"ରଜ! ରଜ! ରଜ!" ରଙ୍ଗୀନ ପିତୁଳା ଝୁଲୁଥିବା ଗଛତଳେ ଦୋଳି ଆନନ୍ଦରେ ଝୁଲୁଛନ୍ତି ଝିଅମାନେ। ପାଚିଲା ଆମ୍ବ ଓ ଜାମୁକୋଳିର ସୁଗନ୍ଧ ବାଟରେ ଭାସି ଆସୁଛି। ଘରେ ଘରେ ପଡ଼ୁଛି ପୋଡ଼ପିଠା ଓ ଅନନ୍ୟ ରଜ ପିଠାର ସୁବାସ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ମାନେ ଆମକୁ କହି ଦିଏ "ରଜ" ଆସିଗଲା! ଓଡ଼ିଶାର ଏହି ଅନନ୍ୟ ଲୋକପର୍ବ କେବଳ ଝିଅମାନଙ୍କର ପର୍ବ ନୁହେଁ, ଏହା ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କର ଗଣପର୍ବ, ଏହା ପୃଥିବୀ ମାଆଙ୍କର ପର୍ବ।

କେବେ ଓ କାହିଁକି?

ସମୟ: ଓଡ଼ିଶାରେ ଜୁନ୍ ମାସ ମଧ୍ୟଭାଗରେ (ସାଧାରଣତଃ ଜୁନ୍ ୧୪/୧୫ ରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ୩ ଦିନ ଧରି ପାଳନ କରାଯାଏ)।

ଅର୍ଥ: 'ରଜ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଲା 'ରଜସ୍ୱଳା', ଯାହାକି ମାସିକ ଋତୁସ୍ରାବକୁ ବୁଝାଏ।

ବିଶ୍ୱାସ: ପ୍ରାଚୀନ ବିଶ୍ୱାସ ଅନୁସାରେ, ଏହି ତିନି ଦିନ ମାଆ ଭୂମି (ବସୁମତୀ) ରଜସ୍ୱଳା ହୁଅନ୍ତି। ଯେପରି ଜଣେ ମହିଳାଙ୍କୁ ଏହି ସମୟରେ ବିଶ୍ରାମ ଦରକାର, ସେହିପରି ଭୂମିମାତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ରାମ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ। ତେଣୁ ଏହି ତିନି ଦିନ କୌଣସି ଜମିରେ କୃଷି କାମ କରାଯାଏ ନାହିଁ। ଭୂମି ମାଆ ବିଶ୍ରାମ ନିଅନ୍ତି ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଫସଲ ପାଇଁ ଶକ୍ତି ସଂଚୟ କରନ୍ତି।

ରଜର ତିନି ଦିନ:

(୧) ପହିଲି ରଜ (ପ୍ରଥମ ଦିନ): ଏହାକୁ "ସଜବାଜ ବା ପହଲି ରଜ"ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଦିନ ଭୂମି ମାଆ ରଜସ୍ୱଳା ହୁଅନ୍ତି। ଝିଅମାନେ ନୂଆ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧନ୍ତି, ଆଳତା ଓ ମେହେଦି ହାତ ଲଗାନ୍ତି। ସେମାନେ ନଖ କାଟନ୍ତି ନାହିଁ, ଚୁଡ଼ି ଭାଙ୍ଗନ୍ତି ନାହିଁ ବା କଠିନ କାମ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ବେଶୀଭାଗ ସମୟ ସେମାନେ ଖେଳ, ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ ଓ ଦୋଳି ଖେଳି ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।

(୨) ମଧ୍ୟ ରଜ (ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ): ଏହା ହେଉଛି ରଜର ମୁଖ୍ୟ ଦିନ। ଏହି ଦିନ ମଧ୍ୟ ଝିଅମାନେ ସଜସଜ୍ଜା ହୋଇ ଖେଳ ଖୁଣ୍ଟିବା, ଗୀତ ଗାଇବା ଓ ଦୋଳି ଖେଳିବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହନ୍ତି। ଘରେ ଘରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ପିଠା ଯେପରି (ପୋଡ଼ପିଠା, କକରା, ଅରିସା, ମଣ୍ଡା) ତିଆରି ହୁଏ। ପଡ଼ୋଶୀ ଓ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ଘରକୁ ପିଠା ବଣ୍ଟନ କରାଯାଏ।

(୩) ଭୂମି ଦହନ/ବସୁମତୀ ସ୍ନାନ (ତୃତୀୟ ଓ ଚତୁର୍ଥ): ଏହି ଦିନକୁ "ସେଜ ବା ଭୂମି ଦହନ" କୁହାଯାଏ। ଏହା ହେଉଛି ରଜ ପର୍ବର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ମନୋହର ଅଂଶ। ଏହି ଦିନ ହେଉଛି "ବସୁମତୀ ସ୍ନାନ"ଦିବସ।

ବସୁମତୀ ସ୍ନାନ କଣ?

* ତିନି ଦିନ ରଜସ୍ୱଳା ହୋଇ ବିଶ୍ରାମ ନେବା ପରେ, ଚତୁର୍ଥ ଦିନ ଭୂମି ମାଆଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧି ସ୍ନାନ (ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ) ହୁଏ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧି ସ୍ନାନକୁ ହିଁ "ବସୁମତୀ ସ୍ନାନ" କୁହାଯାଏ।

* ଏହି ଦିନ ସକାଳୁ ଗ୍ରାମ ବା ପଡ଼ୋଶର ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ଏକାଠି ହୋଇଯାଆନ୍ତି।

* ସେମାନେ ଘରର ଶିଳ ପୁଡ଼ା (ଯେଉଁ ପାଷାଣ ଉପରେ ମସଲା ବାଟା ଯାଏ) କିମ୍ବା ଏକ ଛୋଟ ପାଷାଣ ଖଣ୍ଡକୁ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ସଜାନ୍ତି। ଶିଳକୁ ଧୋଇ ସଫା କରି, ତା ଉପରେ ସିନ୍ଦୂର, ହଳଦୀ, ଚନ୍ଦନ, ଫୁଲ ଆଦି ଲଗାଯାଏ। ଶିଳକୁ ଏକ ଛୋଟ ମାଟି ହାଣ୍ଡିରେ ବସାଯାଏ ବା ବିଶେଷ ଭାବେ ସଜ୍ଜିତ କରାଯାଏ।

* ଏହି ସଜ୍ଜିତ ଶିଳକୁ (ଯାହା ଭୂମି ମାଆଙ୍କର ପ୍ରତୀକ) ମହିଳାମାନେ ମୁଣ୍ଡରେ ବସାଇ ନିଅନ୍ତି।

* ତା'ପରେ ସେମାନେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଶୋଭାଯାତ୍ରା (ସ୍ନାନ ଯାତ୍ରା) ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ଶୋଭାଯାତ୍ରାରେ ମହିଳାମାନେ ପାରମ୍ପରିକ ଗୀତ ଗାଆନ୍ତି ଢୋଲ ମୃଦଙ୍ଗ ବାଜେ ଓ ନାଚନ୍ତି।

* ଏହି ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଗାଁର ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ନଦୀ, ପୋଖରୀ ବା କୂପ ପାଖକୁ ଯାଏ।

* ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚି, ସେମାନେ ଶିଳକୁ ମୁଣ୍ଡରୁ ତଳେ ରଖନ୍ତି ଓ ଏହାକୁ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରାନ୍ତି। ଏହି ସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା ଭୂମି ମାଆଙ୍କର ରଜସ୍ୱଳା ଅବସ୍ଥାର ଶେଷ ହୁଏ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ। ଏହା ଭୂମି ମାଆଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ଓ ଫସଲ ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ପୁଣି ଥରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ।

* ସ୍ନାନ ପରେ, ଶିଳକୁ ପୁଣି ସଜାଯାଏ ଓ ଘରକୁ ଫେରି ଆଣାଯାଏ।

* ସ୍ନାନ ପରେ, ମହିଳାମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଅବିର ଓ ଫୁଲ ଦେଇ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାନ୍ତି।

* ଏହି ଦିନ ଘରେ ଘରେ ମଧ୍ୟ ପିଠା ପକ୍ୱାନ ରନ୍ଧା ହୁଏ ଓ ଭୋଜି ହୁଏ।

ରଜର ମହତ୍ତ୍ୱ:

ପ୍ରକୃତି ପୂଜା: ଏହା ପୃଥିବୀ ମାଆଙ୍କ ପ୍ରତି ଆମର କୃତଜ୍ଞତା ଓ ସମ୍ମାନ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ। ଏହା ଆମକୁ ପ୍ରକୃତି ସହ ସମ୍ପର୍କ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଶିଖାଏ।

ମହିଳା ସଶକ୍ତିକରଣ: ରଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ମହିଳାମାନଙ୍କର ପର୍ବ। ଏହି ତିନି ଦିନ ସେମାନେ କଠିନ ଶ୍ରମରୁ ବିଶ୍ରାମ ପାଆନ୍ତି, ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି ଓ ସମାଜରେ ସେମାନଙ୍କର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ଉଜାଗର କରାଯାଏ। ଝିଅମାନେ ଖେଳି ପାରନ୍ତି, ଗାଇ ପାରନ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବଞ୍ଚି ପାରନ୍ତି।

ସାମାଜିକ ଏକତା: ଏହି ପର୍ବ ସମସ୍ତ ବୟସର ମହିଳାଙ୍କୁ ଏକାଠି କରେ। ପିଠା ବଣ୍ଟନ, ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଓ ବସୁମତୀ ସ୍ନାନ ମାଧ୍ୟମରେ ଗାଁ ଓ ପଡ଼ୋଶ ମଧ୍ୟରେ ଭାଇଚାରା ଦୃଢ଼ ହୁଏ।

ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରା: ରଜ ଗୀତ, ରଜ ପିଠା, ଦୋଳି ଖେଳ, ବସୁମତୀ ସ୍ନାନର ଶୋଭାଯାତ୍ରା - ଏସବୁ ଓଡ଼ିଆ ସଂସ୍କୃତିର ଅମୂଲ୍ୟ ସମ୍ପଦ। ଏହା ଆମ ପରମ୍ପରାକୁ ଜୀବନ୍ତ ରଖେ।

ଶେଷ କଥା:

ରଜ ହେଉଛି ଆନନ୍ଦ, ଉତ୍ସବ, ମହିଳାଙ୍କ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ପ୍ରକୃତି ପୂଜାର ପର୍ବ। "ବସୁମତୀ ସ୍ନାନ" ଏହି ପର୍ବର ହୃଦୟ। ଏହି ସ୍ନାନ ଯାତ୍ରା ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ କେବଳ ଏକ ରୀତି ନୁହେଁ, ଏହା ଭୂମି ମାଆଙ୍କୁ ଆମର ପ୍ରେମ ଓ ସମ୍ମାନର ଅର୍ପଣ। ଏହା ଆମକୁ ଜଣାଏ ଯେ ମଣିଷ ଓ ପ୍ରକୃତି ଗଭୀର ଭାବେ ଜଡ଼ିତ। ରଜର ରଙ୍ଗ, ଗୀତ, ପିଠାର ସୁବାସ ଓ ବସୁମତୀ ସ୍ନାନର ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରାଣକୁ ଜାଗ୍ରତ ରଖିଛି। ଏହି ଗଣପର୍ବକୁ ଆମେ ସମ୍ମାନ ସହକାରେ ପାଳନ କରି ଏହାର ସୁନ୍ଦର ପରମ୍ପରାକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ାଇ ନେବା ଉଚିତ୍।

!! ସୁଶାନ୍ତ କୁମାର ସାସମଲ

ହନୁମାନ ନଗର ଆସ୍କା ରୋଡ଼

ବ୍ରହ୍ମପୁର ଗଞ୍ଜାମ !!

ରଜ ପର୍ବ: ଓଡ଼ିଶାର ଗଣପର୍ବ ଓ ବସୁମତୀ ସ୍ନାନ

ରଜ ପର୍ବ: ଓଡ଼ିଶାର ଗଣପର୍ବ ଓ ବସୁମତୀ ସ୍ନାନ