ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ଉତ୍ପତ୍ତି

ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ଉପୂରି ବିଷୟରେ ଆମେ ସାଧାରଣତଃ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁ । ସ୍କନ୍ଧ ପୁରାଣରେ ଲେଖାଅଛି ଓଡ଼ିଶାର ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ପୁରୀଠାରେ ଶ୍ରୀବିଗ୍ରହଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେଲା ବେଳେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଦେବଦାସୀଙ୍କ ସହିତ ରମ୍ଭା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅପ୍‌ସରାମାନଙ୍କ ସମେତ ହାହା ଓ ହୁହୁ ନାମକ ଦୁଇଜଣ ଗନ୍ଧର୍ବ ନୃତ୍ୟ ପରି ବେଷଣ କରିବାକୁ ଆସିଥିଲେ ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର କୁମାରୀମାନଙ୍କୁ ନୃତ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ ଓ ଦେବଦାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନୃତ୍ୟ ଶିକ୍ଷା କରି ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ପ୍ରତ୍ୟହ ପରି ବେଷଣ କରୁଥିଲେ । କ୍ରମେ ସମାଜରେ ଏହାର ପ୍ରସାର ଘଟିଲା । ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ଦ୍ୱାଦଣ୍ଡ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ଵର ମହାପାତ୍ରଙ୍କଦ୍ୱାରା ରଚିତ ‘ଅଭିନୟ ଚନ୍ଦ୍ରିକା’ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ଏକ ପ୍ରମାଣିକ ଗ୍ରନ୍ଥ । ଏଥିରେ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହସ୍ତମୁଦ୍ରା, ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗୀ, ବେଶଭୂଷା ଏବଂ ତାଳର ବିଶଦ ବର୍ଣ୍ଣଳା ଅଛି I ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ଉପ୍‌ରି ବିଷୟରେ, ଏଥିରେ ମଧ୍ୟ ଲେଖା ଅଛି । ନୃତ୍ୟ ବିଦ୍ୟା ପ୍ରଥମେ ଭଗବାନ ଶିବ ସୃଷ୍ଟି କରି ଥିଲେ । ତାଙ୍କଠାରୁ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗଣେଶ ଶିକ୍ଷା କଲେ । ଗଣେଶଙ୍କ ନିକଟରୁ ଦେବାଙ୍ଗନା ରମ୍ଭା ଏବଂ ଭରତମୁନି ନୃତ୍ୟ ଶିକ୍ଷା କଲେ । ଭରତଙ୍କ ନିକଟରୁ ଗର୍ଗାଚାର୍ଯ୍ୟ, ଗର୍ଗାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଠାରୁ ବିକଟ, ବିକଟଙ୍କ ନିକଟରୁ କୁମାରାଚାର୍ଯ୍ୟ, କୁମାରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ରଖିଦେବ ଏବଂ ରଖିଦେବଙ୍କଠାରୁ ଭକ୍ତ ନୃତ୍ୟ ବିଶାରଦ ଅଟ୍ଟହାସ୍ୟ ନୃତ୍ୟ ଶିକ୍ଷା କରିଥିଲେ ।

କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ବା ପୌରାଣିକ ଆଖ୍ୟାନ ଉପରେ ଆମ୍ଭେମାନେ ଆସ୍ଥା ସ୍ଥାପନ ନକରି ଲେ ମଧ୍ୟ ଇତିହାସ ଉପରେ ବିଶ୍ଵାସ କରୁ । ଇତିହାସକୁ ବିଶ୍ଲେଷଣ କଲେ ଜଣାଯାଏ ବୌଦ୍ଧଯୁଗ ବା ସମ୍ରାଟ ଖାରବେଳଙ୍କ ସମୟରେ ଓଡ଼ିଶାର ନୃତ୍ୟ କଳାର ଚର୍ଚ୍ଚା ବିଶେଷ ଭାବରେ ହେଉଥୁଥିଲା ବୋଲି ଉଦୟଗିରିରେ ଖୋଦିତ ଶିଳାଲିପିରେ ଲେଖାଅଛି । ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଚୀନ୍ ପରିବ୍ରାଜକ ହୁଏନ୍-ସାଂ ଭାରତ ଭ୍ରମଣରେ ଆସି ଉତ୍କଳୀୟ କଳା ସମ୍ପର୍କରେ ମଧ୍ୟ ଲିପିବଦ୍ଧ କରିଛନ୍ତି । ମାଦଳା ପାଞ୍ଜିରେ ଲେଖାଅଛି ଯେ, କେଶରୀ ବଂଶର ଦୁଇଜଣ ରାଜା ଗନ୍ଧର୍ବ କେଶରୀ ଏବଂ ନୃତ୍ୟ କେଶରୀ ନୃତ୍ୟକଳାରେ ଅଶେଷ ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ । ଏହି କେଶରୀ ବଂଶର ରାଜତ୍ଵ କାଳରେ ଭୁବନେଶ୍ୱରର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନ୍ଦିରମାନ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଅସଂଖ୍ୟ ନୃତ୍ୟମୂର୍ତି ଖୋଦିତ ଦ୍ଵାର ଦେଖାଯାଏ । ଏହା ପରେ ଗଙ୍ଗବଂଶର ରାଜତ୍ୱ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ଏହି ବଂଶର ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ରାଜା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦେବ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରରେ ସମସ୍ତ ସେବାୟତ ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲେ ବୋଲି ମାଦଳା ପାଞ୍ଜିରେ ଲେଖାଅଛି । ନୃତ୍ୟଗୀତ ପାଇଁ ବୀଣାକାର, ବାଦ୍ୟକାର ଓ ନାଚୁଣୀ ଇତ୍ୟାଦି ସେବକଗଣ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଗଙ୍ଗବଂଶର ରାଜତ୍ୱକାଳରେ ତ୍ରୟୋଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ପୁରୀ ଓ କୋଣାର୍କର ପ୍ରଖ୍ୟାତ ମନ୍ଦିରମାନନିତ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କରେ ଅସଂଖ୍ୟା ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଖତ ନୃତ୍ୟମୂର୍ତି ରହିଛି । ଏହି ସମୟରେ ଓଡ଼ିଶାର ନୃତ୍ୟକଳା ନିଶ୍ଚୟ ଚରମସୀମାରେ ପହ‌ଞ୍ଚୁ ପାରିଥିଲା । ଏହା ପରେ ଷୋଡ଼ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରଥମଭାଗରେ ଚୈତନ୍ୟଙ୍କର ଉତ୍କକ ଆଗମନ ହେଲା । ଏହି ସମୟରେ ରାୟ ରାମାନନ୍ଦଙ୍କଦ୍ୱାରା ଗୋଟିପୁଅ ନୃତ୍ୟର ପ୍ରଚଳନ ହୋଇଥିବାର ଦେଖାଯାଏ । ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ସପ୍ତଦଶ ଓ ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ବହୁ ବୈଷବ କଳିଙ୍କର ଆବିର୍ଭାବ ହୋଇ ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟରେ ଅଭିନୟର କ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରଶସ୍ତ ହେଲା ଏବଂ ଏହି ସଙ୍ଗୀତ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଂଶରୂପେ ପରିଗଣିତ ହୋଇପାରିବା । ଏହି ସମୟରେ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ ତାଣ୍ଡବ ଏବଂ ଲାସ୍ୟର ସମୟରେ ଏକ ନୂତନ ରୂପ ନେଇ ପରିବେଷଣ ଦୃଷ୍ଟିରୁ କେତେକ ବିଭାଗର ସୃଷ୍ଟି ହେଲା ଏବଂ ସମାଜରେ ଆଦୃତ ହେଲା ।

ଇନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଓଡ଼ିଶା ଇଂରେଜମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା କରଗତ ହେବା ଦ୍ଵାରା ଓଡ଼ିଶା ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ହୋଇଯିବାରୁ କଳା ଓ ସଂସ୍କୃତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯଥେଷ୍ଟ ବିଶୃଙ୍ଖଳା ଘଟିଲା । ଯାହାଫଳରେ ଦେବଦାସୀଗଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନୈତିକ ସ୍ଖଳନ ଘଟିଲା, ଲୋକେ ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତ ବିଦ୍ୟାକୁ ମାହାରୀ ବିଦ୍ୟା କହି ନାକ ଟେକିବାକୁ ଲାଗିଲେ ଏବଂ ଅର୍ବ ଶିକ୍ଷିତ ନୃତ୍ୟ ଶିକ୍ଷକମାନେ ଦକ୍ଷିଣର ସଖୀନାଚ ଅନୁକରଣରେ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟକୁ ଶସ୍ତା ନୃତ୍ୟ ଭାବରେ ପରିବେଷଣ କରି ଏହାର ବେଶଭୂଷା ଓ ନୃତ୍ୟଶୈଳୀ ମଧ୍ୟ ବଦଳାଇ ଦେଲେ । ଯାହାଫଳରେ ଲୋକେ ଏହାକୁ ଦକ୍ଷିଣୀ ନାଚ ବୋଲି କହିଲେ । ଏହା ପରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ, ଭାରତର ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରାଚୀନ କଳା ସଂସ୍କୃତିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ଚାଲିଲା । ବିଶ୍ୱକବି ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ଠାକୁର, କବି ଉଲାଥୋଲ ଓ ଇ. କୃଷ୍ଣ ଆୟାର ପ୍ରଭୃତି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଚେଷ୍ଟା ଫଳରେ ମଣିପୂରୀ, କଥାକଳୀ ଏବଂ ଭାରତନାଟ୍ୟମ ନୃତ୍ୟର ପୁନରୁଦ୍ଧାର ହୋଇଥିଲା ।

ଓଡ଼ିଶାରେ ମଧ୍ୟ ନୃତ୍ୟର ପୁନରୁଦ୍ଧାର ପାଇଁ ତତ୍‌କାଳୀନ ନୃତ୍ୟଗୁରୁ ଏବଂ ସଂସ୍କୃତି ସମ୍ପନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଚେଷ୍ଟାରତ ଥିଲେ । ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ନୃତ୍ୟଗୁରୁ ଶ୍ରୀ ପଙ୍କଜ ଚରଣ ଦାସ ୧୯୪୬ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମେ ଅନ୍ନପୂର୍ଣ ଏଟରରେ ଅଭିଷେକ ନାଟକରେ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟକୁ ମଞ୍ଚରେ ଉପସ୍ଥାପନା କଲେ । ଏହା ପରେ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ ସମାଜରେ ପ୍ରବେଶ କଲା ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା କ୍ରମଶଃ ଆଦୃତ ହେବାରେ ଲାଗିଲା । ନୃତ୍ୟ ସମ୍ମିଳନୀ ଏବଂ ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ମଧ୍ୟ ଆୟୋଜନ କରାଗଲା । ୧୯୫୫ ମସିହାରେ ଦିଲ୍ଲୀରେ ଆୟୋଜିତ ଜାତୀୟ ନୃତ୍ୟ ଉତ୍ସବରେ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ ଯଥେଷ୍ଟ ପ୍ରଶଂସା ଲାଭକଲା । ଏହା ପରେ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟକୁ ଏକ ଗବେଷଣାତ୍ମକ ରୂପ ଦେବାପାଇଁ ନୃତ୍ୟଗୁରୁ, ଗବେଷକ ଓ ସମାଲୋଚକଙ୍କ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ଫଳରେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସମ୍ମତ ବିଭିନ୍ନ ବିଭାଗ ସୃଷ୍ଟି କରି ଭାରତର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଦୃଢ଼ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କଲା । ଏହାର ପରିବେଷଣ ଶୈଳୀ, ଭାବ ଏବଂ ରସର ପରିପ୍ରକାଶ, ଛନ୍ଦୋବଦ୍ଧ ପାଦଚାଳନା, ରାଗ ସଂଯୋଜନାରେ କଳାତ୍ମକ ପରିପ୍ରକାଶ ଏବଂ ସର୍ବୋପରି ବାସ୍ତବ ଭାବନା ଜଡ଼ିତ ନୃତ୍ୟବିଭାଗଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ ସୋପାନ ପରେ ସୋପାନ ଅତିକ୍ରମ କରି ଆଜି ବିଶ୍ବରେ ଏକ ଲାଳିତ୍ୟପୂର୍ଣ ନୃତ୍ୟ ଭାବରେ ପାଦସ୍ଥାପନା କରି ଉତ୍କଳୀୟ କଳା ଓ ସଂସ୍କୃତିର ସଭ୍ୟତାକୁ ପ୍ରତିଫଳନ ପୂର୍ବକ ଆଗେଇ ଚାଲିଛି ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଏଥିପାଇଁ ନୃତ୍ୟଗୁରୁ, ଗବେଷକ ଏବଂ ନୃତ୍ୟଶିଳୀମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟବାଦର ପାତ୍ର ।

ପୁରାତନ ଲୋକକଳା ନୃତ୍ୟର ଆବିର୍ଭାବ

ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ଉତ୍ପତ୍ତି କି ପରି ହେଲା