ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର , ପ୍ରତିଟି ଓଡ଼ିଆର ଅସ୍ମିତା । ଏଣୁ ଓଡ଼ିଆଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେବାକୁ ଯାଇ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଉପରେ ଅତୀତରେ ବହୁବାର ଆକ୍ରମଣ ହୋଇଛି । ଯେଉଁଥିପାଇଁ ମହାପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ଅନ୍ୟତ୍ର ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରାଯାଉଥିଲା । ମାଦାଳ ପାଞ୍ଜିରୁ ନେଇ ଇତିହାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଏହି ପାତାଳୀକୁ ନେଇ ଅନେକ ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି । ଅନେକ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଓ ଲୋକକଥାରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ମାନବୀୟ ଲୀଳାର ଅବତାରଣା କରାଯାଇଛି ।

୫୮୮ ମସିହାର କଥା । ଓଡ଼ିଶାରେ ରାଜୁତି କରୁଥିଲେ କେଶରୀ ବଂଶର ରାଜା ଶ୍ରୀ ଶୋଭନ ଦେବ ବା ଶୁଭାକର ଦେବ । ଏହି ସମୟରେ ଭାରତରେ ଶକମାନଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା । ସେହି ସମୟରେ ରକ୍ତବାହୁ ନାମକ ଜଣେ ଯବନ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲା । ତେଣୁ ଠାକୁରମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଡଙ୍ଗାରେ ବସାଇ ମହାନଦୀ ପଥରେ ସୋନପୁର ନିଆଯାଇଥିଲା । ସୋନପୁର ରାଜାଙ୍କ ସହାୟତାରେ ହାତୀ ପିଠିରେ ଠାକୁରଙ୍କୁ ଲଦି ଗୋପାଲୀ ଗ୍ରାମକୁ ନିଆଯାଇଥିଲା ।

ଘନ ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରେ ସେବକମାନେ ବାଟ ନପାଇ କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଥିଲେ । ସେତେବେଳକୁ ସନ୍ଧ୍ୟା ହୋଇ ଯାଇଥାଏ ସେହି ସମୟରେ ଛଳିଆ ପାହାଡ଼ ଉପରୁ ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଲୋକର ଶିଖା ଦେଖିବାକୁ ପାଇଥିଲେ । ସତେ ଯେମିତି ସେମାନଙ୍କୁ ତା’ ର ଶିଖା ମାଧ୍ୟମରେ ହାତ ଠାରି ଡାକୁଥିଲା ସେହି ବାଟେ ଯିବାପାଇଁ । ଅନ୍ଧକାର ରାତି ପୁଣି ଘୋର ଜଙ୍ଗଲ । ସେବକମାନେ ଆଗକୁ ଯାଇନପାରି ସକାଳ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେହିଠାରେ ଅପେକ୍ଷା କରି ରହିଥିଲେ । ସକାଳ ହେବାପରେ ସେବକମାନେ ଶ୍ରୀଜୀଉଙ୍କୁ ଧରି ଆଲୋକିତ ଶିଖା ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦିଗକୁ ଯାଇଥିଲେ । ଶେଷରେ ସେମାନେ ଯାଇ ଦାରୁକୋଣ ଗୁମ୍ଫା ନିକଟରେ ପହଁଚିଥିଲେ । ସେହି ଗୁମ୍ଫାରେ ତିନି ଠାକୁରଙ୍କୁ ରଖି ଗୁମ୍ଫା ଦ୍ୱାରକୁ ପଥର ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦ କରିଦେଇ ମାଟି ଲିପି ଦେଇଥିଲେ । କାଳେ କେଉଁଠି ଲୁଚାଇଥିଲେ ଭୁଲିଯିବେ ବୋଲି ସେଠାରେ ଏକ ଛୋଟ ବରଗଛ ପୋତି ଦେଇଥିଲେ । କାଳକ୍ରମେ ବରଗଛଟି ବଡ଼ ହୋଇ ସମଗ୍ର ଗୁମ୍ଫାକୁ ମାଡ଼ି ବସିଥିଲା । ତେଣୁ ଏହାର ନାମ ଦାରୁକୋଣ ଗୁମ୍ଫା ହୋଇଗଲା । ଦାରୁ ଏକ ଆଦବିାସୀ ଶବ୍ଦ , କୋଣ ଅର୍ଥାତ ଗୁମ୍ଫାଟି ପାହାଡ଼ର ଗୋଟିଏ କୋଣରେ ଥିବାରୁ ତାର ନାମ “ଦାରୁକୋଣ” ବୋଲି ଲୋକମୁଖରେ ପ୍ରଚଳିତ । ଶୋଭନକର ଦେବଙ୍କ ପରେ ଚନ୍ଦକ୍ରର ଦେବ ରାଜା ହେଲେ । ତାଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ କାଳରେ ମଧ୍ୟ ଠାକୁରମାନଙ୍କୁ ଠାବ କରାଯାଇପାରିଲା ନାହିଁ । ଏହିପରି ଭାବରେ ଠାକୁରମାନେ ସେଇ ତ୍ରିକୂଟ ପାହାଡ଼ର ଗୁମ୍ଫାରେ ୧୪୪ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାତାଳୀ ହୋଇ ରହିଥିଲେ ।

ସୋନପୁରର ଉତ୍ତର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ମହାନଦୀ ପାର ହୋଇ ତିରିଶ କିଲୋମିଟର ଯିବା ପରେ କୋଟସମଲାଇ ନାମକ ଗ୍ରାମ ପଡ଼ିଥାଏ । ସେହି ଗ୍ରାମର କିଛି ଦୂରରେ ରହିଛି ଛଳିଆ ପାହାଡ । ସେହି ପାହାଡ଼ରେ ରହିଛି ଦାରୁକୋଣ । ସେହିପରି ପାହାଡ଼ର ପଶ୍ଚିମରେ ଗୁଜା ପାହାଡ଼ ଓ ଶୂନ୍ୟପାହାଡ଼ ରହିଛି । ସୋନପୁର ରାଣୀ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିରାପଦ ମନେ କରି ପାହାଡ଼ରେ ଅନେକ ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ । ବିପଦ ସମୟରେ ସୋନପୁର ରାଜପରିବାର ସେହିଠାରେ ହିଁ ଆଶ୍ରୟ ନେଉଥିଲେ । ଛଳିଆ ପାହାଡ଼ର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ରହିଛି ଚନ୍ଦନ ଖୋଲ । ସେହି ଖୋଲ ନିକଟରେ ଏକ ଆମ୍ବଗଛ ମୂଳରୁ ଝରଣାଟିଏ ବାହାରିଛି । ସେହିସ୍ଥାନର ମାଟି ଚନ୍ଦନ ଭଳି ବାସୁଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଚନ୍ଦନ ଖୋଲ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ସେହି ଚନ୍ଦନ ଖୋଲ ନିକଟରେ ତାଳଖୋଲ ରହିଛି । ସେଠାରେ ଥିବା ପଥରର ଏକ ବଡ଼ମଣ୍ଡପରେ ପାତାଳୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଭଜନ କୀର୍ତ୍ତନ କରାଯାଉଥିଲା ବୋଲି ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି ।

ଯବନମାନେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯିବାରୁ ଯଯାତି କେଶରୀ ରାଜା ହେଲେ । ତାଙ୍କର ୧୧ ଅଙ୍କରେ ସେ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀମାନଙ୍କୁ ଡାକି ପଚାରିଲେ "ଓଡ଼ିଶା ରାଜାର ପ୍ରଭୁ , ଜଗନ୍ନାଥ ମହାପ୍ରଭୁ କେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି , ସାଧୁ ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ କହିଲେ ମୋଗଲ ଗୋଳ ହୋଇଲାରୁ ସମୁଦ୍ର ଥୋକାଏ ଦୂର ମାଡ଼ି ଆସିଲା (ମାଦଳା ପାଞ୍ଜି ଅନୁସାରେ) । ଠାକୁରମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାରେ ସମ୍ଭବପର ନହେବାରୁ ରାଜା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନୌକାରେ ବସାଇ ମହାନଦୀ ଜଳପଥରେ ସୋନପୁର ଆଡ଼େ ବିଜେ କରାଇଲେ । ତାହା ପରେ କ’ଣ ହେଲା ଆମର ଜ୍ଞାତବ୍ୟ ନାହିଁ । ଯଯାତି କେଶରୀ ମହାରାଜା ସୋନପୁର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆସି ଖଣ୍ଡାୟତମାନଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତେ ଠାକୁରମାନେ ପାତାଳୀ ହୋଇଥିବା ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିଲେ କିନ୍ତୁ କେଉଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ପାତାଳୀ ହୋଇଛନ୍ତି କେହି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ । ତହୁଁ ଯଯାତି କେଶରୀ ଗୋପାଲୀ ଗ୍ରାମକୁ ଯାଇ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତେ ସେମାନେ କହିଲେ ଠାକୁର କେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି ଆମର ଜ୍ଞାତବ୍ୟ ନାହିଁ । ହେଲେ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଥିବା ବରଗଛଟିକୁ ଆମର ବାପ ଅଜା ଅମଳରୁ ଦିଅଁବର ବୋଲି ପୂଜା କରି ଆସୁଅଛୁ । ପବର୍ପର୍ବାଣିରେ ଆମର ବାପ ଅଜା ଫୁଲଚନ୍ଦନ ଭୋଗରାଗ ଦେଇ ବରଗଛଟିକୁ ଭକ୍ତି ସହକାରେ ପୂଜା କରି ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି ଆସୁଥିବାର ଆମେ ଜାଣୁ । ଆମ୍ଭେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆମର ବାପ ଅଜାଙ୍କ ପଦାଙ୍କ ଅନୁସରଣ କରି ଆସୁଛୁ । ସେ ଦିଅଁବରକୁ ଯାହା ମାଗିବ ସେ ତତକ୍ଷଣାତ ତାହା ଦେଇଦିଏ ।

ଏହା ଶ୍ରବଣ କରନ୍ତେ , ଯଯାତି କେଶରୀଙ୍କ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଜାତ ହେଲା । ସେ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କ ସହିତ ଛନ୍ଦିଆ ପାହାଡ଼ ଉପରକୁ ଯାଇ ଦିଅଁବର ବା ବରଗଛଟିକୁ କଟାଇ ଗୁମ୍ପା ମୁହଁକୁ ଖନନ କରାଇ ତିନି ଠାକୁରଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ । ତିନି ଠାକୁରଙ୍କ ଜିର୍ଣ୍ଣଶୀର୍ଣ୍ଣ ମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ଘେନି ସୁରକ୍ଷା ରୂପେ କପଡା ଆବରଣ ଦେଇ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଶଙ୍ଖନାଭି ମଣ୍ଡଳରେ ଦେଉଳ ତୋଳାଇ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସେଠାରେ ବିଜେ କରାଇଲେ । ସେଥିପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଲୋକେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ବୋଲି କହିଲେ । ମାଦଳା ପାଞ୍ଜିରୁ ଜଣାଯାଏ , ଯଯାତି କେଶରୀ ସୋନପୁରରୁ ତିନି ଠାକୁରଙ୍କୁ ମହାନଦୀର ଜଳପଥରେ ନୌକାରେ ବସାଇ ପୁରୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘେନି ଆସିଥିଲେ । ଠାକୁରମାନଙ୍କୁ ନିଆଯାଇଥିବା ଡଙ୍ଗାକୁ କୋଶଳୀ ଡଙ୍ଗା ବୋଲି ସେ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନେ କୁହନ୍ତି । ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ କୋଶଳୀ ଡଙ୍ଗାରେ ମହାପ୍ରସାଦକୁ ଜଳରେ ରଖି ତାହାକୁ ବୈକୁଣ୍ଠ ତୋରାଣୀ ଭାବେ ଭକ୍ତମାନେ ପାନ କରନ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଗାଇ ଉଠିଥାନ୍ତି -:

କୋଶଳୀ ଡଙ୍ଗାରେ ବିଜେ ବଢ଼ିଲା । କୋଟ ସମଲାଇ ତୀରଥ ହେଲା ।।

ଡଙ୍ଗା ତୋରାଣୀରେ ମଇତ ଫଳ । ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ମତି ମୁକତି ଜଳ ।।

ସେ ଶ୍ରୀପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଶଙ୍ଖନାଭି ମଣ୍ଡଳରେ ୩୮ ହାତ ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରାଇ ଠାକୁରମାନଙ୍କର ଯଥାବିଧି ପୂଜା ଉପାସନା କରାଇବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ । ମହାପ୍ରଭୁ ଏଠାରୁ ଗଲେ ମଧ୍ୟ ଏ ପୀଠ ଶ୍ରୀ ହୀନ ହୋଇନାହିଁ । ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁମାନେ ଏଠାରେ ତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଉପଲବ୍ଧି କରିଛନ୍ତି । ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରେ ଗିରି କନ୍ଦରରେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ରତ୍ନ ସିଂହାସନର ସୁଗନ୍ଧ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଆସୁଛି । ପୁରୀ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ପ୍ରଶାସନ ଏହି ପୀଠକୁ ପାତାଳୀ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରର ମାନ୍ୟତା ଦେଇଛି । ବହୁ ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ପ୍ରଶାସନ ପକ୍ଷରୁ ଏହି ପୀଠରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ମୂର୍ତିଙ୍କ ସ୍ଥାପନା କରାଯାଇଛି । ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ପରି ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ସବୁ ରୀତିନୀତି ପ୍ରତ୍ୟହ କରାଯାଏ । ଅନେକ ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରୁ ଭକ୍ତବୃନ୍ଦ , ଗବେଷକ , ଐତିହାସିକ ଓ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତି ଉପରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଏଠାକୁ ଆସି ଏ ଅଞ୍ଚଳ ବୁଲି ଯାଇଛନ୍ତି । ଏବେମଧ୍ୟ ତ୍ରିକୂଟ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଥିବା ଦାରୁକୋଣ ଗୁମ୍ଫାରୁ ସମୟ ସମୟରେ ଶଙ୍ଖଧ୍ୱନୀ ଶୁଣା ଯାଇଥିବାର ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକମାନେ କୁହନ୍ତି ।

ପାତାଳି ନାରାୟଣ

ପାତାଳି ନାରାୟଣ