ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ କହିଲେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ଲିଖିତ ସାହିତ୍ୟକୁ ବୁଝାଇଥାଏ।ଏହା ସାଧାରଣତଃ ଭାରତୀୟ ରାଜ୍ୟ ଓଡ଼ିଶାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ ଏବଂ ତାହାର ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାଷା ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।ଆଧୁନିକ ଓଡିଆ ଭାଷା ସାଧାରଣତଃ ତଦଭବ ଶବ୍ଦ ତଥା ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ରୁ ଉନ୍ନତିକରଣ ହୋଇଛି ଦେଶଜ,ଇଂରାଜୀ, ହିନ୍ଦୀ ଏବଂ ଉର୍ଦୁ ସାହାଯ୍ୟ ରେ।

ଐତିହାସିକମାନେ ଓଡିଆ ସାହିତ୍ୟକୁ ପାଞ୍ଚଟି ମୁଖ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ବିଭକ୍ତ କରିଛନ୍ତି: ପୁରାତନ ଓଡିଆ (୮୦୦ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରୁ ୧୩୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ), ପ୍ରାଥମିକ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଓଡିଆ (୧୩୦୦ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରୁ ୧୫୦୦ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ), ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଓଡିଆ (୧୫୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରୁ ୧୭୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ), ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଓଡିଆ (୧୭୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରୁ ୧୮୫୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ) ଏବଂ ଆଧୁନିକ ଓଡିଆ ( ୧୮୭୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ରୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଯାଏ )।

ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଆରମ୍ଭରୁ ଇଂରେଜମାନେ ଓଡ଼ିଶା ଅଧିକାର କଲାପରେ ଓଡ଼ିଶା ସମେତ ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷ ଇଂରେଜ ଶାସନାଧୀନ ହୋଇଗଲା।ଓଡ଼ିଶାରେ ଯଦିଓ ଇଂରେଜମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ବକ୍ସି ଜଗବନ୍ଧୁ ବିଦ୍ୟାଧର ମହାପାତ୍ର,ସୁରେନ୍ଦ୍ର ସାଏ,ତାପଙ୍ଗ ଦଳବେହେରା ପ୍ରମୁଖ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ବିଦ୍ରୋହ କରିଥିଲେ ତାହା ଆଧୁନିକ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ରରେ ସଜ୍ଜିତ ଇଂରେଜ ସେନାବାହିନୀ ଦ୍ବାରା ଅବଦମିତ ହୋଇ ଯାଇଥିଲା।ସୁଅ ଚତୁର ଇଂରେଜ ମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ନେଲା ମାଇଁ ଦ୍ୱାରା ଓଡ଼ିଶାର କୃଷକ ଓ ଜମି ମାଲିକଙ୍କ ଜମିକୁ ହସ୍ତାନ୍ତରିତ କରି ନୂତନ ସୃଷ୍ଟ ଅନୁଗତ ଜମିଦାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱରେ ନ୍ୟସ୍ତ କରିଦେଲେ।ଫଳରେ ଓଡ଼ିଆ ଜାଲି ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଭିତରେ ରହି ନାନା କୁସଂସ୍କାରରେ ବୁଡ଼ି ରହିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ ଯେଉଁ ରାଜା ଜମିଦାରମାନେ ରହିଲେ ସେମାନେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁଦାର ଭାବ ପୋଷଣ କଲେ।

ନାନା ଅତ୍ୟାଚାର ଶୋଷଣ ପିଳନ ଭିତରେ ଓଡ଼ିଆ ଜାତି ହାହୁତାଶ ଭିତରେ ଜୀବନ କଟାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲା।

ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ୍ ମିସନାରୀ ମାନେ ଅଠର ଶହ ବାଇଶି ମସିହାରୁ ଓଡ଼ିଶାରେ ମିଶନ ସ୍କୁଲ ମାନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଶିକ୍ଷାଦାନ ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ ମଧ୍ୟ ଓଡ଼ିଆମାନେ ମାନେ ସେହିସବୁ ସ୍କୁଲରେ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ପାଠ ପଢି ପାଇଁ ପଠାଇଲେ ନାହିଁ।ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରଥମାର୍ଥ ଭୟ ଆତଙ୍କ,ଅଶିକ୍ଷା,ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ବାରା ଓଡ଼ିଆ ଜାତିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ ଆତ୍ମବିଲୁପ୍ତ କରିଦେଲା ଏହି ଶତାବ୍ଦୀର ଦ୍ୱିତୀୟାର୍ଧର କିଛି କାଳପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ଯ ଜାତିର ନିର୍ବେଦତା ଲାଗିରହିଲା ସେହି ନିର୍ବୋଧତା ଓ ଆତ୍ମ ବିଲୁପ୍ତିର ଚରମ ନିଦର୍ଶନ ହେଲା ନଅଙ୍କ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ।

ଗୋଟାଏ ଇତିହାସ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଜାତି ଯେମିତି ମଶା ତ ହୋଇଗଲା ଏହି ମହାଶ୍ମଶାନରୁ ଶୀତ ଓଡ଼ିଆ ଜାତିର ହେଲା ନିଦ୍ରାଭଙ୍ଗ ତାର ହେଲା ଆତ୍ମଜାଗୃତି ମାତୃଭାଷା ଓ ମାତୃଭୂମି କୁ ଆଧାର କରି ଓଡ଼ିଆ ଜାତି ତାର ଶୁଭସଙ୍ଖା ଙ୍କ ନିନାଦିତ ହେଲା ସେ ଏହି ଶଙ୍ଖଧ୍ୱନୀ କର୍ମଯୋଗୀ ଗୌରୀଶଙ୍କର ରାୟଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଓ ସଂପାଦିତ ଉତ୍କଳ ଦୀପିକା ଯାହା ଅଠର ଶହ ଛଅଷଠି ମସିହାରେ ପ୍ରଥମେ ବାଦନ କରିଥିଲା ତାହା ହିଁ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହୋଇଥିଲା ସମଗ୍ର ଓଡ଼ିଶାବାସୀଙ୍କ କାନରେ।

ଏହି ପତ୍ରିକାକୁ ଆଦର୍ଶ କରି ପରେ ପରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଲା ‘ବାଲେଶ୍ଵର ସମ୍ବାଦ ବାହିକା’ (୧୮୬୮)

‘ଉତ୍କଳ ହିତୈଷିଣୀ (୧୮୬୯)

‘ଓଡ଼ିଆ ନବସଂବାଦ’(୧୮୮୮)

ସମ୍ବଲପୁର ହିତୈଷିଣୀ (୧୮୮୯)

‘ଉତ୍କଳପୁତ୍ର’ (୧୮୭୩) ଆଦି ସମ୍ବାଦପତ୍ରିକା

ଉତ୍କଳ ଦର୍ପଣ (୧୮୭୩)

ଉତ୍କଳ ମଧୁପ’(୧୮୭୮),

‘ଉତ୍କଳ ପ୍ରଭା' (୧୮୯୧),

‘ମୁକୁର’ (୧୯୦୬)

ଉତ୍କଳ ସାହିତ୍ୟ’ (୧୮୯୭)

‘ମୁକୁର’ (୧୯୦୬)

‘ସତ୍ୟବାଦୀ’ (୧୯୧୫) ଆଦି ସାହିତ୍ୟ ପତ୍ରିକା । ଏହି ମାତୃଭାଷା ପ‌ତ୍ରିକାଗୁଡ଼ିକ ହେଲା ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଓ ଆଧୁନିକ ଲେଖକମାନଙ୍କର ଆତ୍ମପ୍ରକାଶର ମାଧ୍ଯମ ।

ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରଥମାର୍ଦ୍ଧ ବେଳକୁ ତଲିକଟା ଏକ ମୁଖ୍ୟ ସହରରେ ପରିଣତ ହୋଇଗଲା ଓ ସେଠାରେ ଇଂରାଜୀ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରସାର ଘଟି ନବଶିକ୍ଷିତ ଗୋଷ୍ଠୀର ଆବିର୍ଭାବ ଘଟିଲା ଫଳରେ ବଙ୍ଗଳାରେ ରେଭେନ୍ସା ନବଜାଗରଣ ଦେଖାଦେଲା ହରଡା ରାମନ ରହେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ ବ୍ରାହ୍ମଧର୍ମ ୧୮୨୮ ମସିହାରେ ଏହି ଧର୍ମ ପିତୁଳା ପୂଜାକୁ ବିରୋଧ କରି ଏକେଶ୍ୱର ବ୍ରହ୍ମବାଦ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଲା ଏହି ନବଜାଗ୍ରତ ଚେତନାରେ ଯେଉଁସବୁ ଆଭିମୁଖ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଇଲା ତାହା ହେଲା ମାନବବନ୍ଦନା,ସମାଜ ସଂସ୍କାର,ମାତୃଭୂମି ଓ ମାତୃଭାଷା ପ୍ରୀତି,ପ୍ରକୃତିପ୍ରୀତି, ନାରୀ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର, ନାରୀ ଶିକ୍ଷା,ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଏକ ଇଶ୍ୱର ଭାବନ,ଇତିହାସ ଐତିହ୍ୟ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା,ବିଜ୍ଞାନମନସ୍କତା,ବିଧବା ବିବାହ ପ୍ରତି ସମର୍ଥନ ବାଲ୍ୟ ବିବାହ ବିରୋଧ ସ୍ୱାଧୀନତା ବଦ୍ଧ ପ୍ରଭୁତି।

ନଅଙ୍କ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷର ମହାସ୍ମଶାନ ଭିତରୁ ଓଡ଼ିଆ ଜାତିର ହେଲା ନବଜନ୍ମ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାକୁ ଓଡ଼ିଶାର ଉଠାଇଦେବାର ସରକାରୀ ଆଦେଶନାମା ବିରୋଧରେ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଭାଷା ସୁରକ୍ଷା ଆନ୍ଦୋଳନ(୧୮୬୯) ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ମରଣ ସଙ୍କଟରୁ ରକ୍ଷା ପାଇଲା ଏହି ମାତୃଭାଷା ଭିତରୁ ଜନ୍ମ ନେଲା ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ। ଇଂରେଜ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରାପ୍ତ ତରୁଣ କିଛିଟା ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ସମାଜ ଓ ମାତୃଭୂମି ସଚେତନ ଶିକ୍ଷିତ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ପ୍ରତି ବୀତସ୍ପୃହ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟିକଲେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସାହିତ୍ୟ ଆଦର୍ଶରେ ନୂତନ ଓଡ଼ିଆ କାବ୍ୟ, କବିତା, ଗଳ୍ପ, ଉପନ୍ୟାସ,ନାଟକ,ପ୍ରବନ୍ଧ, ରମ୍ୟ ରଚନା,ଜୀବନୀ,ଆତ୍ମଜୀବନୀ,ଭ୍ରମଣକାହାଣୀ,ସମାଲୋଚନା ଇତ୍ୟାଦି।ତେଣୁ ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ହେଲା ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସାହିତ୍ୟର ଅମୃତମୟ ଫଳଶ୍ରୁତି।ଯେଉଁ ନବ ରୁଚି ଓ ନବ ଚେତନା ଦେଖାଦେଲା ତାହା ହିଁ ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଆଦି ପର୍ବ ହେଲା ପ୍ରଧାନ ଉପଜୀବ୍ୟ ଯଦିଓ ଆଧୁନିକ ଚେତନାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦିଗ ସାହିତ୍ୟରେ ରୂପନେଲା ତଥାପି ଓପନିଂ ବୟସ୍କ ଶାସନ ଭିତରେ ଯେଉଁ ମାନସିକତା ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲା ତାହା ଔପନିବେଶିକ ମାନସିକତାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣମୁକ୍ତ ହେଲାନାହିଁ ସେହି ସାହିତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସେଥିରୁ ମୁକ୍ତ ନହୋଇ ହୋଇଗଲା ଔପନିବେଶିକ ଆଧୁନିକ ସାହିତ୍ୟ।

ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ୧୮୭0 ମସିହା ପର ଠାରୁ ବିକାଶ ପଥରେ ଗତି କରି ଆସିଛି ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ରୁଚି ଅନୁସାରେ ତାର ମଧ୍ୟ ହୋଇଛି ନବକଳେବର।ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟକୁ ଆମେ ନିମ୍ନୋକ୍ତ ପ୍ରଚାର ବିଚାର କରିପାରିବା ଯଥା ୧|ରାଧାନାଥ ଯୁଗ ବା ଆଧୁନିକ ଯୁଗ,୨| ସତ୍ୟବାଦୀ ପର୍ବ ୩ସବୁଜ ପର୍ବ ୪|ପ୍ରଗତି ପରବ ୫|ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ପର୍ବ

୬|ଉତ୍ତର -ଆଧୁନିକ ପର୍ବ

ଆଧୁନିକ ଯୁଗର ଆଦିପର୍ବ ଓ ରାଧାନାଥ ଯୁଗ କୁହାଯାଏ ଯଦିଓ ଏହି ଯୁଗର ଗୋଧୂଳି ଲଗ୍ନରେ ସତ୍ୟବାଦୀ ଉର୍ବର ଆରମ୍ଭ ଓ ବିକାଶ ହୋଇଥିଲା ତଥାପି ରାଧାନାଥ ଯୁଗର କେତେକ କବି ଲେଖକ ସତ୍ୟବାଦୀ ପର୍ବ ଦେଇ ସବୁଜ ପର୍ବକୁ ମଧ୍ୟ ଅଙ୍ଗେ ନିଭେଇଥିଲେ କବିବର ରାଧାନାଥ ରାୟ ଜଣେ ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷିତ କବି ଥିଲେ।

ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରି ଓଡ଼ିଶାର ସବୁ ସମୂହର ପରିଦର୍ଶକ ହୋଇଥିଲେ ସେ ଥିଲେ ଇଂରାଜୀ ସଂସ୍କୃତ ଓ ବଙ୍ଗଳା ଭାଷାରେ ସୁପଣ୍ଡିତ ସେ ପ୍ରଥମେ ବଙ୍ଗଳା ଭାଷାରେ ଲେଖୁଥିଲେ ପରେ ସେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ଲେଖାଲେଖି କଲେ ତାଙ୍କ ରଚିତ ବିବେକି ଓଡ଼ିଆ ଶୀତର ପ୍ରଥମ ପ୍ରବନ୍ଧ ଏହି ପ୍ରବନ୍ଧରୁ ରାଧାନାଥଙ୍କର ଆଦର୍ଶବାଦୀ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱର ପରିଚୟ ମିଳିଥାଏ।୧୮୮୫ ଠାରୁ ସେ ଗ୍ରୀକ୍ ଓ ଇଂରେଜ ସାହିତ୍ୟରୁ କଥାବସ୍ତୁ ଚୟନ ପୂର୍ବକ ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନିକ ପଟ୍ଟଭୂମି ସହିତ ତାହାକୁ ସମନ୍ୱୟ କରି ନୂତନ ଗାଥା କାବ୍ୟ ରଚନା କଲେ।କେଦାର ଗୌରୀ,ଉଷା,ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା,ନନ୍ଦୀକେଶ୍ୱରୀ ଓ ପାର୍ବତୀ ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପାଞ୍ଚଟି ଗାଥାକାବ୍ୟ।

ଏସବୁ କାବ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନର ଭୌଗଳିକ,ପ୍ରାକୃତିକ,ଐତିହାସିକ ଓ କିମ୍ବଦନ୍ତି ମୂଳକ ନାନା ପ୍ରସଙ୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣିତ.ଏହାପରେ ସେ ରଚନା କଲେ ପ୍ରକୃତି "ଚିଲିକା "ଏହା ତାଙ୍କ କବି ପ୍ରତିଭାର ଏକ ସାର୍ଥକ ନିଦର୍ଶନ।ଅମିତ୍ରାକ୍ଷର ଛନ୍ଦରେ ରଚିତ " ମହାଯାତ୍ରା "ତାଙ୍କର ଏକ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମହାକାବ୍ୟ। "ଦରବାର" ତାଙ୍କର ବ୍ୟଙ୍ଗ କାବ୍ୟ।

ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଯଜାତି କେଶରୀ ଦଶରଥ ବିୟୋଗ ସାବିତ୍ରୀ ଚଳିତ ଉର୍ବଶୀ ଆଦି କେତେକ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଶିବାଜୀଙ୍କର ଉତ୍ସାହବାକ୍ୟ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କର ରକ୍ତନଦୀ ସନ୍ତରଣ ଆଦି କ୍ଷୁଦ୍ରକବିତା ଓ କେତେକ ଗଦ୍ୟ ରଚନା ତାଙ୍କ ପ୍ରତିଭାର ପରିଚୟ ଦିଏ।

ସେ ହିଁ ସର୍ବପ୍ରଥମେ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଇତିହାସ ଐତିହ୍ୟ ପ୍ରୀତି ଉତ୍କଳୀୟ ଓ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବୋଧ ବହି ପ୍ରକୃତି ଓ ଅନ୍ତ ପ୍ରକୃତିର ସମ୍ମାନରେ ପ୍ରକୃତି ବନ୍ଦ ନାଇନ୍ ଇତ୍ୟାଦିକୁ ରୂପ ଦେଇଥିଲେ ତାଙ୍କ ସାହିତ୍ୟରେ ମାନବ ନାନାଦିଗ ଉନ୍ମୋଚିତ ହୋଇଥିଲା ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟବୋଧ ଓ ନୈତିକତା ମଧ୍ୟ ବିପଦ ତାଙ୍କ ସାହିତ୍ୟରେ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଲାଭ କରିଛି।

@ରାଧାନାଥ ଯୁଗର ଅନ୍ୟତମ ବଳିଷ୍ଠ କବି ଓ ଗଦ୍ୟକାର।ଭକ୍ତକବି ମଧୁସୂଦନ ରାଓ,କବିବର ରାଧାନାଥ ରାୟଙ୍କର ସେ ପ୍ରିୟ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ। ମଧୁସୂଦନ କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରି ସାହିତ୍ୟରେ ଆଦର୍ଶବାଦ ଓ ନୈତିକତା ବୋଧ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ ଉଦ୍ଧାର ଧର୍ମଭାବ ତାଙ୍କ ସାହିତ୍ୟର ଆନ୍ତସ୍ୱର ଥିଲା।

ତାଙ୍କର ବସନ୍ତ ଗାଥା ରତୁ ଦଶ ପାଳି କବିତାର ମନୁଷ୍ୟ ସମ୍ଭାବନା ଏହା ବ୍ୟତୀତ ସେ ରଚନା କରିଥିଲେ କୁସୁମାଞ୍ଜଳୀ, ପ୍ରବନ୍ଧମାଳା,କବିତାବଳୀ ଆଦି କବିତା ପୁସ୍ତକ।

@ଏହି ଯୁଗର ଅନ୍ୟତମ ସାରସ୍ୱତ ଶିଳ୍ପୀ ଥିଲେ ବ୍ୟାସକବି ଫକୀରମୋହନ ସେନାପତି।

ଓଡ଼ିଆ ସାରସ୍ୱତ ଜଗତକୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଅବଦାନ ରାମାୟଣ ମହାଭାରତ ଉପନିଷଦ ଆଦି ଅନୁବାଦ ପରେ ସେ ରଚନା କରିଛନ୍ତି ବହୁ କବିତା,ଗଳ୍ପ,ଉପନ୍ୟାସ ଓ ପ୍ରବନ୍ଧ।

ଛ ମାଣ ଆଠ ଗୁଣ୍ଠ ତାଙ୍କର ଏକ କ୍ରାନ୍ତିକାରୀ ଉପନ୍ୟାସ।ତତ୍କାଳ ଓଡ଼ିଶାର ଗ୍ରାମ୍ୟ ଜୀବନରେ ଏହା ଏକ ମାର୍ମିକ ଆଲେଖ୍ୟ।ଲଛମା,ମାମୁଁ, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ ତାଙ୍କର ଆଉ ତିନୋଟି ଉପନ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ରଚିତ ରେବତୀ ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ପ୍ରଥମ ଗଳ୍ପ।

ରାଧାନାଥ ଯୁଗର ଉନ୍ନତ ଯୁଗର ଅନ୍ୟ ଏକ ତଥା କବିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଆବିର୍ଭାବ ହୋଇଥିଲା ସେମାନଙ୍କ ମୂଲ୍ୟରେ କୁଳବୃଦ୍ଧ ମଧୁସୂଦନ ଦାସ ଏବଂ ବିଶିଷ୍ଟ କବି ଗଙ୍ଗାଧର ମେହେର,ଜଗମୋହନ ଲାଲ,ରାମଶଙ୍କର ରାୟ,ଉମେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ସରକାର, ବିଶ୍ୱନାଥ, ଗୋପାଳଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରହରାଜ, ଚନ୍ଦ୍ରମୋହନ ମହାରଣା,ଗୋପୀନାଥ ନନ୍ଦ,ଶଶିଭୂଷଣ ରାୟ,ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ରଥ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ନନ୍ଦ, ଦୟାନିଧି ମିଶ୍ର,ଦିବ୍ୟସିଂହ ପାଣିଗ୍ରାହୀ ମଦନ ମୋହନ ପଟ୍ଟନାୟକ,ଗୋବିନ୍ଦ ରଥ ପ୍ରମୁଖ ପାଠକମାନଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଆକର୍ଷଣ କରିଥାନ୍ତି।

ସତ୍ୟବାଦୀ ପର୍ବ:

ପଣ୍ଡିତ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ ସତ୍ୟବାଦୀ ଯୁଗର କର୍ଣ୍ଣଧାର।

ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ ଦେଶପ୍ରେମୀ ତଥା ଆଦି ସତ୍ୟବାଦୀ ଉପରେ ଏକ ଆଲୋଚନା ଧର୍ମୀ ସାହିତ୍ୟ ପତ୍ରିକା ଏବଂ ସମାଜରେ ତାଙ୍କ ଏକ ଅମଳିନ କୃତି।

ତାଙ୍କର ମତ ଥିଲା ପୁଣ୍ୟ ଜନ୍ମମାଟିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ଦ୍ୱାରା ମାନବ ଜୀବନ ସଫଳ ହୋଇପାରିବ ଧର୍ମପଦ କାରାକବିତା ବନ୍ଦୀର ଆତ୍ମକଥା ଅବକାଶ ଚିନ୍ତା ଗୋ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ନଚିକେତା ଉପାଖ୍ୟାନ ଆଦି କବିତା ପୁସ୍ତକ ସହିତ ବହୁ ପ୍ରବନ୍ଧର ରଚୟିତା ହୋଇପାରିଥିଲେ।

@ପଣ୍ଡିତ ନୀଳକଣ୍ଠ ଦାସ ଜଣେ ଜ୍ଞାନଦୀପ୍ତ ସ୍ୱାଧୀନଚେତା ବ୍ୟକ୍ତି ଶିକ୍ଷକତା ଜାତୀୟ ମୁକ୍ତି ସଂଗ୍ରାମ ରାଜନୀତିକୁ ତାଙ୍କ ବତୀ ମାତ୍ର ସେ ଜଣେ ଉଚ୍ଚକୋଟୀର ସାରସ୍ଵତ ସାଧକ କୋଣାର୍କେ ଘରବାଲା ଦୁଇଟି ଇତିହାସ ଆଧାରିତ ଜାତୀୟ ଭାବଧାରାର ର ପ୍ରାଣବନ୍ତ କାବ୍ୟ।

@ପଣ୍ଡିତ ଗୋଦାବରୀଶ ମିଶ୍ର ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷିତ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ବନବିଦ୍ୟାଳୟର ଶିକ୍ଷକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଓଡ଼ିଶାର ବିଚ୍ଛିନ୍ନାଞ୍ଚଳ ବୁଲି ଗଠନ କରିଥିଲେ। ସ୍ବାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ଯୋଗ ଦେଇ ଥିଲେ।ଜଣେ କବି ଭାବରେ ତାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଖ୍ୟାତି ରହିଛି। ଆଲେଖିକା ତାଙ୍କ ଗାଥା କବିତା ଏକ ମନୋଜ୍ଞ ସଂକଳନ।

ଏହି ସତ୍ୟବତୀ ଯୁଗରେ ଆର୍ତ୍ତବଲ୍ଲଭ ମହାନ୍ତି ସୁଧାକର ପଟନାୟକ ବିଚ୍ଛନ୍ଦ ଚରଣ ପଟ୍ଟନାୟକ କେଦାରନାଥ ମହାପାତ୍ର ପ୍ରମୁଖ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତି ସମ୍ବୋଧନ କରି ପ୍ରାଚୀନ ଓଡିଆ ସାହିତ୍ୟର ରତ୍ନଭଣ୍ଡାର ଖୋଲିଥିଲେ।ଏହାସହ ଆଦର୍ଶ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହୋଇଥିଲା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କେତେଜଣଙ୍କ ଲେଖକଙ୍କ କୃତି ଦେଶମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାନ୍ତକବି ଲକ୍ଷ୍ମୀକାନ୍ତ ମହାପାତ୍ର କୁନ୍ତଳାକୁମାରୀ ସାବତ ଗୋଦାବରୀଶ ମହାପାତ୍ର ଅନ୍ୟତମ ଥିଲେ।

ସବୁଜ ପର୍ବ :

ସତ୍ୟବାଦୀ ପର୍ବର ଅବସାନ ନ ଉଠାଣ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଆରମ୍ଭ ହେଲା ସବୁଜ ଚେତନାର ନୂତନ ପର୍ବ ଏହି ପର୍ବରେ ପାଞ୍ଚ ଜଣ ତରୁଣ ଲେଖକ ଥିଲେ ଅନ୍ନଦା ଶଙ୍କର ରାୟ,କାଳିନ୍ଦୀଚରଣ ପାଣିଗ୍ରାହୀ,ବୈକୁଣ୍ଠ ନାଥ ପଟ୍ଟନାୟକ ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ର ମୁଖାର୍ଜୀ, ହରିହର ମହାପାତ୍ର।ଏମାନଙ୍କ ଲେଖାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା ସ୍ଵପ୍ନ ଓ କଳ୍ପନା କରିବେ ପ୍ରକୃତି ଭାବ ଭାବନା ଏମାନେ ସମକାଳୀନ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ ତଥା ସତ୍ୟବାଦୀ ଯୋଜନା ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତ।

ପ୍ରଗତି ପର୍ବ :

ପ୍ରଗତିବାଦୀ ଆଭିମୁଖ୍ୟ ନେଇ ପତ୍ରିକାର ହେଲା ଗତି।ଭଗବତୀ ଚରଣ,ଅନନ୍ତ ପଟ୍ଟନାୟକ, ସୁନନ୍ଦ କର ପ୍ରମୁଖ ନବଯୁଗ ସଂସଦ ସଭ୍ୟ। ମାର୍କ୍ସବାଦ ଓ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହୋଇ ବହୁ ଲେଖକ ସାହିତ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରି ଭଗବତୀ ଚରଣଙ୍କ, "ଶିକାର ","ହାତୁଡ଼ି ଓ ଦା "ଜୀବନର ସମୃଦ୍ଧି ଜଙ୍ଗଲୀ ଗଳ୍ପ ଓ ବିବିଧ ପ୍ରବନ୍ଧ ଏବଂ କାଳିନ୍ଦି ଚରଣ ଙ୍କ ର ଆଗାମୀ,ଯାଦୁଘର, ମୋ କବିତା, ଆଦି କବିତା ସହିତ ଅନନ୍ତ ପଟ୍ଟନାୟକ ଙ୍କର ରକ୍ତଶିଖା ଆଦି ସାହିତ୍ୟ ଜଗତକୁ ଭେଟି ଦେଇଥିଲା ଅନନ୍ୟ କୃତିମାନ।

ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ଯୁଗ :ସ୍ୱାଧୀନତା ଲାଭ ପରେ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସଂକ୍ରମଣ ଫଳରେ ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ଯୁଗର ହେଲା ଉମେଶ ଏହି ସମୟରେ ସମାଜର ରକ୍ଷା ବ୍ୟକ୍ତି ମଣିଷଟି ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଲାଭ କରିଥିଲା।ସ୍ୱାଧୀନତାର ସ୍ୱପ୍ନ ଭଙ୍ଗ, ଗଣତନ୍ତ୍ର, ବ୍ୟର୍ଥତା,ଆଦର୍ଶ ଓ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ଅବହେଳ ଅସ୍ତିତ୍ଵବାଦୀ ଚେତନା ଇତ୍ୟାଦି ନାନା ବିଷୟ ସାହାଯ୍ୟରେ କରାଯିବ।

ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ ରାଉତରାୟଙ୍କ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ଆଧୁନିକ ଚେତନାର ଯେଉଁ ଅଙ୍କନ କରିଥିଲେ ତାହା ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ନୂତନ ରୂପରେ ଗୁରୁପ୍ରସାଦ ମହାନ୍ତି, ବେଣୁଧର ରାଉତ, ଚିନ୍ତାମଣି ବେହେରା,କୃଷ୍ଣଚରଣ ବେହେରା,ରମାକାନ୍ତ ରଥ,ସୀତାକାନ୍ତ ମହାପାତ୍ର,ରାଜେନ୍ଦ୍ର କିଶୋର ପଣ୍ଡା, ଦୀପକ ମିଶ୍ର, ହରିହର ମିଶ୍ର, କମଳାକାନ୍ତ ଲେଙ୍କା ପ୍ରତିଭା ଶତପଥିଙ୍କ ପ୍ରମୁଖଙ୍କ କବିତାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଲା।

ଏହି ଯୁଗରେ ଆଦିବାସୀ ଜୀବନଧାରକୁ ନେଇ ଗୋପାଳବଲ୍ଲଭ ରଚନା କରିଥିବା "ଭୀମାଭୂୟାଁ"(୧୯୦୮) ଏକ ସୁନ୍ଦର ଉପନ୍ୟାସ ଅଟେ।

ଉତ୍ତର ଆଧୁନିକ ପର୍ବ :ସ୍ଵାଧୀନତା ପୂର୍ବରୁ ଓ ପରେ ଓଡ଼ିଆ ନାଟକ ରଚନା କ୍ଷେତ୍ରରେ କାଳୀଚରଣ ପଟ୍ଟନାୟକ, ରାମଚନ୍ଦ୍ର ମିଶ୍ର, ଗୋପାଳ ଛୋଟରାୟ, ଇଂଜ କିଶୋର ପଟ୍ଟନାୟକ, କମଳ ଲୋଚନ ମହାନ୍ତି, ରଘୁନାଥ ପଣ୍ଡା, ଭୁବନେଶ୍ବର ମହାପାତ୍ର ଓ କୃଷ୍ଣପ୍ରସାଦ ବେହେରା ପ୍ରମୁଖଙ୍କର ଅବଦାନ ଅନସ୍ବୀକାର୍ଯ୍ୟ । କାଳୀଚରଣଙ୍କର ‘ଭାତ’, ‘ରକ୍ତମାଟି’, ଲେଖକ ‘ ଅଭିଯାନ’, ରାମଚନ୍ଦ୍ର ମିଶ୍ରଙ୍କର " "ଭାଇଭାଉଜ’, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ‘ଘରସଂସାର’, ଭଜକିଶୋରଙ୍କର’‘ ମାଣିକଯୋଡ଼ି ’, ଶୋରୀ ‘ଜୟମାଲ୍ୟ', ଗୋପାଳ ଛୋଟରାୟଙ୍କର ‘ଭରସା’, , ପରକଲମ ଆଦି ନାଟକ ଏକଦା ଓଡ଼ି ଶାର ବସନ୍ତ ରଙ୍ଗମଞ୍ଚମାନଙ୍କରେ ଚହଳ ପକାଇଥିଲା I ମନୋରଂଜନ ପଥୀ, ଦାସଙ୍କର ‘ଆଗାମୀ’ ଓ ‘ସାଗର ମନ୍ଥନ’ ନାଟକ ପରେ ପରେ ଓଡ଼ିଆ ନାଟକର ହେଲା ପରିବର୍ତ୍ତନ । ପରେ ମନୋରଂଜନ ରଚନା କଲେ ‘ଅରଣ୍ୟ ଫସଲ’,ବନହଂସୀ’, ‘ଶବ୍ଦଲିପି’, ‘କାଠଘୋଡ଼ା’, ମାନସିଂହ, ନଟବର – ‘ନନ୍ଦିକାକେଶରୀ’, ପରି ନୂତନ ଶୈଳୀର ନୂତନ ପ୍ରାୟୋଗିକ ଶୈଳୀକୁ ବିଳୟ ମିଶ୍ର, ରଚନା କ ନାଟକ କ। ଏହି ନେଇ ବିଶ୍ୱଜିତ୍ ଦାସ, ରମେଶ ପ୍ରସାଦ ପାଣିଗ୍ରାହୀ ପ୍ରମୁଖ ନାଟକ

୨୦୦ ଓଡ଼ିଆ ନାଟକ ସହିତ ଗଳ୍ପ, ଉପନ୍ୟାସ ମଧ୍ଯ ନୂତନ ପରୀକ୍ଷା ନିରୀକ୍ଷା ଦେଇ ଗତି କଲା କଲା । । ଓଡ଼ିଆ ପ୍ରବନ୍ଧ ๑ข, ଓ ରମ୍ୟ ରଚନାର ମଧ୍ଯ ବିକାଶ ହେଲା । କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପାଣିଗ୍ରାହୀ, ସତ୍ୟନାରାୟଣ ରାଜଗୁରୁ, ପରମାନନ୍ଦ ନ୍ଦ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ଚିତ୍ତରଞ୍ଜନ ଦାସ, ସଦାଶିବ ମିଶ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ମହାପାତ୍ର ନୀଳମଣି ସାହୁ, ଶରତ କୁମାର ମହାନ୍ତି, ବାମାଚରଣ ମିତ୍ର, ପ୍ରମୁଖ ଓଡ଼ିଆ ପ୍ରବନ୍ଧ ଓ ରମ୍ୟରଚନା କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଜ ପ୍ରତିଭାର ପରିଚୟ ଦେଇଛନ୍ତି । ସ୍ବାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ଆତ୍ମଚରିତ କରାଯିବାର ପ୍ରକାଶ ଗୋଟିଏ ନୂତନ ପ୍ରବଣତା ପ୍ରକ ପାଇଅଛି । ପ୍ରାୟ ଶତାଧୂକ ଆମ୍ ଆତ୍ମଚରିତ ଲେଖାଯାଇ ଏହି ବିଭାଗଟି ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ଏକ ସମ୍ମାନଜନକ ସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କରିଅଛି । ଭ୍ରମଣ କାହାଣୀ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ରଚିତ ହୋଇ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ ସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କରିଛି । ସ୍ୱାଧୀନତା ପୂର୍ବକାଳରୁ ସମାଲୋଚନା ଲେଖାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଵାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ସମାଲୋଚନାର ହୋଇଛି ରଚନା ଛି ଭୂୟୋବିକାଶ । ମାୟାଧର ମାନସିଂହ, ସୁରେନ୍ଦ୍ର ମହାନ୍ତି, ନଟବର ସାମନ୍ତରାୟ, ନରେନ୍ଦ୍ର ନାଥ ମିଶ୍ର, ଇଂଜବିହାରୀଦାଶ ପ୍ରମୁଖ ଓଡ଼ିଆ ସମାଲୋଚନା କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଜ ନିଜର ଦକ୍ଷତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଅଛନ୍ତି । ପୂର୍ବରୁ ପଣ୍ଡିତ ବିନାୟକ ମିଶ୍ର ସମାଲୋଚନା ଲେଖୁବା ସହିତ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଇତିହାସ ତିହାସ ଲେଖୁଥିଲେ । ପରେ ପରେ ପଣ୍ଡିତ ସୂର୍ଯ୍ୟନାରାୟଣ ଋଣ ଦାଶ, ସୁରେନ୍ଦ୍ର ମହାନ୍ତି, ମାୟାଧର ମାନସିଂହ,ନଟବର ସାମନ୍ତରାୟ କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ବେହେରା ବଂଶୀଧର ମହାନ୍ତି ପ୍ରମୁଖ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଇତିହାସ ରଚନା କରିଛନ୍ତି।

ଉପସଂହାର -ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ପର୍ବରେ ବ୍ଯକ୍ତି ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ଆତ୍ମ ଅନୀଶା ଓ ବାମାବାଦ ଓ ବା ନାରୀବାଦ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ନେଇଅଛି। ଆଧୁନିକତା ନାମରେ ସାହିତ୍ୟର କେନ୍ଦ୍ରରୁ ମଣିଷକୁ ନିର୍ବାସନ କରାଗଲା।ଇତିହାସ ଓ ଆଦର୍ଶର ମୃତ ଘୋଷଣା କରାଗଲା। ସାହିତ୍ୟ ହୋଇଗଲା ଏକାନ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଚିନ୍ତା ଓ ଚେତନାର ରୂପବିନ୍ୟାସ ।

କବିତା ହେଲା ଦୁର୍ବୋଧ। ଗଳ୍ପ ମଧ୍ୟ ହରାଇ ବସିଲା ଗଳ୍ପତ୍ୱ।ନାଟକ ଆଉ ଦର୍ଶକଙ୍କୁ ଆକର୍ଷଣ କଲା ନାହିଁ । ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଉତ୍ତର ଆଧୁନିକ ପର୍ବର ହେଲା ଉନ୍ମେଷ । ସାହିତ୍ୟର କେନ୍ଦ୍ରରେ ପୁଣି ଥରେ ମଣିଷକୁ ସ୍ଥାପନ କରାଗଲା । ପରଂପରାନୁସନ୍ଧାନ ଓ ତାର ପୁନଃସଂସ୍ଥାନ, ଲୋକାନୁଷଙ୍ଗ ଓ ଲୋକାୟତ୍ତ ଚିନ୍ତାଧାରା ଗୁରୁତ୍ଵ ଲାଭ କରି ସାହିତ୍ୟକୁ ପ୍ରଦାନ କଲା ନୂତନ ଜୀବନୀ ଶକ୍ତି । ଲ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଉତ୍ତର-ଆଧୁନିକ ପର୍ବରେ ଗତି କରି ର ଆପଣାର ମାଟି ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି। ଅତଏବ ଆଧୁନିକ ନ୍ଧ୍ର ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଦୀର୍ଘ ଏକଶତ ଛତିଶ ବର୍ଷ ମଧ୍ଯରେ କେତେ , ପରୀକ୍ଷା ନିରୀକ୍ଷା ଦେଇ ଗତି କରିଆସିଅଛି । ତାହା ଆଉ ଇ ପଛକୁ ଫେରି ଚାହିଁ ନାହିଁ । ଆଗକୁ ଆଗକୁ ତାହା ଗତି ତ କରିଚାଲିଛି । ଜାତୀୟ ସଂପର୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସହିତ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ଆ ସଂପର୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାରେ ସମର୍ଥ ହୋଇପାରିଛି । ସାହିତ୍ୟର ତ ବିଭିନ୍ନ ବିଭାଗରେ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଯେ ସ୍ପଷ୍ଟ ମୁଦ୍ରାଙ୍କ ରଖିଛି ତାହା ପାଠକ ସହଜରେ ଉପଲବ୍‌ଧ କରିଥାଏ

ସାହିତ୍ୟ

ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ କଥା