ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ବରେ ଶିକ୍ଷାର ମହତ୍ତ୍ବ ଓ ନିରକ୍ଷରତାକୁ ସମାପ୍ତ କରିବା ଦିଗରେ ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରତିବର୍ଷ ସେପ୍ଟେମ୍ବର 8 ତାରିଖକୁ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସାକ୍ଷରତା ଦିବସ ଭାବେ ପାଳିତ କରିଆସୁଛି ସାରା ବିଶ୍ବ । ଆଜିର ବିଶ୍ବରେ ଶିକ୍ଷାର ଗୁରୁତ୍ବ ଓ ପ୍ରାଥମିକତାକୁ ବିଶ୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରତ୍ସାହିତ କରିବା ପାଇଁ ଏକାଧିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ ଜାତିସଂଘର ସାଂସ୍କୃତିକ ଶାଖା ୟୁନେସ୍କୋ ।

ପ୍ରଥମ ବିଶ୍ବ ସାକ୍ଷରତା ଦିବସ

ଐତିହାସିକଙ୍କ ମତରେ ବିଶ୍ବରେ ନିରକ୍ଷରତା ହଟାଇବା ପାଇଁ ଏହି ଦିବସ ପାଳିତ ହୋଇ ଆସୁଥିବା ବେଳେ ଏହାର ସୁତ୍ରପାତ ଇରାନରୁ ହୋଇଥିଲା । ୧୯୬୫ ମସିହାର ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୮ ରୁ ୧୯ ତାରିଖ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଦିବସ ପ୍ରଥମେ ଇରାନ ରାଜଧାନୀ ତେହେରାନରେ ପାଳିତ ହୋଇଥିଲା । ସେତେବେଳେ ଏହା ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମାନ୍ୟତା ପାଇନଥିଲା । ଇରାନରେ ଆୟୋଜିତ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ଅନେକ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଶିକ୍ଷାମନ୍ତ୍ରୀ ମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଆଧୁନିକ ତଥା ସମୃଦ୍ଧ ବିଶ୍ବରେ ଶିକ୍ଷାର ଗୁରୁତ୍ବକୁ ପ୍ରଚାର ପ୍ରସାର ଓ ନିରକ୍ଷରତାବିହୀନ ବିଶ୍ବ ପାଇଁ ଏକ ବାର୍ତ୍ତା ଦେବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏହି ତାରିଖକୁ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସାକ୍ଷରତା ଦିବସ ଭାବେ ଘୋଷଣା କରିଥିଲା ୟିନେସ୍କୋ । ଏହା ପରେ ଏହି ଦିନକୁ ପ୍ରଥମ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସାକ୍ଷରତା ଦିବସ ଭାବେ ପର ବର୍ଷ ଅର୍ଥାତ ୧୯୬୬ ମସିହା ଠାରୁ ବିଶ୍ବବ୍ୟାପୀ ପାଳନ କରାଯାଉଛି । ପ୍ରତିବର୍ଷ ଏହି ଦିବସ ଅବସରରେ ଏକ ଥିମ ବା ଅନୁଚିନ୍ତା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ । ଏହି ଥମ ବା ଅନୁଚିନ୍ତା ବର୍ତ୍ତମାନ ସମାଜରେ ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ତାର କ୍ରମବିକାଶ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥାଏ । ତେବେ ଗତ କିଛି ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଥିମ ଗୁଡିକ ହେଉଛି:-

• 2015 - 'ସାକ୍ଷରତା ଏବଂ ସଶକ୍ତ ସମାଜ'

• 2016 - 'ଇତିହାସ ପଢ ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ ଗଢ'

• 2017 - 'ଡିଜିଟାଲ୍ ୱାର୍ଲ୍ଡରେ ଶିକ୍ଷା'

• 2018 - 'ସାକ୍ଷରତା ଏବଂ ଦକ୍ଷତା ବିକାଶ'

• 2019 - 'ସାକ୍ଷରତା ଏବଂ ବହୁଭାଷାବାଦ'

• 2020 - 'ସାକ୍ଷରତା ଶିକ୍ଷଣ ଏବଂ କୋଭିଡ ସଙ୍କଟ '

ବିଶ୍ବ ସାକ୍ଷରତା ନେଇ ରହିଛି ଏପରି ପରିସଂଖ୍ୟାନ

ମିଳିତ ଜାତିସଂଘ ଦ୍ୱାରା ଦିଆ ଯାଇଥିବା ତଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ, ବର୍ତ୍ତମାନ ବିଶ୍ୱରେ କେବଳ ୪ ବିଲିୟନ ଲୋକେ ହିଁ ସାକ୍ଷର । ପରିସଂଖ୍ୟାନ ଅନୁଯାୟୀ, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରତି ୫ ପ୍ରାପ୍ତ ବୟସ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏବେ ବି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିରକ୍ଷର ରହିଛନ୍ତି । ଏହି ସାକ୍ଷରତା କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ବର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶରେ ଭିନ୍ନତା ପରିଲିକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ । ସେହି ଅଞ୍ଚଳର ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଏହାର ହାରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବାରୁ ଏହି ତାରତମ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ବୋଲି ଅନୁଧ୍ୟାନରୁ ଜଣାପଡିଛି । ଆମ ଦେଶର ସାକ୍ଷରତା ସୂଚକାଙ୍କ:-୨୦୧୮ ରେ ମାନବ ସମ୍ବଳ ବିକାଶ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ଦ୍ବାରା ପ୍ରକାଶିତ ଶିକ୍ଷାଗତ ବା ସାକ୍ଷରତା ପରିସଂଖ୍ୟାନ ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ, ଆମ ଦେଶ ଭାରତରେ ସାମଗ୍ରିକ ସାକ୍ଷରତା ହାର ୬୯.୧ ପ୍ରତିଶତ ରହିଛି । ଉଭୟ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ ଏବଂ ସହରାଞ୍ଚଳର ସାକ୍ଷରତା ଅନୁଧ୍ୟାନକୁ ନେଇ ଏହି ତଥ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି । ଭାରତର ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ସାକ୍ଷରତା ହାର ୬୪.୭ ପ୍ରତିଶତ ରହିଥିବା ବେଳେ, ସେଥିରେ ମହିଳାଙ୍କ ହାର ୫୬.୮ ପ୍ରତିଶତ ଏବଂ ପୁରୁଷଙ୍କ ହାର ୭୨.୩ ପ୍ରତିଶତ ରହିଛି । ସେହିପରି ସହରାଞ୍ଚଳରେ ସାକ୍ଷରତା ହାର ୭୯.୫ ପ୍ରତିଶତ ରେକର୍ଡ କରାଯାଇଛି । ଯେଉଁଥିରେ ୭୪.୮ ପ୍ରତିଶତ ମହିଳା ଓ ୮୩.୭ ପ୍ରତିଶତ ପୁରୁଷ ଶିକ୍ଷିତ ଭାବେ ସ୍ଥାନ ପାଇଛନ୍ତି । ଦେଶର ସବୁଠାରୁ ସାକ୍ଷର ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ଦକ୍ଷିଣ ରାଜ୍ୟ କେରଳ ଶୀର୍ଷ ସ୍ଥାନରେ ରହିଥିବା ବେଳେ ସର୍ବନିମ୍ନ ସାକ୍ଷରତା ହାରରେ ବିହାର ସ୍ଥାନ ପାଇଛି । ଅନ୍ୟ ଏକ ରୋଚକ ତଥ୍ୟ ହେଉଛି ଭାରତର ସର୍ବାଧିକ ଲୋକସଂଖ୍ୟା ବିଶିଷ୍ଟ ରାଜ୍ୟ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ ମଧ୍ୟ ସର୍ବନିମ୍ନ ୫ ସାକ୍ଷାର ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ରହିଛି ।

ସାକ୍ଷରତା ହାର ପ୍ରଭାବିତ ହେବାର କାରଣ

ବିଶ୍ବରେ ସାକ୍ଷରତା ହାରରେ ତାରତମ୍ୟ ଦେଖାଯିବା ଓ ପ୍ରଭାବିତ ହେବାର ନେଇ କିଛି ଦିଗ ଅନୁଧ୍ୟାନରୁ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଛି । ସାମାଜିକ, ରାଜନୈତିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ କାରଣ ପାଇଁ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ସାକ୍ଷରତା ହାର ପ୍ରଭାବିତ ହେବାର ଦେଖାଯାଏ । ସେହି କାରଣଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ଶୈକ୍ଷିକ ଭିତ୍ତିଭୂମିର ଅଭାବ, ଛାତ୍ର ଶିକ୍ଷକ ଅନୁପାତରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ, ଜାତିଭେଦ, ଲିଙ୍ଗଗତ ଭେଦଭାବ, ଶିକ୍ଷା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦୁର୍ନୀତି, ନାରୀ ଶିକ୍ଷାକୁ ଉଚିତ ଗୁରୁତ୍ବ ନମିଳିବା ଆଦି କାରଣ ବର୍ତ୍ତମାନ ବିଶ୍ବରେ ସାକ୍ଷରତା ହାରକୁ ହ୍ରାସ କିମ୍ବା ପ୍ରଭାବିତ କରିବାର ପ୍ରମୁଖ କାରଣ ଭାବେ ଛିଡା ହୋଇଥିବା ଅନୁଧ୍ୟାନରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଛି । ତେବେ ଅଧୁନିକ ବିଶ୍ବର ସାମଗ୍ରିକ ବିକାଶ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ସହ ସାକ୍ଷରତା ନିରନ୍ତର ଭାବେ ଯୋଡି ହୋଇ ରହିଥିବାରୁ ଏହାକୁ ନେଇ ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରାୟସ ଜାରି ରହିଛି । ଶିକ୍ଷା ଭିତ୍ତିଭୂମିର ବିକାଶ ଓ ଏହାର ସାମାଜିକ ପ୍ରଭାବକୁ ଆହୁରି ବ୍ୟାପକ କରିବା ପାଇଁ ୟୁନିସ୍କୋ ଅନେକ ପଦକ୍ଷେପ ଗ୍ରହଣ କରିଛି । ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ପରୁସ୍କାର ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥାଏ । ତେବେ ଏହି ସବୁ ପଦକ୍ଷେପ ଯୋଗୁ ଗତ କିଛି ବର୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ବର ସାକ୍ଷରତା ହାର ମଧ୍ୟ କ୍ରମଶଃ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବାରେ ମଧ୍ୟ ଲାଗିଛି ।

ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ସାକ୍ଷରତା ଦିଗରେ ଅନେକ ପଦକ୍ଷେପ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି । ଏହି ପଦକ୍ଷେପର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ହିତାଧିକାରୀ ଏବଂ ନାଗରିକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶିକ୍ଷା ବିଷୟରେ ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି କରିବା । ଏହା ଦ୍ଵାରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଗରିକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାଗରିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଏବଂ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସମ୍ପୃକ୍ତିର ଭାବନା ବଢ଼ି ପାରିବ, ଶେଷରେ ଭାରତରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାକ୍ଷରତା ହାସଲ କରିବ ।

ସାକ୍ଷରତା ଭାରତ: କୌଶଳ ଏବଂ କଳା ମାଧ୍ୟମରେ ଯୁବ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ସଶକ୍ତ କରିବାର ସଫଳ କାହାଣୀ । ଆମେ ପ୍ରିୟଙ୍କା ମହାଟୋଙ୍କ ପ୍ରେରଣାଦାୟକ କାହାଣୀତିକୁ ଜାଣିବା, ଯାହାର ଜୀବନ ମାନବ ଆତ୍ମାର ସ୍ଥାଣୁତା ଏବଂ ବିଜୟକୁ ଦର୍ଶାଏ ।

ଛୁଞ୍ଚିର ସୂକ୍ଷ୍ମ ସିଲେଇରେ ସୁସଜ୍ଜିତ ପ୍ରିୟଙ୍କାଙ୍କ ଯାତ୍ରା ତାଙ୍କୁ ସଫଳତାର ମାର୍ଗ ଦେଖେଇଛି । ସେ କେବଳ ନିଜ ଜୀବନକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିନାହାଁନ୍ତି ବରଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମ୍ଭାବନାକୁ ଆଲୋକିତ କରିଛନ୍ତି । ନିମ୍ନ ଅଞ୍ଚଳ,ଗରିବ ପରିବାର ଓ ସ୍ଵଳ୍ପ ଆରମ୍ଭ ରୁ କିପରି ଜଣେ ସଫଳତା ପାଇ ପାରିବ ତାହାର ଏ କାହାଣୀ ।

ସଂଘର୍ଷରୁ ସଫଳତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ: ପ୍ରିୟଙ୍କା ମହାଟୋଙ୍କ ପ୍ରେରଣାଦାୟକ ଯାତ୍ରା

ପୁରୂଲିଆ ଜିଲ୍ଲା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଏକ ଦୁର୍ଗମ ଅଞ୍ଚଳ ଘାଙ୍ଗାର ଗାଁରେ ପ୍ରିୟଙ୍କା ମହାଟୋ ନାମକ ଜଣେ ୨୨ ବର୍ଷର ବାଳିକା ନିଜକୁ ହୀନତାର ଭାବନା ସହ ସଂଗ୍ରାମ କରୁଥିଲେ । ସେ ଏପରି ଏକ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଇସା ମୂଲ୍ୟ ବହୁତ୍ ଅଧିକ ଥିଲା, ପ୍ରିୟଙ୍କା ତାଙ୍କ ପରିବାରର ଆର୍ଥିକ ସଂଘର୍ଷର ଭାର ତାଙ୍କ କାନ୍ଧରେ ଚାପି ହୋଇଥିବାର ଅନୁଭବ କଲେ । ତାଙ୍କ ପିତା ଶ୍ରୀ ବିଜୋପଡା ମହାଟୋ ଜଣେ କ୍ଷୁଦ୍ର କୃଷକ ଭାବରେ ଅକ୍ଲାନ୍ତ ପରିଶ୍ରମ କରି ମାତ୍ର ୩ ଗୁଣ୍ଠ ଚାଷ ଜମିରେ ଦୈନନ୍ଦିନ ପରିଶ୍ରମ କରି ମାତ୍ର ସ୍ଵଳ୍ପ ଆୟ ରୋଜଗାର କରିପାରୁଥିଲେ । ମାସିକ ଆୟ ପ୍ରାୟ ୩୩୦୦ ଟଙ୍କା ଆୟ କରି ପାଞ୍ଚ ଜଣ ପରିବାରକୁ ଭୋରଣ ପୋଷଣ କରିବାର ଭାର ତାଙ୍କ ଉପରେ ଥିଲା ।

ତଥାପି, ନିରାଶାର ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ସାକ୍ଷରତା ଭାରତ ରୂପରେ ଆଶାର ଆଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଗଲା । ଏହି ସୁଯୋଗ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ପରେ ପ୍ରିୟଙ୍କା ଖେଦାଡିହ କେନ୍ଦ୍ରକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଚେଷ୍ଟା ଏବଂ ଦୁଃଖର କାହାଣୀ ବାଣ୍ଟିଥିଲେ । ସେଠାରେ ସେ ଏକ ଏମ୍ବ୍ରୋଡେରୀ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ପାଇଁ ଆବେଦନ କଲେ, କୌଣସି ଆର୍ଥିକ ଖର୍ଚ୍ଚ ବିନା ସେ ସେଠାରେ ଏକ ଜୀବନ ବଞ୍ଚିଲେ ।

ଛଅ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରିୟଙ୍କାଙ୍କ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତତା ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ତାଙ୍କୁ ଜଣେ ଦକ୍ଷ କାରିଗର ଭାବରେ ପରିଣତ କଲା । ପ୍ରତ୍ୟେକ ସିଲେଇ ଏବଂ ସୂତା ସହିତ, ସେ କେବଳ ଏମ୍ବ୍ରୋଡୋରୀରେ ଦକ୍ଷତା ନୁହେଁ ବରଂ ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳତାର ଏକ ନୂତନ ଭାବନା ମଧ୍ୟ ପାଇଲେ । ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ସମାପ୍ତ କଲାପରେ, ପ୍ରିୟଙ୍କା ସାକ୍ଷରତା ଭାରତ ଅଧୀନରେ ''ଇନ୍ଧ'' ର ଗର୍ବିତ ସଦସ୍ୟ ଭାବରେ ଉଭା ହୋଇଥିଲେ, କପଡାକୁ ସଜାଇବା ଜଟିଳ ଡିଜାଇନ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ପ୍ରତିଭା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ ସେ ।

ତାଙ୍କର ନୂତନ କୌଶଳ ସହିତ ପ୍ରିୟଙ୍କା କେବଳ ଜୀବିକା ଅର୍ଜନ କରିନଥିଲେ ବରଂ ତାଙ୍କୁ ଖୁସିର ମାର୍ଗ ମଧ୍ୟ ମିଳିଥିଲେ । ସାକ୍ଷରତା ଭାରତ ତାଙ୍କୁ ସମର୍ଥନ ସ୍ତମ୍ଭରେ ପରିଣତ କଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିକୂଳ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଦୃଢ ଏବଂ ସ୍ଥିର ହେବାକୁ ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କଲା । ଆଜି, ପ୍ରିୟଙ୍କାଙ୍କ କାହାଣୀ ଶିକ୍ଷା ଏବଂ ସୁଯୋଗର ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ଅନେକ କିଛି ସିଂ ସିଖେଇ ଥାଏ, ଯାହା ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ନିଷ୍ଠା ଏବଂ ସମର୍ଥନ ସହିତ ପଥଗୁଡିକର ସବୁଠାରୁ ଜଟିଳତାରେ ମଧ୍ୟ ସଫଳତା ଆଣିପାରେ ।

ସିଦ୍ଧାନ୍ତ

ଶିକ୍ଷା କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ବୋଧ କରାଏ, ଅଧିକାରର ଜ୍ଞାନ ଦିଏ ଆଉ ଶିକ୍ଷାରୁ ମିଳିଥାଏ ସଦା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସମ୍ମାନ । ସକ୍ଷାରତମଧ୍ୟମରେ ସମାଜକୁ ସୁଦୃଢ କରାଯାଇ ପାରିବ । ଶିକ୍ଷାର ସଶକ୍ତି କାରଣ ଦେଶ ପାଇଁ ନିତ୍ୟାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ । ଏହା ଦ୍ବାରା ଆମେ ଆମ କଳା ସଂସ୍କୃତି ମଧ୍ୟ ଆଗକୁ ନେଇ ପାରିବା । ଦେଶର ବେକାରୀ ସମସ୍ୟା ମଧ୍ୟ ହ୍ରାସ ପାଇବ । ଭାରତରେ ବିପୁଳ ଜନସଂଖ୍ୟାର ମଧ୍ୟ ସଠିକ ଉପଯୁକ୍ତ ବିନିଯୋଗ ହେଇପାରିବ ।

ସାକ୍ଷରତା ମାଧ୍ୟମରେ ସଶକ୍ତିକରଣ: ଭାରତୀୟ ସାକ୍ଷରତା ମିଶନର ଏକ ସଫଳ କାହାଣୀ

ଦେଶରେ ଶିକ୍ଷାର ଭୂମିକା ।