ଯାହା ଲୁକ୍କାୟିତ , ଗୋପନୀୟ, ତାହା ହିଁ ରହସ୍ୟ । ବ୍ଯାକରଣିକ ଅର୍ଥରେ ‘ରହ’ ଧାତୁରେ ‘ଅସୁନ୍’ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ ହୋଇ ରହସ୍ୟ ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି, ଯାହାର ଅର୍ଥ ଗୁପ୍ତ, ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ, ଗୂଢ଼ ତତ୍ତ୍ଵ ବା ଭିତିରି କଥା । ରହସି ଭବଃ ଯତ୍- ରହସ୍ୟ ଅର୍ଥାତ୍ ଗୋପ୍ୟ ଓ ଗୁହ୍ୟ l ‘ରହସ୍ୟବାଦ’ର ପାରିଭାଷିକ ଶବ୍ଦ ରୂପେ ଇଂରାଜୀର mysticism ଶବ୍ଦ ପ୍ରଚଳିତ । ଜେମ୍ସ ହାଷ୍ଟିଂରସ୍ mysticism ଜର୍ମାନ ଭାଷାର mystik (ସ୍ରଷ୍ଟା ଓ ସୃଷ୍ଟି ସଂଯୋଗ ରହସ୍ଯ) ଓ mystrizymus (ଆଧିଦୈବିକ ଶକ୍ତିର ବିଚାର)ରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ବୋଲି ମତପୋଷଣ କରିଛନ୍ତି । ତେବେ ମୂଳତଃ ରହସ୍ୟବାଦ ଦର୍ଶନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ତଥାପି ସାହିତ୍ୟ ତା’ର ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ବକ୍ଷରେ ସାଉଁଟି ନିଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଓ ଦର୍ଶନ କବିତାର ଅନ୍ୟତମ ଉପାଦାନ ହୋଇଥିବାରୁ ସାହିତ୍ୟରୁ ତାକୁ ବାଦ୍ ଦିଆଯାଇ ପାରିବ ନାହିଁ ।

କବି ମାତ୍ରେ ଦାର୍ଶନିକ । କାବ୍ୟ ସାହିତ୍ୟ ହିଁ ତା’ର ଦର୍ଶନର ବାଙ୍ମୟ ପରିପ୍ରକାଶ । ପୃଥିବୀର ଆଦ୍ୟ ସାହିତ୍ୟ ବେଦରୁ ସାମ୍ପ୍ରତିକ ବିଶିଷ୍ଟ କବିମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ସମୂହ ଯାଏ ରହସ୍ୟବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରାର ପରିପ୍ରକାଶ ରହିଛି ଅବ୍ୟାହତ ।

ରାଜନୈତିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ, ସାମାଜିକ ଓ ସାଂସୃତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଅସ୍ଥିରତା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଣିଷର କେତୋଟି ଉପଲବ୍ଧି ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ ରହିଯାଏ । ତନ୍ମଧ୍ଯରେ ରହସ୍ୟବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରା ଅନ୍ୟତମ । ଏ ବିରାଟ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ବିଭିନ୍ନତା ସତ୍ତ୍ଵେ ଚେତନାର ଏକ ବିନ୍ଦୁରେ ସମସ୍ତ ମଣିଷ ଏକାକାର ହୋଇଯାଆନ୍ତି । ଯାହାକି ଏହି ରହସ୍ୟ ସମ୍ପର୍କିତ ଏ ରହସ୍ୟ ମଣିଷର ମନୋଜଗତରେ ସୃଷ୍ଟି କରେ ଅସମାହିତ ପ୍ରଶ୍ନ ରାଜି । ଯାହା ବିଶ୍ଵର ସ୍ଥାନ-ପାତ୍ର-କାଳ ନିର୍ବିଶେଷରେ ସବୁ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସମାନ । ରହସ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ତେଣୁ ସମସ୍ତ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣତାରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵରେ, ଏକ ବିରାଟ ସତ୍ତାର ଉପଲବ୍ଧି । ଏହା ଇଚ୍ଛାଗତ ମନୋବୃତ୍ତି ଅଥବା ଦାର୍ଶନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନୁହେଁ । ବରଂ ଏକ ବାତାବରଣ, ଯାହା ସମଗ୍ର ବିଶ୍ଵରେ ଏକ ଚରମସତ୍ତାକୁ ଅନୁଭୂତ କରାଏ ।

ବେଦକାର, ଗୀତାକାର, ତୁଳସୀ ଦାସ, କବୀର, ସାରଳା ଦାସଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଶ୍ଵକବି ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ, ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ କବି ୱିଲିୟମ୍ ବ୍ଲାକ୍, ଡବ୍ଲ୍ୟୁ. ବି.ଇଟ୍ସ , କିଟ୍ସ, ସେଲି, ଡ୍ରାଇଡେନ୍ ପ୍ରମୁଖ ବିଖ୍ୟାତ କବିବୃନ୍ଦଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ସମୂହରେ ଭରି ରହିଛି ଏହି ରହସ୍ୟବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରା । ‘ରହସ୍ୟବାଦ’ ଅନୁଭବୀର ଅନୁଭବ । ଏ ଉପଲବ୍ଧି ସମୟରେ ଅନୁଭବୀ ବିଚରଣ କରେ ଏକ ଇନ୍ଦ୍ରୀୟୋତ୍ତର ଜଗତରେ । କିନ୍ତୁ ଅନୁଭବ ପରିପ୍ରକାଶର ମାଧ୍ୟମ କବିତା । କବିତା ଲେଖିବାକୁ ଶବ୍ଦ ଚୟନ ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧି ପ୍ରୟୋଗର ଆବଶ୍ୟକତା ତାକୁ ଫେରାଇ ଆଣେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜଗତକୁ I ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜଗତରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୋତ୍ତର ଅନୁଭବର ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଥିବାରୁ ନିଚ୍ଛକ ରହସ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା ଆଜି ଯାଏ ସମ୍ଭବ ହୋଇପାରି ନାହିଁ । ତଥାପି ଏ ଚେଷ୍ଟା ଆଜି ଯାଏ ଅବ୍ୟାହତ । ଚିର ରହସ୍ୟମୟ ଗୋପନୀୟ ସତ୍ୟ ଜନିତ ଜିଜ୍ଞାସା ହିଁ ରହସ୍ୟବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରା । ତାକୁ ଅନୁଭବୀ ଅନୁଭବ କରିପାରେ ସିନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ବ୍ୟକ୍ତ କରିପାରେ ନାହିଁ । ସେହି ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟର ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଂଶଟି କେବଳ ଦର୍ପଣ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ଛବି ମାତ୍ର ।

ଆଧୁନିକ ଯୁଗୀୟ କବି ଗଙ୍ଗାଧର ମେହେର ଯଥାର୍ଥରେ ପ୍ରାଚୀନ ଓ ନବୀନ କାବ୍ୟାଦର୍ଶର ସଂଯୋଗ ସେତୁ । ତାଙ୍କର ‘ବିଜୁଳି’ ଧୀଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ ‘ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ‘ ର ସପ୍ତରଙ୍ଗୀ ପ୍ରତିଭାରୁ ଜନ୍ମ ଲଭିଛି ‘ତପସ୍ୱିନୀ’ , ‘ପ୍ରଣୟ ବଲ୍ଲରୀ’ , ‘କୀଚକବଧ’, ‘ଇନ୍ଦୁମତୀ’ , ‘ଉତ୍କଳଲକ୍ଷ୍ମୀ’ , ‘ଅଯୋଧ୍ୟା ଦୃଶ୍ୟ’ , ‘କବିତା କଲ୍ଲୋଳ’, ‘ଅର୍ଘ୍ୟଥାଳୀ’, ‘ଅହଲ୍ୟାସ୍ତବ’, ‘ମହିମା’ , ‘ଭାରତୀ ଭାବନା’ , ‘କୁମାର ଜନ୍ମୋତ୍ସବ’, ‘ଭକ୍ତ ଉପହାର’, ‘ପଦ୍ମିନୀ’ , ‘କବିତାମାଳା’ , ‘କୃଷକ ସଙ୍ଗୀତ’ ଇତ୍ୟାଦି । ଏ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଅନେକତ୍ର ଫୁଟି ଉଠିଛି ସେହି ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟ ଚେତନା, ମାନବୀୟ ମୁଁତ୍ଵ ବୋଧ, ଈଶ୍ୱରାନୁସନ୍ଧାନ ଇତ୍ଯାଦି ରହସ୍ୟବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରାର ସ୍ଵର । କିଏ, କାହିଁକି, କେମିତି ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରଶ୍ନବାଚୀ ସମୂହ ରହସ୍ୟର ମୂଳ କାରଣ । ଏ ଅସମାହିତ ପ୍ରଶ୍ନର ସମାଧାନ ପାଇଁ ମଣିଷର ଚିନ୍ତାରାଜ୍ୟରେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ତରଙ୍ଗ । ସେ ତରଙ୍ଗ ମଣିଷକୁ ସାଧକରେ ପରିଣତ କରି ସାଧନା ଦ୍ୱାରା ତାକୁ ନେଇଯାଏ ଅଦୃଶ୍ୟ, ଅସୀମ , ଅନାଦି, ଅନନ୍ତ ପାଖକୁ ସେ ଅସୀମ ଭିତରେ ସାଧକ ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ ପାଏ । ମଣିଷ ଯେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିସ୍ୱ, କବି ଗଙ୍ଗାଧର ମେହେର ଏହାକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି ନିମ୍ନୋକ୍ତ ପଂକ୍ତିରେ -

“ଜଗତରେ ଯାହା ଅଛି ସବୁ ତୋର ସିନା

କି ଦେଇ ପୂଜିବି ପଦେ ପ୍ରେମ ଭକ୍ତି “

ପୁଣି ‘ଅର୍ଘ୍ୟଥାଳୀ’ର ‘ଭକ୍ତି’ କବିତାରେ ସେ ଲେଖିଛନ୍ତି-

“କି ଦେଇ ପୂଜିବି ଯାହା ମୁଁ ଦେଖୁଛି

ସବୁ ତୁମ୍ଭରି ପ୍ରସାଦ

ଯାହା ପରସାଦ ତାଙ୍କୁ ଅରପିଲେ

ହେବ ସିନା ଅପରାଧ ।”

ନିଜକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିସ୍ୱ ମନେ କରୁଥିବା ମଣିଷ କିନ୍ତୁ ଶରୀର ବନ୍ଧନରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ । ଏହାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି କବି କହନ୍ତି -

“ମୁଁକାର ମାତର ମୋର ନୁହେଁ ବୋଲି

କହିବାକୁ ନାହିଁ ବାଟ

ଦୂରୁ ଶ୍ରୀଚରଣେ ଅର୍ପଣ କରୁଛି

ଘେନ ହେ ବିଶ୍ଵସମ୍ରାଟ ।”

ସେହି ସର୍ବ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଦୃଶ୍ୟ ପରମଶକ୍ତି ଆଉ କେହି ନୁହନ୍ତି । ବରଂ ଏ ସମଗ୍ର ଚରାଚର ବିଶ୍ଵର ଏକ ସାମଗ୍ରିକ ରୂପ ହୋଇଥିବାରୁ ତାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ବିନା ଏଠି କିଛି ସମ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ । କବିଙ୍କ ଭାଷାରେ -

“ବିଶ୍ଵରୂପୀ ବିଶ୍ଵବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୂ ବିଶ୍ଵମ୍ବର

ଇଙ୍ଗିତେ ଚଳଇ ତ଼ୁମ୍ଭ ବିଶ୍ଵ ଚରାଚର ।”

ସେହି ବିଶ୍ଵରୂପୀ ପରଂବ୍ରହ୍ମ ସର୍ବବିଦ୍ୟମାନ ହେଲେ ହେଁ ତାଙ୍କୁ ଉପଲବ୍ଧି କରିବାକୁ ସାଧନାର ଆବଶ୍ୟକତା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ କବି କହିଛନ୍ତ -

“ବିଶ୍ଵନାଥଙ୍କର କରୁଣା କନ୍ଦର

ମଧୁଝର ଜନ୍ମସ୍ଥଳ

ଚାହିଁ ଝର ପ୍ରତି ଉଚ୍ଚେ କଲେ ଗତି

ପାଇବୁ କରୁଣାଚଳ ରେ ଜୀବନ ।”

ବିନ୍ଦୁ ଭିତରେ ସିନ୍ଧୁର ଦର୍ଶନ ରହସ୍ୟବାଦୀର ବିଶେଷତା । କାରଣ ସାଗରର ଗୋଟିଏ ବିନ୍ଦୁରେ ମଧ୍ୟ ସମଗ୍ର ସିନ୍ଧୁର ଲବଣାକ୍ତ ଉପଲବ୍ଧ । ଠିକ୍ ସେହିଭଳି ଜଡ଼ ଚେତନ ନିର୍ବିଶେଷରେ ଏ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ଵ ସେହି ଅସୀମଙ୍କର ଅଂଶବିଶେଷ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସେହି ପରମକୁ ସ୍ୱଅନ୍ତରରେ ଧାରଣ କରେ । କବି ଏକ ସୁନ୍ଦର ଉଦାହରଣ ସହ ଏଭଳି ଏକ ଉପଲବ୍ଧିର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି ‘ତପସ୍ୱିନୀ’ର ଦ୍ଵିତୀୟ ସର୍ଗରେ-

“ଗର୍ଭେ ଧରି ତାରାରତନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଗନ ସିନ୍ଧୁ

ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଗାରିମା ଶୋଷନ୍ତି ପ୍ରତି ଶିଶିର ବିନ୍ଦୁ ।”

ଶିଶିର ବିନ୍ଦୁରେ ସମଗ୍ର ତାରାଖଚିତ ଗଗନକୁ ଦର୍ଶନ କରିଛନ୍ତି ଗଙ୍ଗାଧର ମେହେର ତାଙ୍କ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ । ଏ ସମସ୍ତ ଜୀବଜଗତ ତାଙ୍କଠାରୁ ଜନ୍ମ ଲଭି ପୁଣି ଶେଷରେ ତାଙ୍କଠାରେ ହିଁ ଲୀନ ହୋଇଯାଏ । କବିଙ୍କୁ ମନେ ହୋଇଛି ସୃଷ୍ଟି ହିଁ ବିନାଶର କାରଣ । ତେଣୁ ସେ ଲେଖିଛନ୍ତି -

“ଜଳରୁ ଜନମି ପଦ୍ମିନୀ ସୁନ୍ଦରୀ ଥରେ ଚହଟାଏ ବାସ

ସମୟରେ ପୁଣି ସେହି ଜଳକଣା ପଦ୍ମିନୀ କି କରେ ଗ୍ରାସ ।”

ଆତ୍ମା ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ବିବର୍ଜିତ । ଜନ୍ମ -ମୃତ୍ୟୁ ସବୁ କିଛି ଏକ ରୂପାନ୍ତର ମାତ୍ର । ଜଳଚକ୍ରର ଜଳକଣା ପରି ଆତ୍ମାର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ କ୍ରିୟା । ଏ ଅନନ୍ତ ଯାତ୍ରାର ଶେଷ ନାହିଁ । କବି ଗଙ୍ଗାଧର ମେହେର ନିଜକୁ ମୃତ୍ୟୁ ବିବର୍ଜିତ ଅମୃତ ସାଗରର ଏକ ବିନ୍ଦୁ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି ଓ ଜଳଚକ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ମଣିଷ ଜୀବନର ଅନନ୍ତ ଯାତ୍ରାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି ।

“ମୁଁ ତ ଅମୃତ ସାଗର ବିନ୍ଦୁ

ନଭେ ଉଠିଥିଲି ତେଜି ସିନ୍ଧୁ

ଖସି ମିଶିଛି ଅମୃତ ଧାରେ

ଗତି କରୁଛି ସେ ଅକୂପାରେ ।”

ଏହି ଭଳି ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ଗତ ରହସ୍ଯ, ଈଶ୍ୱରାନୁସନ୍ଧାନ ବିନ୍ଦୁରେ ସିନ୍ଧୁର ଉପଲବ୍ଧି ଇତ୍ୟାଦି ରହସ୍ୟବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରା ମେହେରୀୟ ସୃଷ୍ଟି ସମ୍ଭାରକୁ ଶୋଭା ବିମଣ୍ଡିତ କରି ପରବର୍ତ୍ତୀ କବିଗଣଙ୍କୁ ଅନୁପ୍ରାଣିତ କରିବ ନିଶ୍ଚୟ । ଦର୍ଶନ ଶୂନ୍ୟ କବିତା କାଳଜୟୀ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ । ବେଦ, ବେଦାନ୍ତ, ଗୀତା ଇତ୍ୟାଦି ଆଜି ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ଵକୁ ଚମତ୍କୃତ କରିବା ପଛରେ ଏହା ହିଁ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ କାରଣ । ଏ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବିଚାର କଲେ ମେହେରଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ସମୂହ ଯେ ବିଶ୍ଵକୁ ଚମତ୍କୃତ କରିବାରେ ସକ୍ଷମ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।

ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ମୁକ୍ତ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ, ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ, ସମ୍ବଲପୁର

ବିଭାଗୀୟ ମୁଖ୍ୟ (ଓଡ଼ିଆ)

କୁଲିତାପଡ଼ା,ମୋଦିପଡ଼ା

ସମ୍ବଲପୁର

ପିନ୍ କୋଡ଼-୭୬୮୦୦୨

ଯୋଗାଯୋଗ -୭୯୭୮୮୬୪୬୧୨

ରହସ୍ଯବାଦୀ କବି ଗଙ୍ଗାଧର Rahasyavadi kavi Gangadhar

ଡ.ସଙ୍ଗୀତା ନାଏକ ପୁରୋହିତ Dr Sangita Naik Purohit