ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଭାରତୀୟ ରାଜାମାନେ କେବଳ ବିରାଟ ସେନା ନଥିଲେ, ସେମାନେ ଗଠନ କରିଥିଲେ ଏକ ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ଓ ଚିର୍ତ୍ତାକର୍ଷକ ସାମରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା । ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା ଶକ୍ତି, ଦକ୍ଷତା ଓ ରଣ କୌଶଳ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କର ଏକ ସ୍ତରୀୟ ବିଭାଜନ । ଏହାକୁ ଆମେ 'ରଥୀ-ମହାରଥୀ' ପ୍ରଥା ଭାବରେ ଜାଣୁ । ଏହି ପ୍ରଥା କେବଳ ଏକ ଉପାଧି ନଥିଲା, ବରଂ ଜଣେ ଯୋଦ୍ଧାର ସାମଗ୍ରିକ ଶକ୍ତିର ଏକ ପ୍ରମାଣ ପତ୍ର ଥିଲା, ଯାହା ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ଭୂମିରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ପ୍ରଦାନ କରୁଥିଲା ।

ଯେକୌଣସି ସେନାର ମୂଳ ଭିତ୍ତି ହେଉଛନ୍ତି ପାଦାତିକ ସୈନ୍ୟ । ଏହି ଯୋଦ୍ଧା ମାନେ ପାଦରେ ଚାଲି, ହାତରେ ତରବାରୀ, ଢାଲ, ଆଦି ଶସ୍ତ୍ର ଧରି ଶତ୍ରୁ ସହିତ ମୁକାବିଲା କରୁଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ସର୍ବାଧିକ ହେଉଥିଲା ଏବଂ ସେମାନେ ହିଁ ଯୁଦ୍ଧର ମୁଖ୍ୟ ଭାର ବହନ କରୁଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ସାହସ ଓ ତ୍ୟାଗକୁ ଆଧାର କରି ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ଶକ୍ତିର ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କରାଯାଉଥିଲା ।

ପାଦାତିକ ସୈନ୍ୟଙ୍କ ଠାରୁ ଉପରେ ଥିଲେ ଅଶ୍ୱାରୋହୀ । ଘୋଡ଼ା ପିଠିରେ ଚଢ଼ି ଯୁଦ୍ଧ କରିବାରୁ ଏମାନଙ୍କୁ ଗତି, ଚଞ୍ଚଳତା ଓ ଆକ୍ରମଣର ଅତିରିକ୍ତ ଶକ୍ତି ମିଳୁଥିଲା । ଏକ ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ପାଦରେ ଚାଲିଥିବା ଅନେକ ସୈନ୍ୟଙ୍କୁ ଏକା ସମୟରେ ମୁକାବିଲା କରିପାରୁଥିବାରୁ ଏହି ନିୟମ ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା ଯେ, ଜଣେ ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ୧୨ ଜଣ ପାଦାତିକ ସୈନ୍ୟଙ୍କ ସମାନ ।

ଏହି ସ୍ତରରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହିନୀ ଥିଲେ ଗଜାରୋହୀ । ହାତୀ ପିଠିରେ ବସି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଏହି ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଥିଲେ ଜୀବନ୍ତ ଦୁର୍ଗ ସଦୃଶ । ହାତୀର ବିଶାଳ ଆକାର, ଶକ୍ତି ଓ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଶତ୍ରୁ ସେନାର ମନୋବଳ ଭାଙ୍ଗିଦେବାରେ ସକ୍ଷମ ଥିଲା । ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତି ଯୋଗୁଁ, ଜଣେ ଗଜାରୋହୀ ୧୨ ଜଣ ଅଶ୍ୱାରୋହୀଙ୍କ ସମାନ ବୋଲି ବିବେଚିତ ହୁଅନ୍ତି । ଏଠାରେ ଗଭୀରତା ହେଉଛି ଯେ, ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ଓ ଗଜାରୋହୀ ସମାନ ସ୍ତରରେ ଥିଲେ ହେଁ, ଗଜାରୋହୀଙ୍କ ମୂଲ୍ୟ ଅଶ୍ୱାରୋହୀଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା ବେଶୀ ଥିଲା ।

ଏବେ ଆସିବା ଆମେ ଦେଖିବା ରଥ ବାହିନୀଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପ୍ରଥମ ସ୍ତର ହେଉଛି ଅର୍ଦ୍ଧରଥୀ । ରଥ ଥିଲା ପ୍ରାଚୀନ ଯୁଦ୍ଧର ଏକ ମାରକ ଅସ୍ତ୍ର, ଯାହା ଗତି, ଶକ୍ତି ଓ ଶସ୍ତ୍ର ଚାଳନାକୁ ଏକାଠି କରିଥିଲା । ଜଣେ ଅର୍ଦ୍ଧରଥୀ ଏକ ରଥ ଚଳାଇ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷ ଉପରେ ବିନାଶ ବର୍ଷା କରିପାରୁଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଦକ୍ଷତା ଏତେ ଉଚ୍ଚ ଥିଲା ଯେ ବିବେଚନା କରାଯାଉଥିଲା ଯେ ଜଣେ ଅର୍ଦ୍ଧରଥୀ ୧୨ ଜଣ ଅଶ୍ୱାରୋହୀଙ୍କ ସମାନ ।

ଏହାର ଉପରେ ଥିଲେ ରଥୀ । ଏମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ପୂର୍ଣ୍ଣ ରଥ ଚାଳକ ଯୋଦ୍ଧା । ସେମାନେ କେବଳ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନଥିଲେ, ବରଂ ଉତ୍ତମ ରଣକୌଶଳୀ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ । ଜଣେ ରଥୀଙ୍କୁ ଏକ ସ୍ୱୟଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୁଦ୍ଧ-ଏକକ ଭାବରେ ଗଣାଯାଉଥିଲା । ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଥିଲା ୧୨ ଜଣ ଅର୍ଦ୍ଧରଥୀଙ୍କ ସମାନ ।

ଏବେ ଆମେ ପହଞ୍ଚୁଛୁ ସେହି ସବୁଠାରୁ ବୀରତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ, ଯେଉଁ ମାନଙ୍କ କଥା ମହାକାବ୍ୟରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି ।

· ଅତିରଥୀ: ଏହି ସ୍ତରର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଅସାଧାରଣ ଶକ୍ତିର ମାଲିକ ଥିଲେ । ସେମାନେ ଏକାକୀ ଅନେକ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିପାରୁଥିଲେ । ଜଣେ ଅତିରଥୀ ୧୨ ଜଣ ରଥୀଙ୍କ ସମାନ ବୋଲି ଧରାଯାଉଥିଲା ।

· ମହାରଥୀ: ଏହା ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗରିମାମୟ ଉପାଧି ଥିଲା ମହାଭାରତରେ ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ, କର୍ଣ୍ଣ ଆଦି ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଥିଲେ ମହାରଥୀ । ସେମାନଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଏକାଧିକ ମହାରଥୀଙ୍କର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡୁଥିଲା । ସେମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ଥିଲା ବିସ୍ମୟକର: ଜଣେ ମହାରଥୀ ୧୨ ଜଣ ଅତିରଥୀଙ୍କ ସମାନ ।

ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ତର ଥିଲା ପୌରାଣିକ ଯୁଗର ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ପାଇଁ । ଏଭଳି ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିବା ପ୍ରାୟ ଅସମ୍ଭବ ବୋଲି ଧରାଯାଉଥିଲା । ସେମାନଙ୍କ ଶକ୍ତିର ମାପ ଥିଲା ଅତ୍ୟଧିକ: ଜଣେ ମହା ମହାରଥୀ ୨୪ ଜଣ ଅତିରଥୀଙ୍କ ସମାନ । ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବା ଶିବଙ୍କ ଭଳି ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଏହି ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ଏହି ସମସ୍ତ ସଂଖ୍ୟା ଓ ସ୍ତର କେବଳ କାଳ୍ପନିକ ନଥିଲା । ଏହା ଥିଲା ଏକ ଗଭୀର ବୈଜ୍ଞାନିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ପଦ୍ଧତି ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ସେନାପତିଙ୍କୁ ଏହା ଜାଣିବାରେ ସୁବିଧା ହେଉଥିଲା ଯେ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷରେ କେତେ ରଥୀ ବା ମହାରଥୀ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ମୁକାବିଲା କରିବା ପାଇଁ କେତେ ନିଜସ୍ୱ ସୈନ୍ୟ ଦରକାର ହେବ । ଏହା ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସ୍ପର୍ଧା ଓ ଉତ୍ସାହ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତେ ଉଚ୍ଚତର ସ୍ତର ଅଧିକାର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ ।

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କର ଏହି ଗଣିତୀୟ ଚିନ୍ତନ, ରଣନୀତି ଓ ସଂଗଠନ ଶକ୍ତି ଆଜିର ଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ଆମକୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟାନ୍ୱିତ କରେ । ଓଡ଼ିଆ ଓ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ଏହି ଗୌରବମୟ ଇତିହାସ ଆମ ପାଇଁ ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ଧ୍ୱନି ରୂପେ ରହିଛି ।

!! ସୁଶାନ୍ତ କୁମାର ସାସମଲ

ହନୁମାନ ନଗର ଆସ୍କା ରୋଡ଼

ବ୍ରହ୍ମପୁର ଗଞ୍ଜାମ !!

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଶୌର୍ୟ ପରମ୍ପରା ଓ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କର ସ୍ତରୀୟ ବିଭାଜନ

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଶୌର୍ୟ ପରମ୍ପରା ଓ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କର ସ୍ତରୀୟ ବିଭାଜନ