ଚିତ୍ତରେ ସମସ୍ତ କର୍ମ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିଦେଲେ ସଂସାରରୁ ନିତ୍ୟବିୟୋଗ ହୋଇଯାଏ ।

(ଉଦାହରଣ - ବସ୍ତୁତଃ ସଂସାର ସହିତ କେବେ ସଂଯୋଗ ହୋଇ ପାରିବ ନାହିଁ । ତାହାର ବିୟୋଗ ହିଁ ନିତ୍ୟ। ଧରାଯାଉ ମନରେ କୌଣସି ବସ୍ତୁର ଚିନ୍ତନ ହେଉଛି । ତାହା ପ୍ରକୃତରେ ସେହି ବସ୍ତୁ ସହିତ ସ୍ୱୀକୃତ ସମ୍ବନ୍ଧ ଏବଂ ଏଇଥିପାଇଁ ହିଁ ବସ୍ତୁ ନ ମିଳିବାର ଦୁଃଖ ହୁଏ | ଯେତେବେଳେ ବହୁ ମିଳିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଭିତରୁ ସେହି ବସ୍ତୁର ବିୟୋଗ ହୋଇଯାଏ, ଫଳରେ ସୁଖ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ସେହିପରି କୌଣସି କାରଣରୁ ବସ୍ତୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲେ ମନରେ ସେହି ବସ୍ତୁର ସଂଯୋଗ ଥିବାରୁ ଦୁଃଖ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ ଏକ ବିବେକ ଓ ବିଚାର ଦ୍ବାରା ଏ ବସ୍ତୁ ମୋର ନ ଥିଲା କି ହେବ ନାହିଁ ଏପରି ଭାବି ମନରୁ ବସ୍ତୁର ଇଚ୍ଛା ଦୂର କରିଦେଲେ ସୁଖ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ ହେଲା, ଭିତରେ ସଂଯୋଗ ମନେକଲେ ବାହାରେ ବିୟୋଗ ଏବଂ ବାହାରେ ସଂଯୋଗ ମନେକଲେ ଭିତରେ ବିୟୋଗ। ତେଣୁ ବାସ୍ତବରେ ସଂସାର ସହିତ ନିତ୍ୟବିୟୋଗ ରହିଥାଏ। ମନୁଷ୍ୟ କେବଳ ଭ୍ରମବଶତଃ ସଂସାର ସହିତ ସଂଯୋଗର ମାନିନିଏ ।) ଏବଂ ଭଗବତ୍ ପରାୟଣ ହୋଇଗଲେ ନିତ୍ୟଯୋଗ (ପ୍ରେମ) ହୋଇଯାଏ ନିତ୍ୟଯୋଗରେ ଯୋଗ, ନିତ୍ୟଯୋଗରେ ବିୟୋଗ, ବିୟୋଗରେ ନିତ୍ୟଯୋଗ ଓ ବିୟୋଗରେ ବିୟୋଗ– ଏହି ଚାରୋଟି ଅବସ୍ଥା ଚିତ୍ତବୃତ୍ତିକୁ ନେଇ ହୁଏ। ଏହି ଚାରୋଟି ଅବସ୍ଥାକୁ ନିମ୍ନ ପ୍ରକାରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ–

ଶ୍ରୀରାଧା ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ମିଳନ ହୁଏ, ଏହା ହେଉଛି ‘ନିତ୍ୟଯୋଗରେ ଯୋଗ' । ମିଳନ ହେଲା ପରେ ବି ଶ୍ରୀରାଧା ଭାବନ୍ତି ପ୍ରିୟତମ କୁଆଡ଼େ ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ସେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ କ‌ହିଉଠନ୍ତି, ‘ହେ ପ୍ରିୟତମ ! ତୁମେ କୁଆଡ଼େ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲା!! ଏହା ‘ନିତ୍ୟଯୋଗରେ ବିୟୋଗ’। ଶ୍ୟାମସୁନ୍ଦର ସମ୍ମୁଖରେ ନ ଥିଲେ ବି ଶ୍ରୀରାଧାଙ୍କ ମନରେ ତାଙ୍କ କଥା ଗଭୀର ଚିନ୍ତନ ହେଉଛି ଏବଂ ମନ ଭିତରେ ସେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ମିଳିତ ହେଲାପରି ଜଣାପଡ଼ୁଛନ୍ତି— ଏହା ହେଉଛି 'ବିୟୋଗରେ ନିତ୍ୟଯୋଗ” । ଶ୍ୟାମସୁନ୍ଦର କିଛି କ୍ଷଣ ପାଇଁ ସମ୍ମୁଖରେ ରହିଲେ ନାହିଁ, ଅଥଚ ସେ ଭାବୁଛନ୍ତି, ‘ବହୁତ ସମୟ ବିତିଗଲାଣି, ଶ୍ୟାମସୁନ୍ଦର ଭେଟ ହେଲେ ନାହିଁ, କ’ଣ କରିବି ? କୁଆଡ଼େ ଯିବି ? ଶ୍ୟାମସୁନ୍ଦର ଭେଟ ହେବେ କିପରି ?' ଏହା ହେଉଛି ‘ବିୟୋଗରେ ବିୟୋଗ' ।

ବାସ୍ତବରେ ଏହି ଚାରୋଟି ଅବସ୍ଥାରେ ଭଗବାନଙ୍କ ସହିତ ନିତ୍ୟଯୋଗ ଯଥାବତ୍ ରହିଥାଏ, କେବେ ବି ବିୟୋଗ ହୁଏ ନାହିଁ, ହୋଇପାରେ ନାହିଁ ଏବଂ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହି ନିତ୍ୟଯୋଗକୁ 'ପ୍ରେମ' କହନ୍ତି; କାରଣ ପ୍ରେମରେ ପ୍ରେମୀ ଓ ପ୍ରେମାସ୍ପବ, ଦୁହେଁ ଅଭିନ୍ନ ହୋଇଯାଆନ୍ତି। ସେଠାରେ ଭିନ୍ନ‌ତା କେବେ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ | ପ୍ରେମର ଆଦାନପ୍ରଦାନ ନିମନ୍ତେ ଭକ୍ତ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂଯୋଗ ଓ ବିୟୋଗର ଲୀଳା ଚାଲିଥାଏ ।

ଏହି ପ୍ରେମ ପ୍ରତିକ୍ଷଣ ବର୍ଦ୍ଧମାନ କିପରି ?

ପ୍ରେମୀ ଓ ପ୍ରେମାସ୍ପଦଙ୍କର ପରସ୍ପର ମିଳନ ହେଲେ 'ପ୍ରିୟତମ - ଆଗରୁ ଚାଲିଯାଇଥିଲେ, ତାଙ୍କଠାରୁ ବିୟୋଗ ହୋଇଯାଇଥିଲା; ଏବେ କାଳେ ପୁଣି ଚାଲିଯିବେ (ଯୋଗ ଓ ବିୟୋଗରେ ପ୍ରେମରସ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ । ଯଦି ସର୍ବଦା ଯୋଗ ରହିବ, ଆଦୌ ବିୟୋଗ ହେବ ନାହିଁ, ତେବେ ପ୍ରେମରସ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବ ନାହିଁ, ବରଂ ଅଖଣ୍ଡ ଓ ଏକରସ ରହିବ । ତେଣୁ ପ୍ରେମରସ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଭଗବାନ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧାନ ହୋଇଯାଆନ୍ତି ) ! ଏହି ଭାବ ଯୋଗୁଁ ପ୍ରେମାସ୍ପଦଙ୍କର ମିଳନରେ ସନ୍ତୋଷ ବା ତୃପ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ। ସେ ଚାଲିଯିବାର ଭାବନାରେ ମନ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଧିକ ଆକର୍ଷିତ ହେଉଥାଏ। ତେଣୁ ଏହି ପ୍ରେମକୁ ପ୍ରତିକ୍ଷଣ ବର୍ଦ୍ଧମାନ କୁହାଯାଇଛି।

‘ପ୍ରେମ' (ଭକ୍ତି)ରେ ଚାରି ପ୍ରକାର ରସ ବା ରତି ଥାଏ- ଦାସ୍ୟ,ସଖ୍ୟ, ବାତ୍ସଲ୍ୟ ଓ ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ* । *ଏହି ରସଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଦାସ୍ୟଠାରୁ ସଖ୍ୟ, ସଖ୍ୟଠାରୁ ବାତ୍ସଲ୍ୟ ଓ ବାତ୍ସଲ୍ୟଠାରୁ ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ ରସ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; କାରଣ ଏଥିରେ କ୍ରମଶଃ ଭଗବାନଙ୍କ ଐଶ୍ବର୍ଯ୍ୟର ଅଧିକାଧିକ ବିସ୍ମୃତି ହେଉଥାଏ* I

ମାତ୍ର ଏହି ଚାରୋଟି ମଧ୍ୟରୁ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ରସ ପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ ପହଞ୍ଚିଗଲେ ସେଥିରେ ଅନ୍ୟ ରସଗୁଡ଼ିକର ଅଭାବ ରହେ ନାହିଁ ଅର୍ଥାତ୍ ସେଥିରେ ସବୁ ପ୍ରକାର ରସ ଆସିଯାଏ; ଯଥା—ଦାସ୍ୟରସ ପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ ପହଞ୍ଚିଗଲେ ସେଥିରେ ସଖ୍ୟ, ବାତ୍ସଲ୍ୟ ଓ ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ— ତିନୋଟିଯାକ ରସ ଆସିଯାଏ।

ଅନ୍ୟ ରସଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ବୁଝିବାକୁ ହେବ । ଭଗବାନ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତାଙ୍କର ପ୍ରେମ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କର ଅଂଶ ହୋଇଥିବାରୁ ସ୍ଵୟଂ ଜୀବ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ I କେବଳ ସଂସାର ସମ୍ଭନ୍ଧରୁ ହିଁ ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ଆସେ। ତେଣୁ ଭଗବାନଙ୍କ ସହିତ ଯେକୌଣସି ପ୍ରକାରେ ରତି ହୋଇଗଲେ ତାହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ, ସେଥିରେ କୌଣସି ଉଣା ରହେ ନାହିଁ।

‘ଦାସ୍ୟ’ ---

ରତିରେ ଭକ୍ତର ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଏହି ଭାବନା ଥାଏ ଯେ ‘‘ଭଗବାନ ମୋର ସ୍ଵାମୀ ଏବଂ ମୁଁ ତାଙ୍କର ସେବକ। ମୋ ଉପରେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧିକାର ରହିଛି । ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ସେ ଯେମିତି କରନ୍ତୁ, ଯେପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ ରଖନ୍ତୁ ଏବଂ ମୋ ଦ୍ବାରା ଯାହା କରାଇବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, କରାନ୍ତୁ। ମୋ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଆତ୍ମୀୟତା ଥିବାରୁ ସେ ମୋର ସମ୍ମତି ନ ନେଇ ମୋ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ବିଧାନ କରୁଛନ୍ତି।"

‘ସଖ୍ୟ’ ---

ରତିରେ ଭକ୍ତର ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଏହି ଭାବ ଥାଏ ଯେ “ଭଗବାନ ମୋର ସଖା ଓ ମୁଁ ତାଙ୍କର ସଖା । ସେ ମୋର ପ୍ରିୟ ଏବଂ ମୁଁ ତାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ ତାଙ୍କର ମୋ ଉପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧିକାର ରହିଛି ଏବଂ ମୋର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧିକାର ରହିଛି | ମୁଁ ତାଙ୍କ କଥା ମାନୁଛି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋ କଥା ମାନିବାକୁ ପଡ଼ିବ”

‘ବାତ୍ସଲ୍ୟ’ ---

ରତିରେ ଭକ୍ତର ସ୍ଵାମୀଭାବ ରହେ। ସେ ଭାବେ, ‘“ମୁଁ ଭଗବାନଙ୍କର ମାତା, ପିତା ବା ଗୁରୁ ଏବଂ ସେ ମୋର ପୁତ୍ର ଅଥବା ଶିଷ୍ୟ; ତେଣୁ ତା'ର ପାଳନପୋଷଣ କରିବାକୁ ହେବ । କାଳେ ସେ ନିଜର କିଛି କ୍ଷତି କରି ପକାଇବ, ତେଣୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖିବାକୁ ହେବ ।’” ଉଦାହରଣ ସ୍ବରୂପ- ନନ୍ଦ ଓ ଯଶୋଦା କହ୍ନେଇ ପ୍ରତି ନଜର ରଖିଥାନ୍ତି ଏବଂ କହ୍ନେଇ ବଣକୁ ଗଲେ ତା'ର ଯତ୍ନ ନେବା ପାଇଁ ବଳରାମଙ୍କୁ ସାଙ୍ଗରେ ପଠାନ୍ତି।

' ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ'. ---

ଲୋକେ ପ୍ରାୟ ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷଙ୍କର ପାରସ୍ପରିକ ଭାବକୁ ମାଧୁର୍ଯ୍ୟଭାବ ମନେ କରନ୍ତି: କିନ୍ତୁ ଏହି ଭାବ କେବଳ ଯେ ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧରୁ ହୁଏ, ଏପରି କୌଣସି ନିୟମ ନାହିଁ I ମଧୁରତାକୁ ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କ ସହିତ ଅଭିରତା ହେଲେ ସେହି ମଧୁରତା ପ୍ରକାଶ ପାଏ । ଅଭିନ୍ନତା ଯେତେ ଅଧ‌ିକ ହେବ, ମଧୁରତା ସେତେ ବୃଦ୍ଧି ହେବ । ତେଣୁ ଦାସ୍ୟ, ସଖ୍ୟ, ଓ ବାତ୍ସଲ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଭାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତାପ୍ରାପ୍ତି ହେଲେ ସେଥିରେ ମଧୁରତାର ନ୍ୟୁନତା ରହିବ ନାହିଁ । ଭକ୍ତିର ସମସ୍ତ ଭାବରେ ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ ଭାବ ରହିଥାଏ ।

ଅଭେଦ ଓ ଅଭିଜ୍ଞତାରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ରହିଛି । ଯେଉଁଥିରେ କେବଳ ଏକମାତ୍ର ତତ୍ତ୍ଵ ରହିଯାଏ, ଦୈତଭାବ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଲୁପ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ତାହାକୁ "ଅଭେଦ' କହନ୍ତି ଏବଂ ଦୁଇ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏକ ରହିବାକୁ “ଅଭିନ୍ନତା' କହନ୍ତି; ଯଥା—ଦୁଇଜଣ ମିତ୍ରଙ୍କ ଭିତରେ ଘନିଷ୍ଠତା ଥିବାରୁ ଅଭିନ୍ନତା ଥାଏ I ଅଭିନ୍ନ‌ତା ଯେତେ ପ୍ରଗାଢ଼ ହୁଏ, ମାଧୁର୍ଯ୍ୟରସ ସେତେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ । ଏହାକୁ ପ୍ରେମରସ କହନ୍ତି । ଭଗବାନ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରେମରସ ପାଇଁ ଲାଳାୟିତ । ଏହି ପ୍ରେମରସ ଆସ୍ବାଦନ କରିବା ନିମନ୍ତେ ଭଗବାନ ଏକରୁ ଅନେକ ରୂପରେ ଦେଖା ଦିଅନ୍ତି ।

ପ୍ରେମ ହେଉଛି ଏକ ଗଭୀର ଭାବନାତ୍ମକ, ମାନସିକ ଓ ଆତ୍ମିକ ସଂଯୋଗ । ଏହା ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ମାନ, ଯତ୍ନ, ଆତ୍ମୀୟତା ଓ ନିଃସ୍ୱାର୍ଥତା ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ | ପ୍ରେମରେ ଅନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିର ସୁଖ, ଶାନ୍ତି ଓ ମଙ୍ଗଳକାମନା ପ୍ରଧାନ ହୁଏ | ଏହା ଏକ ସ୍ଥାୟୀ, ସ୍ଥିର ଓ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ଅନୁଭୂତି, ଯାହା ସମୟ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ସହିତ ଆହୁରି ପ୍ରଗାଢ଼ ହୋଇଥାଏ |

ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ, କାମ ହେଉଛି ଏକ ଜୈବିକ ପ୍ରବୃତ୍ତି, ଶାରୀରିକ ଆକର୍ଷଣ ଓ ଭୋଗେଚ୍ଛାର ପ୍ରକାଶ | ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଶାରୀରିକ ସୁଖ ଓ ତୃପ୍ତି ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ।| କାମ ସାଧାରଣତଃ କ୍ଷଣିକ, ଆବେଗପ୍ରଧାନ ଓ ନିଜସ୍ୱ ତୃପ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରେରିତ | ଏଥିରେ ଭାବନାତ୍ମକ ଗଭୀରତା ବା ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟିତ୍ୱ ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ ।

ସରଳ ଭାଷାରେ, ପ୍ରେମ ହେଉଛି "ଦେବା" ର ଭାବନା, ଯେଉଁଥିରେ ଅନ୍ୟର ଖୁସି ମୁଖ୍ୟ; ଜବକି କାମ ହେଉଛି "ନେବା" ର ଭାବନା, ଯେଉଁଥିରେ ନିଜର ତୃପ୍ତି ମୁଖ୍ୟ । ପ୍ରେମ ବିନା କାମ ଅର୍ଥହୀନ ଓ କ୍ଷଣିକ, ଆଉ କାମ ବିନା ମଧ୍ୟ ପ୍ରେମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇପାରେ । ପ୍ରକୃତ ଓ ସ୍ଥାୟୀ ସମ୍ପର୍କ ପାଇଁ ଉଭୟର ସୁସମନ୍ୱୟ ଆବଶ୍ୟକ ।

!! ସୁଶାନ୍ତ କୁମାର ସାସମଲ

ହନୁମାନ ନଗର ଆସ୍କା ରୋଡ଼

ବ୍ରହ୍ମପୁର ଗଞ୍ଜାମ !!

ପ୍ରେମ ଓ କାମ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଜାଣନ୍ତୁ

ପ୍ରେମ ଓ କାମ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଜାଣନ୍ତୁ