ଉତ୍କଳର ରସିକ ଭକ୍ତକବି ରାୟରାମାନନ୍ଦ

ଦେବଭୂମି, ଉତ୍କଳ ପରମପାବନ । କେତେ ସାଧୁ, ମହାତ୍ମା, କବି ଏଠି ଜନ୍ମଲାଭ କରିଛନ୍ତି । ସର୍ବୋପରି ବିଷ୍ଣୁ ଅଂଶୀ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଜଗନ୍ନାଥ ଉତ୍କଳର ଅର୍ଧଦେବ । ବିଶେଷକରି ଭାରତ କାହିଁକି ବିଶ୍ୱ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଗମାର୍ଗୀୟ ( ପ୍ରେମଭକ୍ତି) ଭକ୍ତ ଶ୍ରୀଜୟଦେବ ଓ ରାୟରାମାନନ୍ଦ ଆମ ଉତ୍କଳର ଦୁଇଟି ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଜ୍ୟୋତିସ୍କ । ଯାହାଙ୍କର ତୁଳନା ନାହିଁ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ଵରେ । ଯଦି ଓଡ଼ିଶାର ରାଉରକେଲା ନିକଟ ବେଦବ୍ୟାସ ଶ୍ରୀ ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କ ଜନ୍ମ ସ୍ଥାନ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ତ ଆଉ କହିବାର କ’ଣ ଅଛି ? ଶ୍ରୀବ୍ୟାସଦେବ ତଦୀୟ ପରିପକ୍ଵ ଓ ପରିପୂର୍ଣତମ ସମାଧିଲବ୍ଧ ରଚନା, ଯାହା ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାର ଅବଧି। ସେହି ଭାଗବତର ରାସ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ପଞ୍ଚାଧ୍ୟାୟୀରେ ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ଗୋପିମାନଙ୍କ ଅପ୍ରାକୃତ (ଦିବ୍ୟ) ରାସଲୀଳା ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ରାଗ (ପ୍ରେମ) ଭକ୍ତିର ବୀଜ ଯାହା ରୋପଣ କରିଥିଲେ, ତା'ର ଦୁଇଟି ସ୍କନ୍ଦ ରୂପେ ପରେ ଜନ୍ମ ନେଲା ବିଶ୍ଵ ବିଶୃତ ରାଗମାର୍ଗ ଭକ୍ତିଗ୍ରନ୍ଥ । ସଂସ୍କୃତରେ ଶ୍ରୀଗୀତଗୋବିନ୍ଦ ଏବଂ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ବଲ୍ଲଭ ନାଟକ । ଏହି ଦୁଇ ରସ ଗ୍ରନ୍ଥର ରଚୟିତା ହେଲେ ଯଥାକ୍ରମେ ମହାକବି ଜୟଦେବ ଏବଂ ରାୟ ରାମାନନ୍ଦ ପଟ୍ଟନାୟକ।

ଶ୍ରୀଜୟଦେବ ଏବ ଦେବ ଏବଂ ଓଡ଼ିଆ ପଞ୍ଚସଖାଦିଙ୍କ କଥା ଊଣା ଅଧିକେ ଅନେକଙ୍କୁ ଜଣା । ଶ୍ରୀଜୟଦେବଙ୍କ ସମତୁଲ୍ୟ ରାମାନନ୍ଦଙ୍କ କଥା କେବଳ ଶିକ୍ଷିତମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରାୟତଃ ଜଣାନାହିଁ । ଯଦିଓ ଏବେ ଭାରତ ବାହାରେ ତାଙ୍କ କଥା ଆଲୋଚିତ ହେଲାଣି, ଇଂରାଜୀରେ ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟ ଚରିତାମୃତ ଅନୁଦିତ ଓ ପ୍ରଚାର ହେବା ଯୋଗୁଁ । ମହାନ୍ ହିଁ ଉତ୍କଳର ଏହି ଭକ୍ତି ଗ୍ରନ୍ଥ ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟ ଚରିତାମୃତ ହିଁ ଉତ୍କଳର ଏହି ଅନାବିଷ୍କୃତ ମହାତ୍ମା ଓ ବରପୁତ୍ରଙ୍କ ମହିମା ପ୍ରଚାରରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମି ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଛି ।

ପଞ୍ଚଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗରେ ପୁରୀ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଧାମର ଅନତି ଦୂରରେ ଶ୍ରୀ ଅଲାରନାଥ ପୀଠ ବ୍ରହ୍ମଗିରି ସନ୍ନିକଟ ବେଣ୍ଟପୁର ଗ୍ରାମରେ ଭବାନନ୍ଦ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠପୁତ୍ର ରୂପେ ତାଙ୍କର ଆବିର୍ଭାବ ହୋଇଥିଲା । ପିତା ଭବାନନ୍ଦ, ସ୍ଵୟଂ ରାମାନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟଭ୍ରାତା ଗୋପୀନାଥ, କଳାନିଧି, ସୁଧାନିଧି ସମସ୍ତେ ଥିଲେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଓ ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅନୁଗତ । ବୈଷ୍ଣବ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଶ୍ରୀଜୟଦେବ ଓ ରାୟରାମାନନ୍ଦଙ୍କୁ ଗୋସ୍ବାମୀ ଆଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି । ଯେଉଁମାନେ ବାଚ, ମନ, କ୍ରୋଧ, ଜିହ୍ଵା, ଉଦର ଓ ଉପସ୍ଥ ଏହି ସମସ୍ତ ବେଗକୁ ଦମନ କରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମ ପୂର୍ବକ ଭଗବାନଙ୍କ ଆରାଧନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ହିଁ ଗୋସ୍ଵାମୀ ପଦବାଚ୍ୟ ଏବଂ ସେମାନେ ସମଗ୍ର ପୃଥ‌ିବୀକୁ ଶିଷ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି । ଏହି ସ୍ତରର ଗୋସ୍ବାମୀ ଥିଲେ ଓଡ଼ିଶାର ଶ୍ରୀଜୟଦେବ ଏବଂ ରାୟ ରାମାନନ୍ଦ । ଯୁଦ୍ଧ ବିଦ୍ୟାରେ ଅଗାଧ ଜ୍ଞାନ ଥିବାରୁ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ‘‘ରାୟ’” ଉପାଧ୍ ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ତତ୍‌କାଳୀନ ଓଡ଼ିଶାର ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ପ୍ରଦେଶର ରାଜ୍ୟପାଳ (ଶାସକ) ରୂପେ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ତଟ ରାଜମହେନ୍ଦ୍ରୀଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଅବସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇ ଥିଲା । ସେତେବେଳେ ଓଡ଼ିଶା ଥିଲା ଗଙ୍ଗାଠାରୁ ଗୋଦାବରୀ ତୀର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତ୍ରୁତ । ଉତ୍କଳର ଗଜପତି ଥିଲେ ମହାରାଜ ପ୍ରତାପରୁଦ୍ରଦେବ, ଯାହାଙ୍କ ସମୟରେ ପ୍ରେମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟ ମହାପ୍ରଭୁ ୧୫୧୦ ରେ ଓଡ଼ିଶା ଆଗମନ କରି ଦୀର୍ଘ ଦିନ ପୁରୀରେ ଅବସ୍ଥାନ କରିଥିଲେ । ଅନେକ କହିଥାନ୍ତି ଯେ ଏହି ସମୟରେ ଓଡିଶାର ସାମରିକ ଶକ୍ତି ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଗଲା, ଯାହାକି ସର୍ବାନ୍ତକରଣରେ ଗ୍ରହଣ କରିହୁଏ ନାହିଁ । ଏହି ମତକୁ ଐତିହାସିକ ପ୍ରଭାତ ମୁର୍ଖାଜୀଙ୍କ ପରି ଅନେକେ ମଧ୍ଯ ଖଣ୍ଡନ କରିଛନ୍ତି ।

ମହାପ୍ରଭୁ କହିଲେ ଓଡ଼ିଆମାନେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଓ ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟ ଦେବଙ୍କୁ ହିଁ ବୁଝନ୍ତି । ଏ ଉଭୟେ ଅଚଳ ଦାରୁବ୍ରହ୍ମ ଏବଂ ସଚଳ ଜଗନ୍ନାଥ, ପତିତପାବନ ତଥା ରାଧାକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମିଳିତ ବିଗ୍ରହ ରୂପେ ଆରାଧିତ। ଏହି ରାଧାକୃଷ୍ଣ ମିଳିତ ତନୁ ଅଭିନ୍ନ ତନ୍ତ୍ର ଦୁଇର ଉପାସକ ଓ ପ୍ରଚାରକ ଥିଲେ ଶ୍ରୀଜୟଦେବ ଓ ରାୟରାମାନନ୍ଦ ବୁଦ୍ଧଦେବ ଅହିଂସାର ଉପାସକ ଓ ପ୍ରଚାରକ ଥିଲେ । ଅହିଂସାର ବହୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ବ ସ୍ତରର କଥା ପ୍ରେମ ଓ କରୁଣା । ଯେଉଁଠି ପ୍ରେମ ବିଦ୍ୟମାନ ସେଠି ହିଂସା ଆସିବ କେଉଁଠୁ ? ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟଙ୍କୁ କରୁଣାବତାର ଭାବେ ଭବିଷ୍ୟ ପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ଏବଂ ସେ ପ୍ରେମଭକ୍ତିର ବେଦ୍ୟ । ଏଣୁ ଶ୍ରୀଜୟଦେବ ବାହ୍ୟତ ବୁଦ୍ଧାବତାର ସମ୍ବନ୍ଧେ କାରୁଣ୍ୟମାତନ୍ତ୍ରତେ’ କହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କରୁଣାବତାର ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହା ସୂଚାଉଅଛି କାରଣ ଜୟଦେବଙ୍କ ଗୀତଗୋବିନ୍ଦର ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟ ହେଲା ଶ୍ରୀରାଧାକୃଷ୍ଣଙ୍କ ରାଗାନୁଗାଭକ୍ତି ଏବଂ ଶ୍ରୀ ରାୟରାମାନନ୍ଦଙ୍କର ସାଧ୍ୟ ଥିଲା ସେଇ ରାଧାକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରେମଭକ୍ତି । ଉଭୟଙ୍କ କାବ୍ୟ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପାଖରେ ଅଭିନୀତ ଓ ଗାନ କରାଯାଇଛି । ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟ ଦେବ ତାଙ୍କ ଶେଷ ଜୀବନରେ ଯେଉଁ ରସଗ୍ରନ୍ଥପଞ୍ଚକ ଆସ୍ଵାଦନ କରୁଥିଲେ ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରୀଜୟଦେବଙ୍କ ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ ଓ ରାମାନନ୍ଦ ରାୟଙ୍କ ଜଗନ୍ନାଥ ବଲ୍ଲଭ ନାଟକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ଏ ଦୁଇଟି ମହାନ୍ ରସଗ୍ରନ୍ଥ, ଉଚ୍ଚସ୍ତରର ସାଧନ ସଂଯମୀମାନଙ୍କର ପାଠ୍ୟ । ନିମ୍ନସ୍ତରର ବ୍ୟକ୍ତି ତାହା ପଠନ କଲେ ପତନର ଭୟ ଅଛି । ରାମାନନ୍ଦ ରାୟଙ୍କ ବିଷୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ ଲେଖୁବା ପାଇଁ ମୁଁ ଅଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ ପ୍ରବନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ତାର ହେବ, କେବଳ କେତେକ ଦିଗ୍‌ଦର୍ଶନ ଦେବା ପାଇଁ ହିଁ ମୁଁ ପ୍ରୟାସ କରୁଛି ।

ତାଙ୍କ ପରି ସାଧକ ନୁହେଁ, ସିଦ୍ଧମହାତ୍ମା, ସାହିତ୍ୟିକ, ବହୁ ଭାଷାବିତ୍, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, ବିଦ୍ବାନ୍ ବାସ୍ତବରେ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭ । ଭକ୍ତି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସଖୀ ବିଶାଖାଙ୍କ ଅବତାର ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ପ୍ରେମ ଭକ୍ତି ଧାରାର ସୂତ୍ରଧର ଓଡ଼ିଶା ରେମୁଣାର ଶ୍ରୀ ମାଧବେନ୍ଦ୍ର ପୁରୀ, ଯାହାଙ୍କ ପାଇଁ ରେମୁଣାର ଗୋପୀନାଥ କ୍ଷୀର ଚୋରି କରି କ୍ଷୀରଚୋରା ଗୋପୀନାଥ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇଛନ୍ତି ସେହି ମାଧବେନ୍ଦ୍ର ପୁରୀଙ୍କ ପ୍ରଶିଷ୍ୟ ରାଧାକୃଷ୍ଣ ଯୁଗଳ ପ୍ରେମ ଭକ୍ତିଧାରାର ଶୀର୍ଷସ୍ତରର ମହାତ୍ମା ଥିଲେ ରାୟରାମାନନ୍ଦ । ବାହାରକୁ ସେ ବିଷୟୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥୁଲେ ମଧ୍ଯ ଭିତରେ ସେ ଥିଲେ ଗୋଲକର ପାର୍ଷଦ ସଖୀ ଏବଂ ମର୍ତ୍ତ୍ୟରେ ରାଧାକୃଷ୍ଣ ମିଳିତ ବିଗ୍ରହ ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟ ଦେବଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପାର୍ଷଦ । ଶ୍ରୀରାମାନନ୍ଦଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟ ଦେବ ଯେଉଁ ପ୍ରେମଭକ୍ତି ତନ୍ତ୍ର ଶୁଣିଥିଲେ ତାହାକୁ ଅବିକଳ ସେ ଶ୍ରୀରୂପ ଗୋସ୍ବାମୀଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷାଦାନ କରିଥିଲେ । ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟ ଦେବଙ୍କର ୧୨ ହଜାର ଭକ୍ତ ସେତେବେଳେ ଥୁବାର ଶ୍ରୀ ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦଙ୍କ ଶୂନ୍ୟସଂହିତାରୁ ଜଣାପଡ଼େ । ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଥିଲେ ଷାଢ଼େ ୩ଜଣ, ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକଙ୍କୁ ଅଧା କୁହାଯାଇଛି । ଶ୍ରୀସ୍ବରୂପ ଦାମୋଦର, ରାୟରାମାନନ୍ଦ, ଶିଖି ମହାନ୍ତି ଓ ତାଙ୍କ ଭଗ୍ନୀ ମାଧବୀ ଦେବୀ ଯାହାଙ୍କୁ ସ୍ତ୍ରୀ ବୋଲି ଅର୍ଦ୍ଧ ଭକ୍ତ ଭାବେ ଗଣନା କରାଯାଇଛି । ମାଧବୀ ଦେବୀ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ଅସାଧାରଣ ପଣ୍ଡିତ, ସାହିତ୍ୟସେବୀ, ପଦକର୍ମୀ ତଥା ଭକ୍ତ । ଏଥିମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ସ୍ୱରୂପ ଦାମୋଦରଙ୍କୁ ଛାଡି ଦେଲେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଢ଼େଇ ଜଣ ଥିଲେ ଓଡ଼ିଆ, ଏହା କମ୍ କଥା ନୁହେଁ ଓଡ଼ିଶା ପକ୍ଷରେ ।

ସ୍ଵୟଂ ନାମାବତାରୀ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଚୈତନ୍ୟ ମହାପ୍ରଭୁ ହିଁ ରାୟ ରାମାନଂଦଙ୍କୁ ଏତେ ସମ୍ମାନ ଦେଇଛନ୍ତି, ଯାହାକି ତାଙ୍କୁ ବିଶ୍ଵରେ ଜଣେ ଅପ୍ରତିଦ୍ଵନ୍ଦୀ, ଚରିତ୍ରବାନ, ପ୍ରତିଭାବାନ୍ କବି ଓ ଭକ୍ତ ଶିରୋମଣି ଯୋଗଜନ୍ମା ମହାପୁରୁଷ ରୂପେ ପରିଚିତ ତ କରାଇଛି ପରନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ନିଜର ପ୍ରତିଭା ଦ୍ୱାରା ଭାରତରେ ନୁହେଁ ପୃଥ‌ିବୀର ଧର୍ମ ଜଗତରେ ଓଡିଆ ଜାତିକୁ ମଧ୍ଯ ଉଚ୍ଚାସନ ମିଳିଛି । ଅଥଚ ଅନେକ ସାଧାରଣ ଓଡିଆ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଜ୍ଞାତ ଅଛନ୍ତି । ଆମ ପାଖରେ ଏବେବି ସେ ଏକ ପ୍ରକାର ଅନାବିଷ୍କୃତ ଏହା ପରିତାପର ବିଷୟ । ରାମାନଂଦଙ୍କ ଭକ୍ତିରସାନୁଭୂତି, ଜ୍ଞାନ ପ୍ରତିଭା ଓଡ଼ିଶାର ଭୌଗଳିକ ସୀମା ଲଂଘନ କରି ଆକୁମାରୀ ହିମାଚଳ ତଥା ସାଗର ବକ୍ଷ ଲଂଘନ କରି ବିଦେଶରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ପରିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇଥିବାରୁ ସେ ଓଡିଆ ଜାତିର ନମସ୍ୟ । ରାଧାକୃଷ୍ଣ ମିଳିତ ମୂର୍ତି ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଓଡ଼ିଆଙ୍କ ପ୍ରାଣ ଆଉ ଓଡ଼ିଶାର ସଂକୀର୍ତନ ଗାୟକମାନେ ସଂକୀର୍ଭନାରମ୍ଭରେ କହନ୍ତି ଆହା ମମପ୍ରାଣ ଗୌରାଙ୍ଗ ହେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ତଥା ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟପାର୍ଷଦ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରବାସୀ ଭକ୍ତ କହ୍ନେଇ ଖୁଣ୍ଟିଆ ତାଙ୍କ ‘ମହାଭାବପ୍ରକାଶ’ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣ ଗୌରାଙ୍ଗ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି । ସେଇ ପ୍ରାଣ ଗୌରାଙ୍ଗ ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟଙ୍କ ପୂର୍ବପୁରୁଷ ଓଡ଼ିଶାର ଯାଜପୁରର ଥିଲେ ଏହା ଇତିହାସ କହେ । ଶ୍ରୀ ଗୌର ପାର୍ଷଦ ଶ୍ରୀ ଅଦ୍ବୈତାଚାର୍ଯ୍ୟ, ଶ୍ରୀ ଗଦାଧର ପଣ୍ଡିତ, ଶିବାନନ୍ଦ ସେଣ ଇତ୍ୟାଦି ଅନେକ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଶ୍ରୀମାଧବେନ୍ଦ୍ର ପୁରୀ ପରବର୍ତ୍ତୀ ରାୟ ରାମାନଂଦ, ବେଦାନ୍ତାଚାର୍ଯ୍ୟ ବଳଦେବ ବିଦ୍ୟାଭୂଷଣାଦି ଥିଲେ ଓଡ଼ିଶାର । ଓଡ଼ିଶାରୁ ହିଁ ପ୍ରେମଭକ୍ତି (ରାଗାନୁଗୀ) ଓ ଜ୍ଞାନମିଶ୍ରା ଭକ୍ତି ଦୁଇଧାରର ଉଦ୍‌ଭବ । କେହି କେହି ପରେ ଏହାକୁ କ୍ଷୁଦ୍ର ପ୍ରାଦେଶିକତା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଗୌଡ଼ୀୟ (ବଂଗୀୟ) ଓ ଉତ୍କଳୀୟ ବୈଷ୍ଣବ ବୋଲି ଅଳ୍ପ କେତେ ଦିନ ତଳୁ ନାମ ଦେଲେ କିନ୍ତୁ ଏପରି ନାମକରଣ ସଂପୂର୍ଣ ଅଯୌକ୍ତିକ, ତେବେ କ'ଣ ବୈଷ୍ଣବଙ୍କୁ ଉତ୍କଳୀୟ, ବଂଗୀୟ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ, ଗୁଜୁରାଟୀୟ ଏପରି କହିବା ସଂଗତ କି ? ସେମାନଙ୍କୁ ରାଗମାର୍ଗୀୟ ଓ ଜ୍ଞାନମିଶ୍ରା ଧାରାର ବୈଷ୍ଣବ କହିବା ହିଁ ଅଧ‌ିକ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ । ତେବେ ଏ ଦୁଇଧାରା ହିଁ ଉତ୍କଳର ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ପ୍ରବାହିତ ।

ପ୍ରେମଭକ୍ତି ଧାରାର ରାଧାକୃଷ୍ଣ ଯୁଗଳ ମୂର୍ତ୍ତି ଉପାସନା, ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱଙ୍କ ଆଲେଖ୍ୟ ରଖ୍ ଅଷ୍ଟ ପ୍ରହରୀ ଶ୍ରୀହରି ନାମସଂକୀର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଦାସଙ୍କ ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତ ସମଗ୍ର ଉତ୍କଳର ପୁରପଲ୍ଲୀକୁ ଭକ୍ତି ରସରେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା । ଆଜି ଶ୍ରୀଗୌର ସଂକୀର୍ତ୍ତନ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ଵରେ ପରିବ୍ୟାପ୍ତ ହେଲାଣି । ଏହା ମୂଳରେ ହିଁ ରାୟରାମାନଂଦଙ୍କ ଅବଦାନ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବା କଥା । ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟ ଦେବ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତ ରାୟ ରାମାନଂଦଙ୍କ ମହିମା ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ଗୋଦାବରୀ ତଟରେ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମର ନିଗୂଢ଼ ତତ୍ତ୍ଵ ସମୂହର ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରୀ ରାମାନଂଦଙ୍କ ଦ୍ବାରା ଯେଉଁ ଉତ୍ତର ଦେଇଛନ୍ତି, ତା’ର ତୁଳନା ନାହିଁ ଯାହା ମହାନ୍‌ଭକ୍ତି ଗ୍ରନ୍ଥ ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟ ଚରିତାମୃତରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ ହୋଇଛି । ପ୍ରଥମେ ସ୍ୱଧର୍ମାଚରଣ, ତାପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କର୍ମାପଣ, ସ୍ୱଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ, ଜ୍ଞାନମିଶ୍ରା ଭକ୍ତି, ଜ୍ଞାନଶୂନ୍ୟା ଭକ୍ତି, ପ୍ରେମଭକ୍ତି, ଦାସ୍ୟ, ସଖ୍ୟ, ବାତ୍ସଲ୍ୟ, ମଧୁର କାନ୍ତାଭାବ ଆଦିର ଯେଉଁ କ୍ରମ ସାଧ୍ଯସାଧନପଥ ଶ୍ରୀରାମାନଂଦଙ୍କ ମୁଖରେ ଆଲୋଚିତ ହୋଇଛି, ଯାହା ଅପୂର୍ବ ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟଦେବ ବିସ୍ମିତ ହୋଇ ଯାଇଛନ୍ତି ରାମାନଂଦଙ୍କ ଭକ୍ତିରସାର୍ଶ୍ଵବରେ ଅବଗାହନର ଗାଢ଼ତା ଦେଖି ଏଥିପାଇଁ ଶ୍ରୀରାମାନଂଦଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରି କହିଛନ୍ତି :

ଯେପରି ଶୁଣି ଦେଖୁଲି ତୁମରି ମହିମା ।

ରାଧାକୃଷ୍ଣ ପ୍ରେମ ରସ ଜ୍ଞାନେ ତୁମେ ଶ୍ରୀମା ॥

ନୀଳାଚଳେ ତୁମେ ମୁଁ ରହି ଏକ ସଂଗେ

ସୁଖେ କଟାଇବା କାଳ କୃଷ୍ଣକଥା ରଂଗେ ॥

ବହୁ ଆଲୋଚନା ପରେ ରାମାନଂଦ ସବୁ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଇ ସାରି ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟ ଦେବଙ୍କୁ ଶେଷରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ:

ପ୍ରଥମେ ଦେଖିଲି ତୁମ୍ଭେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ସ୍ୱରୂପ

ଏବେ ଦେଖୁଛି ତୁମକୁ ଶ୍ୟାମ ଗୋପରୂପ।।

ଅର୍ଥାତ୍ ରାୟ ରାମାନଂଦ ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟଙ୍କୁ ରାଧାକୃଷ୍ଣ ଭାବେ ଦେଖୁବାରୁ ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟ ଦେବ କହିଲେ ତୁମେ ଉଚ୍ଚକୋଟୀର ଇଭ ଏଣୁ ସମସ୍ତ ଜଗତ ତୁମକୁ ରାଧାକୃଷ୍ଣ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି । ରାମାନଂଦ କହିଲେ ପ୍ରଭୋ, ଆଉ ଲୁଚାଅନି ମୋ ପାଖରେ । ଶ୍ରୀରାଧାଙ୍କ ଭାବଜାନ୍ତି ଧରି ତୁମେ ଅବତାର ନେଇଛ ମୁଁ ପୂର୍ବର ସେଇ ବିଶାଖା ମୋତେ ପୁଣି ରୁଛାଇଛ, ମହାପ୍ରଭୁ ରସରାଜ ମହାଭାବ, ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଯେଉଁ ମହାଭାବରେ ବିଭାଜିତ ମୂର୍ତ୍ତି ତାହା ଦେଖାଇଲେ । ଏଣୁ ରାୟ ରାମାନଂଦ ଥିଲେ ଏହି ସ୍ତରର ଭକ୍ତ । ଏତ ସବୁ ଉଚ୍ଚ କଥା, ଏଥୁରୁ ସାଧାରଣ ଲୋକ କ’ଣ ବୁଝିବେ ?

ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା, ବୈଷ୍ଣବ ସାହିତ୍ୟକୁ ତାଙ୍କର ଦାନ କ'ଣ ? ଆଲୋଚନା କଲେ ଜଣାପଡେ ଯେ ଶ୍ରୀ ଜୟଦେବଙ୍କ ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ ଯେପରି, ଠିକ୍ ତାର ଅନୁକୃତି ହେଉଛି ଜଗନ୍ନାଥ ବଲ୍ଲଭ ନାଟକ । ସଂସ୍କୃତରେ ବି ରଚିତ ରସ ଗ୍ରନ୍ଥ ଯହିଁରେ ଶ୍ରୀରାଧାକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅପ୍ରାକୃତ ପ୍ରେମଲୀଳା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି । ତା'ର ବିଷୟବସ୍ତୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ପାଇଁ ଅକ୍ଷମ ମୁଁ ଯେଉଁଥୁରେ ଅଧୁକାର ନାହିଁ । ଯେଉଁ ପଣ୍ଡିତ, ରସିକ ଭକ୍ତ ଗୀତଗୋବିନ୍ଦର ମର୍ମ ବୁଝିବାକୁ ସକ୍ଷମ ସେମାନେହିଁ ଶ୍ରୀଶ୍ଵଗନ୍ନାଥ ବଲ୍ଲଭ ନାଟକ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଭକ୍ତିରସତତ୍ତ୍ଵ ହୃଦୟଙ୍ଗମ କରିପାରିବେ । ଏତଦ୍‌ବ୍ୟତୀତ ବ୍ରଜବୋଲି ଭାଷାରେ ସେ ଅନେକ ଗୀତ ରଚନା କରିଛନ୍ତି । ବ୍ରଜବୋଲି ଆସାମ, ବଂଗଳା ଏବଂ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ମିଶ୍ରିତ ଏକ ପାରମାର୍ଥୀକ ଭାଷା ଯାହା ପଞ୍ଚଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଏହି ପ୍ରଦେଶ ତ୍ରୟରେ ବିଶେଷ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିଲା । ତିନୋଟି ଯାକ ପ୍ରଦେଶର ଅଧୁବାସୀ ମଧ୍ଯ ଏହାକୁ ବୁଝିପାରିବେ । ତାଙ୍କର ଅନେକ ପଦାବଳୀ ନଷ୍ଟ କରି ଦିଆଯାଇଥୁବାର ମନେହୁଏ । ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ବଂଗଳାରେ ସଂଗୃହୀତ ହୋଇ ‘ପଦକଳ୍ପତରୁ’ ଓ ‘ପଦସମୁଦ୍ର’ରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ ହୋଇଛି । ପ୍ରାତଃ ସ୍ମରଣୀୟା ସରଳାଦେବୀଙ୍କ ବିରଚିତ ‘ରାୟ ରାମାନଂଦ’ ପୁସ୍ତକ ଯାହା ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡ଼େମୀ ପକ୍ଷରୁ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି ତାହା ପାଠ କଲେ ରାମାନଂଦ ରାୟଙ୍କ ବିଷୟରେ ଅନେକ ବିଷୟ ଜାଣିହେବ । ସେହିପରି ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ସଂସ୍କୃତି ନିର୍ଦ୍ଦେଶାଳୟ ପକ୍ଷରୁ ପ୍ରକାଶିତ ‘ରାୟରାମାନଂଦ ପଦାବଳୀରେ ‘ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଲୀଳା’ ‘ଶ୍ରୀଗୌର ଲୀଳା’ ‘ଦଣ୍ଡବେଳା’, ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ଵିତୀୟା ମିଳନାଦିରୁ ରାମାନଂଦ ରାୟଙ୍କ ପଦଲାଳିତ୍ୟ ଏବଂ ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ ରାଧାକୃଷ୍ଣ ପ୍ରତିଭାର ପରିଚୟ ମିଳେ । ସେ ନିଜେ ଆଚରଣ, ସାଧନା କରି ସାଧକମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପଦାବଳୀରେ ଅନେକ ଜାଗାରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସାଧକ ହେବା ପାଇଁ ନିବେଦନ କରିଛନ୍ତି, ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ହେଲା:

ଶୁନହେ ସାଧକ ଭାଇ ଆମାର ବିନତି

ଏଇମତି କୃଷ୍ଣର ଲୀଳା କହେ ନିତିନିତି ॥

ସଖୀ ସବ ଆନନ୍ଦିତେ ଜୟଧ୍ଵନୀ କରେ ।

ରାମାନଂଦ ଦିଏ ମାଲା ଶ୍ୟାମେର ଶ୍ରୀକରେ ॥

ରାଗମାର୍ଗ ଅନୁଗାମୀ ହୋଇ ସେ ସେହି ଅପ୍ରାକୃତ ରସ ଆସ୍ବାଦନ କରି ଗାଇଛନ୍ତି:

କୃଷ୍ଣ ଅଧର ରସ ପାଇ ଶ୍ରୀମତୀ ଆନନ୍ଦ

ରାଧାକୃଷ୍ଣ ଅବଶେଷ ପାଏ ରାମାନଂଦ ।

ବ୍ରହ୍ମା ଶିବ ଆଦି ଯାର ବିନ୍ଦୁ ନାହିଁ ପାଇ

ଶ୍ୟାମ ପ୍ରେମରସ ବିନ୍ଦୁ ରାମାନଂଦ ଧ୍ଯାୟୀ ॥

ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟ ଦେବଙ୍କ ସହ ସାଧ୍ଯସାଧନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ବେଳେ ଶେଷରେ ଯେତେବେଳେ ରାମାନଂଦ ସ୍ଵକୃତ ପହିଲେ ହିଁ ରାଗ ନୟନଭଙ୍ଗ ଭେଲ ଗୀତ ବୋଲିଥିଲେ ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟ ଦେବ ସେତେବେଳେ ନିଜହସ୍ତରେ ରାମାନଂଦଙ୍କ ପାଟି ବନ୍ଦ କରି କହିଥିଲେ ଆଉ ଅଧୂକ କୁହନି କାରଣ ମୁଁ ଏହା ଶ୍ରବଣକରି ବିହ୍ଵଳ ହୋଇ ଯାଉଛି ଧୈର୍ଯ୍ୟ ରହୁନାହିଁ । ଅଚିନ୍ତ୍ଯ ଭେଦାଭେଦ ତତ୍ତ୍ଵର ଶେଷ ଅର୍ଥାତ ଭକ୍ତିରସର ଶୀର୍ଷକଥା ରାମାନଂଦଙ୍କ ମୁଖରୁ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା । ଏଥିପାଇଁ ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟ ଚରିତାମୃତରେ ରାମାନଂଦଙ୍କ ସମନ୍ଧେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଆର ଭକ୍ତିରସ ଦୁହେଁର ତିହଂସୀମା ଏବଂ ରାମାନଂଦ ରାୟେ ମୋର କୋଟୀ ନ୍ୟୁନ୍ୟୁମସ୍କାର ବୋଲି ଶ୍ରୀ କବିରାଜ ଗୋସ୍ୱାମୀ ମଧ୍ଯ କହିଲେ । ଅର୍ଥାତ୍ ରାମାନଂଦ ରାୟଙ୍କ ତୁଲ୍ୟ ପଣ୍ଡିତ, ଉଚ୍ଚସ୍ତରର ଭକ୍ତ ଓଡିଶା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ନଥୁଲେ, ପୃଥ‌ିବୀରେ ବିରଳ ଏହା କେତେବଡ଼ କଥା ବିଚାର କଲେ ଜାଣିହେବ । ସ୍ଵୟଂ ପରଂବ୍ରହ୍ମ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଜଗତରେ ଧର୍ମସଂସ୍ଥାପନ ଅଧର୍ମ ଦୂର, ପତିତ ଉଦ୍ଧାର ତଥା ରାଧାଭାବ ଆସ୍ଵାଦନାର୍ଥେ ହିଁ ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟ ରୂପରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ । ରାୟଙ୍କ ପଦାବଳୀରେ ଶ୍ରୀଗୌର ଜନ୍ମ ଗୀତି ଓ ଗୌରଭକ୍ତ ବଂଦନା ଏହିପରି ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି:

ନିତ୍ୟସ୍ଥଳୀ ତେଜିପ୍ରଭୁ ନିତ୍ୟରାସସ୍ଥାନେ,

ଶରୀର ଉଦରେ ବାସ ଗୌରାଙ୍ଗ ବରନେ ॥

ରାୟ ରାମାନଂଦ ବୋଲେ ଅତି ହରଷିତେ ।

ଉଦ୍ଧରିଲ ପ୍ରେମଧନ ରାଧା ପାନଦିତେ ॥

ଦାସ ଗଦାଧର ଅଭିରାମ ସନାତନେ

ରାୟ ରାମାନଂଦ ସେବେ ଗଉର ଚରଣେ ହେ ||

ସେ ଥିଲେ ରାଗାନୁଗାଭକ୍ତି ଧାରାର ନିଷ୍ଠାପର ସାଧକ, ପ୍ରତିଟି ମୁହୂର୍ଭ ସେ ରାଧାକୃଷ୍ଣ ଓ ଗୌରାଙ୍ଗ ଲୀଳା କୀର୍ତ୍ତନରେ ମଜ୍ଜି ରହୁଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜ ଶ୍ରୀଜୟଦେବ, ବିଲ୍ଵମଙ୍ଗଳ, ବିଦ୍ୟାପତି, ଚଣ୍ଡୀଦାସଙ୍କ ପଦାବଳୀ ଆଦିରୁ ସେ ରାଧାକୃଷ୍ଣ ପ୍ରେମ ରସାନୁଭୂତି ଲାଭ କରିଥିଲେ । ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟ ଦେବଙ୍କ ଉତ୍କଳ ଆଗମନ ପୂର୍ବରୁ ଶ୍ରୀ ନିମ୍ବାକାଚାର୍ଯ୍ୟ ଶ୍ରୀରାଧାଙ୍କ କଥା ଓ ବିଶେଷ କରି ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ରାଧାକୃଷ୍ଣ ସମ୍ମିଳିତ ବିଗ୍ରହ ରୂପେ ପ୍ରଚାର କରିସାରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ବହୁ ପୂର୍ବରୁ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଅବତାର ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ପାଦ ଭବିଷ୍ୟତରେ ତାଙ୍କ ପରଂପରାରେ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଚୈତନ୍ୟ ରୂ ପେ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ସନ୍ନ୍ୟାସ ରୂପେ ଆସି ରାଧାକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅପ୍ରାକୃତ ରସ ଆସ୍ଵାଦନ କରିବେ ବୋଲି ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ଶ୍ରୀମତ୍‌ ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ‘କଦାଚିତ୍ କାଳିନ୍ଦୀତଟ ବିପିନ ସଙ୍ଗୀତ କରବ, ସଦା ଶ୍ରୀମଦ୍ ବୃନ୍ଦାବନ ବସତି ଲୀଳା ପରିଚୟ ପ୍ରଦାତା ତଥା ରସାନଂଦୀ ରାଧାସର ସ ବପୁରାଲିଙ୍ଗନସୁଖୀ’ ବିଗ୍ରହ ବୋଲି ପ୍ରଚାର କରିଯାଇଥିଲେ । ଏଣୁ ସେହି ରସାସ୍ଵାଦନ ପାଇଁ ହିଁ ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟ ଦେବ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ଆସିଥିଲେ ମୁଖ୍ୟତଃ ।

ଏହି ରାଧାକୃଷ୍ଣ ଅପ୍ରାକୃତ ଭକ୍ତିରସର ସର୍ବୋତ୍‌କର୍ଷତା ରାମାନଂଦଙ୍କ ପଦାବଳୀରେ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠ ହେବା ପରେ ଓଡିଆ ବୈଷ୍ଣବ କବିମାନଙ୍କ ଲେଖନୀରେ ରାଧାକୃଷ୍ଣ ପ୍ରେମରସ ସୃଷ୍ଟି ବେଳୁବେଳ ଅଧିକ ହୋଇ ବୈଷ୍ଣବ ସାହିତ୍ୟର ଶ୍ରୀବୃଦ୍ଧି ସାଧୂତ ହେଲା ଓଡିଶାରେ । ସମଗ୍ର ଓଡିଶାରେ ମଧ୍ୟଯୁଗରେ ରାଧାକୃଷ୍ଣଲୀଳା ସମ୍ମଳିତ ସାହିତ୍ୟ ଚର୍ଚ୍ଚା ଜୋରଦାର ହୋଇ ସଙ୍ଗୀତ ସାହିତ୍ୟର ପରିପ୍ରକାଶ ସହ ରାମାନଂଦଙ୍କ ସମସାମୟିକ ତଥା ପରବର୍ତ୍ତୀ କବି ମାଧବୀ ଦାସୀ, ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ, ଚାନ୍ଦକବି, ବୃନ୍ଦାବତୀ ଦାସୀ, ଅଭିମନ୍ୟୁ, ଗୌରଚରଣ, ବନମାଳୀ, ଗୋପାଳକୃଷ୍ଣ, କବିସୂର୍ଯ୍ୟ ବଳଦେବ ପ୍ରମୁଖ କ୍ରମେ - ରାଧାକୃଷ୍ଣ ପ୍ରେମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାବ୍ୟାଦି ରଚନା କରି ଓଡିଶାରେ ଭକ୍ତିସାହିତ୍ୟ ଧାରା ପ୍ରବାହମାନ ସହ ବୈଷ୍ଣବ ସାହିତ୍ୟର ଶ୍ରୀବୃଦ୍ଧି କରାଇ ଥିଲେ । ଏଥିପାଇଁ ଶ୍ରୀଜୟଦେବ ଏବଂ ରାୟ ରାମାନଂଦଙ୍କ ପ୍ରେରଣା ହିଁ ଖୋରାକ ଯୋଗାଇ ଥିଲା । ମୋଟାମୋଟି ରାୟ ରାମାନଂଦଙ୍କ ପରି ବ୍ରଜରସସିଦ୍ଧ ମହାତ୍ମା, ଜ୍ଞାନୀ, ଭକ୍ତି ସାହିତ୍ୟସାଧକ, ନାଟ୍ୟକାର, ତାତ୍ତ୍ୱିକ କବି ଶିରୋମଣିଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ ଧନ୍ୟାତିଧନ୍ୟ ହୋଇଛି ।

Ray Ramanand ~ ଉତ୍କଳର ରସିକ ଭକ୍ତକବି ରାୟରାମାନନ୍ଦ

ଅଲାରନାଥ ପୀଠ ବ୍ରହ୍ମଗିରି ସନ୍ନିକଟ ବେଣ୍ଟପୁର ଗ୍ରାମରେ ଜନ୍ମ ହେଇଥିବା ଏହି ମହାନ୍ କବିଙ୍କ ବିଷୟର ଚାଲନ୍ତୁ ପଢିବା ଏକ ବ୍ଲଗ