ଆମେ ଓଡ଼ିଆମାନେ ପାଳନ କରୁଥିବା ସବୁ ପର୍ବରେ ଖାଦ୍ୟର ଗୁରୁତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ରହିଛି। ବର୍ଷକୁ ବାରମାସରେ ତେର ପର୍ବ ପାଳୁଥିବା ଆମ ଆରାଧ୍ୟ ମହାପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ ମଧ୍ୟ ଭାରୀ ଭୋଜନ ପ୍ରିୟ। ଏଣୁ ଭୋଜନକୁ ନେଇ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପର୍ବ ମଧ୍ୟ ପାଳନ ହୁଏ ଆମର। ଏପରି ଖାଇବା ଓ ଖୁଆଇବାର ପର୍ବ ରଜ। ପୃଥିବୀ ମାତା ନିଜକୁ ଏହି ସମୟରେ ଫସଲ ଉପୁଜେଇବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ ଏବଂ ଏହି ସମୟରେ ରଜବତୀ ହୋଇଥାଏ ସେ। ଏଣୁ ଆମ ଓଡ଼ିଆ ଘରର ଝିଅ ବୋହୁମାନେ ଏହି ସମୟରେ କଠିନ ଘର କାମରୁ ବିରତ ରହି ସଜବାଜ ହୋଇ ପିଠା ଓ ପାନ ଖାଆନ୍ତି। ରଜରେ ପିଠା ଖାଇବା କଥା କହିଲେ ପୋଡ଼ ପିଠା ହିଁ ମନକୁ ଆସେ। ରଜରେ ଆଉ ଏକ ପାଟି ସୁଆଦ ଖାଦ୍ୟ ହେଲା ପାନ। ପାନ ସହ ଆମ ଓଡ଼ିଆମାନଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ ନିଆରା। ପାନ ଓ ପୋଡ଼ ପିଠା ବିନା ଓଡ଼ିଶାର ଗଣପର୍ବ ରଜ ଅଧୁରା। ଆଜି ଏଇ ପାନ ଓ ପୋଡ଼ପିଠା ବିଷୟରେ କିଛି ଜାଣିବା।

ଆମ ଭାରତୀୟ ସଭ୍ୟତାରେ ପାନର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନ ରହିଛି। ଏହାର ବୈଜ୍ଞାନିକ ନାମ ହେଲା – Piper betle (ପାଇପର ବିଟଲ)। ଆୟୁର୍ବେଦ କୁହେ, ପାନର ବ୍ୟବହାର ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀ.ଅ 75 ରୁ ଭୋଜନ ପରର ଖାଦ୍ୟ ଭାବେ ଚାଲିଆସିଛି। ଇଉରୋପୀୟ ପରିବ୍ରାଜକ ମାର୍କୋ ପୋଲୋ ଏହାକୁ ସେତେବେଳେ ରାଜାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବା ଲେଖିଛନ୍ତି। ତେବେ ସେତେବେଳେ ପାନରେ ଅନେକ ଉପାଦେୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଯେପରି ଗୁଆ, କର୍ପୂର, ନଡ଼ିଆଖଣ୍ଡ, ପାନମଧୁରୀ, ଗୋଲାପ ପାଖୁଡ଼ା (ଗୁଲକନ୍ଦ) ଇତ୍ୟାଦି ପଡ଼ି ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥିଲା। ଏସବୁ ପାନର ଫ୍ଲେବର ବା ବାସ୍ନା ବଢ଼େଇବା ସହ କୌଣସି ଖରାପ ପ୍ରଭାବ ପକାଉନଥିଲା ଏବଂ ପାନପତ୍ରର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟକର ଗୁଣ ବଜାୟ ରହୁଥିଲା। ଆପଣ ଭାବୁଥିବେ, ପାନପତ୍ରର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟକର ଗୁଣ କଣ ଥାଇପାରେ? ହଁ, ପାନର ଅନେକ ଉପକାରିତା ରହିଛି।

ବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣରେ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି ଯେ, ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନ ବେଳେ ଯେଉଁସବୁ ମୂଲ୍ୟବାନ ପଦାର୍ଥ ସମୁଦ୍ର ଗର୍ଭରୁ ବାହାରିଥିଲା, ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ପାନ ପତ୍ର ଥିଲା ଅନ୍ୟତମ। ଆମ ଜଗା ଯେଉଁ ପାନ ଖାଏ ତାକୁ କୁହନ୍ତି ବିଡ଼ିଆ ପାନ। ଭୋଜନ ପରେ ଓ ରାତିରେ ଶୋଇବାକୁ ଯିବା ଆଗରୁ ଆମ ଜଗା ପାଖରେ ବିଡ଼ିଆ ମଣୋହୀ ହୁଏ। ବିଡ଼ିଆ ପାନରେ ଲବଙ୍ଗ, ଅଳେଇଚ, କର୍ପୂର, ଗୁଆ ଆଦି ସୁବାସିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦିଆଯାଇ ମଣୋହି ହୁଏ। ମହାପ୍ରଭୁ ଖରାଦିନେ ଚାପ ଖେଳିଲା ବେଳେ ପାନ ନ ଖାଇଲେ ଆଗକୁ ବଢ଼ନ୍ତିନି। କାରଣ ପାନର ଅନେକ ପାଚନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଉପକାରିତା ରହିଛି। ପାନ ଆମ ପୁରାତନ ସଂସ୍କୃତି ସହ ଜଡ଼ିତ ବୋଲି ବିଡ଼ିଆ ପାନ ମଣୋହିରୁ ଜଣାପଡ଼େ। ତେବେ ଆରାମ କରିବା ସମୟରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଜଗା ପାନ ଖାଏ। ସେଥିପାଇଁ ବୋଧେ ଭୂଦେବୀ ଅର୍ଥାତ୍ ପୃଥିବୀ ମାତା ତାଙ୍କ ରଜସ୍ୱାଳା ହେବା ସମୟରେ ଆରାମ କରନ୍ତି ଓ ପାନ ଖାଆନ୍ତି ବୋଲି ରଜରେ ପାନ ଖାଇବା ପରମ୍ପରା ରହିଆସିଛି।

ପାନପତ୍ରରେ ଅନେକ ମାଇକ୍ରୋ ନ୍ୟୁଟ୍ରିଏଣ୍ଟ ଯେପରିକି ଥାୟାମିନ୍, କ୍ୟାରୋଟିନ୍, ରାଇବୋଫ୍ଲୋବିନ୍ ଆଦି ରହିଛି। ଏହା ଆମ ପାକସ୍ଥଳୀ ପି ଏଚ୍ ସ୍ତରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖେ। ଏହାର ଆଣ୍ଟିସେପ୍ଟିକ୍ ବା କ୍ଷତ ଶୁଖାଇବା ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ଏହା ଆମ ମାଢ଼ିକୁ ସୁସ୍ଥ ରଖିବା ସହ ଆମକୁ ମୁଖ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରେ। ଏହି ପତ୍ରକୁ ଖାଲି ଚୋବାଇ ଖାଇବା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଆସଥମା ଓ ଶ୍ୱାସନଳୀ ଜନିତ ସମସ୍ୟା ପାଇଁ ଫଳପ୍ରଦ ହୋଇଥାଏ। ଏଥିରେ ଥିବା ବାୟୋଆକ୍ଟିଭ୍ କମ୍ପାଉଣ୍ଡ୍ ବା ଜୈବ-ସକ୍ରିୟ ପଦାର୍ଥ ଔଷଧ ଶିଳ୍ପ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦରକାରୀ। ଏହାର ପତ୍ରରେ କ୍ୟାଟାଲେଜ୍ ଓ ଡାଇଆଷ୍ଟେଜ୍ ପରି ଉପାଦେୟୀ ଏନଜାଇମ୍ ରହିଛି ଯାହା ଆମ ଗ୍ୟାଷ୍ଟ୍ରିକ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଠିକ୍ ରଖେ। ଏଥିରେ ଲାଇସିନ୍, ହିଷ୍ଟିଡିନ୍ ପରି ଅନେକ ଦରକାରୀ ଆମିନୋ ଏସିଡ୍ ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ଏଥିସହିତ ଏହାର ପତ୍ରର ଆଣ୍ଟି ଫଙ୍ଗାଲ ବା ଫଙ୍ଗସ୍ ଜନିତ ଇନଫେକସନ୍‌କୁ ରୋକିବାର ଗୁଣ ରହିଛି। ଆସପେରିଜିଲସ୍, କ୍ୟାଣ୍ଡିଡା, ଟ୍ରାଇକୋଫାଇଟନ୍ ପରି ଫଙ୍ଗସ୍ ବୃଦ୍ଧି ରୋକିବାରେ ଏହା କାମ ଦିଏ। ଏଣୁ ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଚର୍ମ ଔଷଧରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ।

ପାନର ଅନେକ ଉପାଦେୟତା ସତ୍ତ୍ୱେ ଏଥିରେ କୃତ୍ରିମ ରଙ୍ଗଆଦି ମିଶାଇ ଏହାର ଉପକାରୀ ଗୁଣକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଆଯାଉଛି। ପାନକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସଂରକ୍ଷିତ ରଖିବା ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ। ମୁଖ୍ୟତଃ ଏସିଆରେ ଏହାର ବ୍ୟବହାର ଅଧିକ। ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ ଓ ଥାଇଲାଣ୍ଡରେ ଏହାକୁ ପାଣିରେ ପକାଇ ଖାଇବା ପରେ ମୁଖଶୋଧନ ପାଇଁ ଦିଆଯାଏ। ମାଲେସିଆରେ ଦାନ୍ତ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ୟା ତଥା ଆଣ୍ଠୁଗଣ୍ଠି ଦରଜ ଉପଶମ ପାଇଁ ଏହାର ପତ୍ରକୁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଶ୍ରୀଲଙ୍କାରେ ଏହା ଚର୍ମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ରୋଗ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ବୋଲି ଗବେଷଣାରୁ ଜଣା ପଡ଼ିଛି।

ତେବେ ରଜପାନ କଥା ଆସିଲେ ଝିଅମାନେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରଭାବେ ମିଠାପାନ ଖାଇ, ନାଲି ଓଠରେ ରଜ ଗୀତ ଗାଇ ଗାଁ ମୁଣ୍ଡ ବର କି ଅଶ୍ୱସ୍ତ ଗଛରେ ଦୋଳି ଖେଳୁଖିବା ଦୃଶ୍ୟ କେଡ଼େ ମନୋରମ ଲାଗେ। ଏବେ ସେ ଦୃଶ୍ୟ ଅବଶ୍ୟ ଆଉ ଗାଁରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନି। ତେବେ ଗାଁ ମାନଙ୍କରେ ପ୍ରତିଘରେ ପାନରେ ଚୂନ ଦେଇ, ଗୁଆ, ଗୁଜୁରାତି,ପାନମହୁରୀ, ନଡ଼ିଆ, ଗୁଲକନ୍ଦ ଇତ୍ୟାଦି ଦେଇ ମିଠା ପାନରେ ଲବଙ୍ଗ ଖିଲ ଦେଇ ଜେଜେମାମାନେ ରଖିଦିଅନ୍ତି ଝିଅମାନଙ୍କ ପାଇଁ। ପାନବଟୁଆ ଭିତରେ କେତେଖଣ୍ଡ ପାନ ରଖାହୋଇଥାଏ। ତେବେ ଆଜିକାଲି ଏ ପ୍ରକାର ପାନ ଦୋକାନରେ ମିଳିଲାଣି। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପାନ ଯେପରିକି ନିଆଁ ପାନ, ପିପରମିଣ୍ଟ ପାନ, ମସଲା ପାନ. ସାଦା ପାନ, ଧୂଳିଗୁଣ୍ଡି କଡ଼ା ପାନ, ସୁରଭି ପାନ ଇତ୍ୟାଦି ଅନେକ ପ୍ରକାର ପାନ ଏବେ ବଜାରରେ ମିଳୁଛି।

ପାନକୁ ନେଇ ବଡ଼ ବଡ଼ ରେଷ୍ଟୁରାଣ୍ଟର ସେଫ୍‌ମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ରୋଷେଇରେ ମିଶେଇଲେଣି। ପାନ କୁଲଫି, ପାନକୁ ନେି ବିଭିନ୍ନ ମିଷ୍ଟାନ୍ନ ଆଦି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିବା କଥା କହିଛନ୍ତି ରାଡିସନ୍ ହୋଟେଲର ଜଣେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ସେଫ୍। ଖାଦ୍ୟ ଐତିହାସିକ ରୂପେଶ ପନ୍ତ ନିଜ ବହି ପାନ୍ ବଖାନ୍‌ରେ ସେ ପାନର ସାଂସ୍କୃତିକ ମୂଲ୍ୟ. ବିଷୟରେ ଲେଖିଛନ୍ତି। ଆପଣମାନଙ୍କ ଘରେ ଯଦି ବୟସ୍କ ଲୋକେ କେହି ପାନ ଖାଉଥିବେ ତେବେ ପାନଦାନି ଓ ପିଙ୍କଦାନି ନିଶ୍ଚୟ ଦେଖିଥିବେ। ମୋର ମନେ ଅଛି, ମୋ ଜେଜେମାଆର ସିନ୍ଦୁକ ଭିତରେ ଦୁଇଟା ବଡ଼ ଡିଜାଇନ୍ ଥିବା ସୁନ୍ଦର କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଯୁକ୍ତ ପିଙ୍କଦାନୀ ଓ ପାନ ବଟୁଆ ସେ ରଖିଥିଲା। ଯେବେ ବି ଖୋଲେ ମତେ ଦେଖାଏ ଏବଂ ଥଟ୍ଟାରେ କୁହେ, ତୋ ଶାଶୁ ପାଇଁ ଏସବୁ ଦେବି। ତା କଥା ତ ସତ ହେଲା ନାହିଁ। ହେଲେ ଏବେ ଏ ପାନ କଥା ଆଲୋଚନାରୁ ମୋର ମନେ ପଡ଼ିଗଲା ସେହି ପିଙ୍କଦାନୀ କଥା।

ଏବେ ଆସିବା ପୋଡ଼ପିଠା ବିଷୟକୁ। ରଜରେ ପୋଡ଼ପିଠା ଖାଇବା ପଛରେ ଥିବା ବୈଜ୍ଞାନିକ ତତ୍ତ୍ୱ ହେଲା ଏହା ଚାଉଳତୁନାରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ବିଭିନ୍ନ ପୌଷ୍ଟିକ ଉପାଦାନ ଯେପରିକି ନଡ଼ିଆ, ଗୁଡ଼ ଆଦି ଦିଆଯାଇ ଅଳ୍ପ ଆଞ୍ଚରେ ଅଧିକ ସମୟ ଧରି ମାଟି ହାଣ୍ଡି ଭିତରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିବା ଏକ ପିଠା। ରଜ ପୂର୍ବଦିନ ରାତିରେ ଚାଉଳ ଗୁଣ୍ଡରୁ ଏହାର ଆଣ କରି ଚୁଲି ଉପରେ ମାଟିହାଣ୍ଡି ଭିତରେ ଏହାକୁ ବସାଇଦିଆଯାଏ। ଏଧିକ ସମୟ କମ୍ ଜାଳରେ ଅର୍ଥାତ୍ ଖୁବ୍ ଧୀରେ ଧୀରେ ଏହା ସିଝେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଖାଦ୍ୟର ପୋଷକ ଦ୍ରବ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇନଥାଏ। ଏହା ଚାଉଳରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥିବାରୁ ଏହାର ପାଚନ ସହଜ ହୋଇଥାଏ। ଏଣୁ ଏହା ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପାଦେୟ ପିଠା।

ଆଜିକାଲି ପୋଡ଼ପିଠା କହିଲେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ପୋଡ଼ପିଠା ମିଳୁଛି। କିନ୍ତୁ ଚାଉଳ ଚୁନା, ଗୁଡ଼ ଓ ନଡ଼ିଆ ପାତି ଦିଆଯାଇ ପୁରୁଣା ସମୟରେ ଜେଜେମା ଓ ବୋଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ସେ ପିଠାର ସ୍ୱାଦ ଆଉ ମିଳୁନି। କ୍ଷୀର ପୋଡ଼ ପିଠା, ବିରି ପୋଡ଼ ପିଠା, ସୁଜି ପୋଡ଼ ପିଠା, ଇତ୍ୟାଦି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଉପାୟରେ ପୋଡ଼ପିଠା ବନାଇଦେଉଛନ୍ତି ଆଜିକାଲି ଗୃହିଣୀମାନେ। ଏହା ଛଡ଼ା ଆଜିକାଲି ଆଉ ଚୁଲି ଉପରେ ନ ରଖି ସହର ବଜାରରେ ଓଭନ୍ ବ୍ୟବହୃତ ହେଲାଣି। କିନ୍ତୁ ସ୍ୱାଦ ଆଉ ପୂର୍ବ ଭଳି ନାହିଁ। ଏହା ସ୍ୱାଭାବିକ ଯେ, ରାନ୍ଧିବାର ମାଧ୍ୟମ ବଦଳିଲେ ସ୍ୱାଦ ବି ବଦଳେ।

ତେବେ ପୋଡ଼ପିଠଆ ଜଗା ବି ଖାଏ। ସବୁଦିନ ତ ଖାଏ, କିନ୍ତୁ ରଥଯାତ୍ରା ସରି ଯେବେ ମନ୍ଦିର ବାହୁଡ଼ିବା ବେଳେ ମାଉସୀମା ପାଖରୁ ବାଟରେ ଅଟକି ପୋଡ଼ପିଠା ଖାଏ, ତାହାର ସ୍ୱାଦ ଅତୁଳନୀୟ। ଏଣୁ ଏହା ହେଉଛି ଆମ ଓଡ଼ିଶାର ପାରମ୍ପାରିକ ଖାଦ୍ୟ। ତେବେ ରଜରେ ଶୀଳ ଆଦି ବ୍ୟବହାର ବାରଣ ହୋଇଥିବାରୁ ରଜ ପୂର୍ବଦିନ ରାତିରେ ହୋଇଥିବା ଏହି ପିଠା ଧୀର ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ଦୁଇ ରୁ ତିନି ଦିନ ସତେଜ ବି ରହିଥାଏ।

ଓଡ଼ିଶାର ସଂସ୍କୃତି ଅନନ୍ୟ। ସାଧାରଣ ପାନରୁ ରଗିଷ୍ଠ ଖାଦ୍ୟ ପୋଡ଼ପିଠା ଯାଏ ଆମେ ଆମ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଉ ଏବଂ ଆମେ ଖାଉ। ଉତ୍ସବ ମନେଇବାକୁ ଆମେ ବାହାନା ଖୋଜୁ ଖାଦ୍ୟ ବନେଇବାର। ଏହା ଆମର ବିଶେଷତ୍ୱ। ତେବେ ପାନ ଓ ପୋଡ଼ପିଠାକୁ ଭୁଲି ଆଜିର ପିଢ଼ି ପିଜ୍ଜା ଓ ଗୁଟଖା, ଚକୋଲେଟ୍ ସହ ପ୍ରବ ପାଳୁଥିବା ବେଳେ ଆମେ ଆମ ସଂସ୍କୃତି ନ ଭୁଲି ଆମ ଖାଦ୍ୟକୁ ପ୍ରାଥମିକତା ଦେଇ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ଏହାର ପ୍ରସାର କରିବା ନିତ୍ୟାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ।

ପାନ ଓ ପୋଡ଼ପିଠା-ଓଡ଼ିଆ ସଂସ୍କୃତିର ଅବିଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ /Betel leaf and Poda pitha in Odia culture

ମିଠାପାନ ଓ ପୋଡ଼ପିଠା ବିନା ରଜ ପର୍ବ ଅଧୁରା ଲାଗେ।