ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ଆକାଶରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳମୟ ତାରକାଟିଏ ହେଉଛନ୍ତି - ପଦ୍ମଶ୍ରୀ ସଂଯୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀ। ନିଜର ନିଆରା ନୃତ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଶ୍ଵର କୋଟି କୋଟି ଜନତାଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିପାରୁଥିବା ନୃତ୍ୟ ପଟ୍ଟଶ୍ରୀ ଗାନ୍ଧର୍ବ କନ୍ୟା ହେଉଛନ୍ତି, ସେ। ସେ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ଜଣେ ଅନନ୍ୟ ପ୍ରତିଭାର ଅଧିକାରିଣୀ। ଏ ଯୁଗର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନର୍ତ୍ତକୀ ରୂପେ ସାରା ଓଡ଼ିଶାର ଘରେ ଘରେ ସୁପରିଚିତା। ନିଜର କଠୋର ସାଧନା ଓ ଅଧ୍ୟବସାୟ ଦ୍ବାରା ପ୍ରାୟ ୩୦ ବର୍ଷରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ଵ କାଳ ଧରି ସେ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ସାମ୍ରାଜ୍ଞୀ ଭାବରେ ନିଜକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିପାରିଥିଲେ। ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟକୁ ବିଶ୍ଵ ଦରବାରରେ ପରିଚିତ କରାଇବାରେ ତାଙ୍କର ଥିଲା ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବଦାନ। ବୋଧହୁଏ ଆଜି ତାଙ୍କରି ପ୍ରୟାସ ପାଇଁ ଆମ ନୃତ୍ୟ ଶିଳ୍ପୀମାନେ ବିଶ୍ଵର ବିଭିନ୍ନ ମଞ୍ଚରେ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚାଇ ପାରିଛନ୍ତି। କୌଣସି ପ୍ରସିଦ୍ଧି ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନାଙ୍କ ପ୍ରତିଛବି ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଲେ ତାଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଚେହେରା ଆଖି ସାମ୍ନାକୁ ପ୍ରଥମେ ଆସିଯାଏ। ତାଙ୍କର ନୃତ୍ୟ ଥିଲା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିତ୍ତାକର୍ଷକ, ସେଇଥିପାଇଁ କୁହାଯାଏ ପଦ୍ମଶ୍ରୀ ସଂଯୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀ ଏବଂ ନୃତ୍ୟ ବୋଧହୁଏ ଏକା ସାଙ୍ଗେ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲେ।

ସେ ୨୪/୦୮/୧୯୪୪ ତାରିଖରେ ବ୍ରହ୍ମପୁରର ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଂଭ୍ରାନ୍ତ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ନାମ ରତ୍ନପଦ୍ମା ଆରୋସ୍ମିତା ଅଟେ। ପିତା ଅଭିରାମ ମିଶ୍ର ଓ ମାତା ସକୁନ୍ତଳା ମିଶ୍ରଙ୍କର ପ୍ରଗାଢ଼ ଯତ୍ନ ଏବଂ ପ୍ରେତ୍ସାହନ ଫଳରେ ସେ ବାଲ୍ୟକାଳରୁ ନୃତ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ। ସେ ପ୍ରଥମ କରି ଗୁରୁ ଡ଼କ୍ଟର ଦେବପ୍ରସାଦ ଦାସଙ୍କ ପାଖରୁ ନୃତ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ସେ ଗୁରୁ ଶ୍ରୀକେଳୁଚରଣ ମହାପାତ୍ରଙ୍କ ଠାରୁ ନୃତ୍ୟ ଶିକ୍ଷାର ତାଲିମ୍ ନେଇଥିଲେ। ଖୁବ୍ ଛୋଟବେଳରୁ ହିଁ ତାଙ୍କ କଳାକାର ଜୀବନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଶିଶୁ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ଭାବେ ସେ ଆଠ ବର୍ଷରୁ ହିଁ ପୁରାତନ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନାଟକକୁ ଆଦରି ନେଇଥିଲେ। ସେ ଛୋଟବେଳୁ ହିଁ ମୀରାବାଈ ପରି ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଯେତେବେଳେ ସେ ନିଜକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ପାଖରେ ସମର୍ପି ଦେଇଥିଲେ, ସେତେବେଳୁ ହିଁ ଆଜୀବନ ତାଙ୍କର ସଖୀ ହୋଇଗଲେ। ତାଙ୍କର ନାମ ଓ ବାଣୀ ସହିତ ସେ ବିଶ୍ଵବିଦିତ ହୋଇପାରିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଜଣେ ସଚ୍ଚା ପ୍ରେୟସୀ କହିଲେ ଅତ୍ୟୁକ୍ତି ହେବ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ନୃତ୍ୟରେ ପ୍ରଭୁ କାଳିଆ ଠାକୁରଙ୍କ ପ୍ରତି ଥିବା ସମର୍ପଣ ଭାବ ବାରି ହୋଇପଡ଼େ। ପ୍ରଥମେ ଓଡ଼ିଶାର ପୁରାତନ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟ ଓଡ଼ିଶୀ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପଦ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପାଇ ନଥିଲା। ଆଉ ସେପରି ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ସୁଯୋଗ ବି ନଥିଲା। ସେ ୧୯୫୩ ମସିହାରେ ମାନ୍ଦ୍ରାଜ୍ ର କଳା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଭାରତ ନାଟ୍ୟମ୍ ନୃତ୍ୟ ଶିକ୍ଷା କରିବାକୁ ଯାଇଥିଲେ। ସେଠାରେ ସେ ଦୀର୍ଘ ପାଞ୍ଚବର୍ଷ ଧରି ରୁକ୍ମିଣୀ ଦେବୀ ଆରୁଣ୍ଡେଲ୍ ଙ୍କ ତତ୍ତ୍ଵାବଧାନରେ ନୃତ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରିଥିଲେ। ବହୁ ବର୍ଷ ଧରି ସେ ନୃତ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଜାରି ରଖିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ, ସେ କଳା ଠାକୁରଙ୍କ ପ୍ରେମର ଡୋରି ଯାହାକୁ ଲାଗିଛି ସେ ବା କ'ଣ ଆଉ ରହିପାରିବ; ତାଙ୍କ ନାମ ନେଇ ଓଡ଼ିଶୀକୁ ପାଦର ଘୁଙ୍ଗୁର ଭଳି ସଜାଇଛି ଯିଏ ତାଙ୍କ ସେବାରୁ ବା କିପରି ବିରତ ହୋଇପାରିବ! ତେଣୁ ସେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ଓଡ଼ିଶାକୁ ଫେରିଆସି ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟକୁ ନିଜର କରିନେଇ ଏହାର ପ୍ରଚାର ପ୍ରସାରରେ ମନୋନିବେଶ କଲେ। ସେହିଠାରୁ ହିଁ ହେଲା ତାଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ଏକ ନୂତନ ସଂଯୁକ୍ତାର ଯୁଗ ହେଲା ଅୟମାରମ୍ଭ।

ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ ହେଉଛି ଏକ ଐଶ୍ଵର୍ଯ୍ୟ। ଏହାକୁ ନିଜ ନୃତ୍ୟ ସହ ଜୀବିତ ଭାବେ ଗଢ଼ି ତୋଳିଛନ୍ତି, ସେ। ଏକଦା ସେ ଏକ ସାକ୍ଷାତକାରରେ କହିଥିଲେ - ମୋତେ ଯଦି ଜୀବନସାରା ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ ତେବେ ମୁଁ ନୃତ୍ୟ କରିବି ଏବଂ ନୃତ୍ୟ ପାଇଁ ମୁଁ ସବୁକିଛି ସହି ପାରିବି। ତାଙ୍କର ଶିଳ୍ପୀ ଜୀବନରେ ବିରାମ ନଥିଲା। କଳା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଧ୍ୟୟନ ସମୟରେ ବିଶିଷ୍ଟ ଗାୟକ ପଣ୍ଡିତ ରଘୁନାଥ ପାଣିଗ୍ରାହୀଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ସାକ୍ଷାତ ହୋଇଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସ୍ବାମୀ ସୁଗାୟକ ପଣ୍ଡିତ ରଘୁନାଥ ପାଣିଗ୍ରାହୀଙ୍କ ସହିତ ଦେଶ ବିଦେଶରେ ନୃତ୍ୟ ପରିବେଷଣ କରି ଯଶ ଓ ଖ୍ୟାତିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ସେ ପହଞ୍ଚିପାରିଥିଲେ। ଡେନମାର୍କର ଜଣେ ଅଭିନେତ୍ରୀ ଜୁଲିଆ ବାର୍ଟେ ତାଙ୍କୁ ଭଗବାନଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ଶିଳ୍ପୀ ବୋଲି କହିଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ୧୯୭୫ ମସିହାରେ ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ପଦ୍ମଶ୍ରୀ ଏବଂ ୧୯୭୬ ମସିହାରେ କେନ୍ଦ୍ର ସଙ୍ଗୀତ ନାଟକ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାର ମିଳିଥିଲା। ସେ 'କେଦାର ଗୌରୀ', 'ଭାବାନ୍ତରଣ' ଏବଂ 'ଶ୍ରୀ ଶ୍ରୀ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ପୂଜା' ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଅଭିନୟ କରିଥିଲେ। ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଓଡ଼ିଶୀ ପ୍ରଦର୍ଶନ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା ବ୍ୟତୀତ ଶ୍ରୀଯୁକ୍ତା ସଂଯୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀ ଆମେରିକା ଏବଂ ଫିଲିପାଇନ୍ସ (୧୯୬୯), ଯୁକ୍ତରାଜ୍ୟ (୧୯୮୩), ଇସ୍ରାଏଲ୍, ଗ୍ରୀସରେ ଡେଲଫି ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମହୋତ୍ସବ ସମେତ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶକୁ ସରକାରଙ୍କ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରତିନିଧୀଙ୍କ ଏକ ଅଂଶ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି (୧୯୮୯)। ସେ ଏକାଦଶ ସପ୍ତାହ ପାଇଁ ଫ୍ରାନ୍ସରେ ମଧ୍ୟ ଅଭିନୟ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ୟାରିସରେ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସଂଗୀତ ମହୋତ୍ସବରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି। ମାତ୍ର ୫୨ ବର୍ଷ ବୟସରେ କର୍କଟ ରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ସେ ୨୪/୦୬/୧୯୯୭ ତାରିଖରେ ଭୁବନେଶ୍ୱରଠାରେ ଇହଲୀଳା ସମ୍ବରଣ କଲେ।

ଆଜି ସେ ନାହାଁନ୍ତି ସତ କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଏକ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ଧରଣର ଛାପ ଛାଡ଼ି ଯାଇଛି। ସଂଯୁକ୍ତା ଯୁଗର କେବେ ଅବସାନ ଘଟିନି କି ଘଟିବନି। ସେ ଆଜି ବି ଆମ ଗହଣରେ ଅଛନ୍ତି ଅମର ହୋଇ, ତାହା ତାଙ୍କ ନୃତ୍ୟର ଅବସ୍ଥିତି ହିଁ ଜଣାଇ ଦିଏ। ତାଙ୍କୁ ଓଡ଼ିଆ କଳାଜଗତ ଓ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତି ସର୍ବଦା ମନେ ରଖିଛି ଆଉ ରଖିବ ମଧ୍ୟ।

=

×=×=×=

ସଂଯୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀ - ମହାନ୍ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ

ଓଡ଼ିଶୀ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟର ପ୍ରଚାରକ