧୁନିକ ରଙ୍ଗାରଙ୍ଗ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ଫ୍ୟାସନ୍ ଡ୍ରେସ୍ ପିନ୍ଧି, ଅଶ୍ଳୀଳ ନୃତ୍ୟ କରି ଦେହ ଦେଖାଇବାକୁ ପଛଘୁଞ୍ଚା ଦେଉ ନାହାଁନ୍ତି। ଏହା ବହୁତ ଦୁଃଖର ବିଷୟ।

ସିଏ ଯାହା ବି ହେଉ ରଜ ଆମ ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ପାରମ୍ପାରିକ ମୁଖ୍ୟ ପର୍ବ। ପରମ୍ପରା କ୍ରମେ ପାଳନ କରାଯାଇ ଆସୁଥିବା ରଜପର୍ବର ବିଧି ବିଧାନ ବଡ଼ ବିଚିତ୍ର। ପୁନଶ୍ଚ ଏହି ପର୍ବ ଓଡ଼ିଶାରେ ସାମୂହିକ ଭାବରେ ପାଳନ କରାଯାଉଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଓଡ଼ିଆର ଜାତୀୟ ପର୍ବ କହିଲେ ଅତ୍ୟୁକ୍ତି ହେବ ନାହିଁ। ଏଣୁ ସମୟକ୍ରମେ ରଜପର୍ବର ପାଳନ ଯେଉଁ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟକରଣ ଦ୍ବାରା ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଯାଉଛି ତାହାକୁ ବାଦ ଦେଇ ପୁନଶ୍ଚ ଓଡ଼ିଆ ପାରମ୍ପରିକ ରୀତିନିତୀ ଦ୍ବାରା ପାଳିତ ହେଲେ, ଆମ ସମାଜରେ ପର୍ବପର୍ବାଣୀର ମହତ୍ତ୍ଵ ରହିବ।

=×=×=×=

ଓଡ଼ିଶାରେ ରଜପର୍ବ - ସେବେ ଆଉ ଏବେ

ପୁରାତନ ରଜ ଓ ଆଧୁନିକ ରଜ ପାଳନର ପ୍ରଭେଦ