ସୃଷ୍ଠି ର ଆରମ୍ଭ ରୁ ମାନବ ସଭ୍ୟତା ଅନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ସହ ଯୋଗାଯୋଗ କରିବା ପାଇଁ ଇଙ୍ଗିତ ଆକାର ରେ ପ୍ରଥମେ ସ୍ୱ ଭାବନା କୁ ବ୍ୟକ୍ତ କରିଥିଲେ । ସମୟ ର ବ୍ୟବଧାନ ସହ ମାନବ ଜାତି ଶବ୍ଦ ମାଧ୍ୟମ ରେ ଯୋଗାଯୋଗ କରିବା ଶିଖିଥିଲେ ଯାହାର ମୂଳଉତ୍ସ ଥିଲା ଚତୁର୍ପାଶ୍ୱ ରେ ଥିବା ପଶୁପକ୍ଷୀ । ପଶୁପକ୍ଷୀ ମାନଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଦ୍ଵାରା ଯୋଗାଯୋଗ କରୁଥିବାର ମାନବ ଜାତି ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ,ମାନବ ସମୟ ସହ ଭାଷା ର ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ଲାଗିଲା । ଆଦିମ ଭାଷା ଭାବେ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ସମସ୍ତ ଙ୍କ ଜନନୀ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଭାଷାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଛି । ଈଶ୍ୱର ଙ୍କ ଭାଷା ସଂସ୍କୃତ ଯାହା କୁ ଦେବା ଭାଷା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଭୂଲୋକ ବ୍ୟତୀତ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲୋକ ରେ ମଧ୍ୟ ଯୋଗାଯୋଗ ନିମନ୍ତେ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା କୁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥାଏ । ଦେବଭାଷା ସଂସ୍କୃତ ଯେତିକି ପ୍ରାଚୀନ ତାହାର ସାହିତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସେତେ ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ସମାଜ କୁ ଦର୍ପଣ ଦେଖାଇଛି ସାହିତ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ ରେ। ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟ ରେ ସର୍ବପ୍ରାଚୀନ ସାହିତ୍ୟ ଭାବେ ଓଁକାର ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ଅପୌରଷୀୟ ବେଦ କୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇ । ଏହାର ସମୟ କାଳ ନିର୍ଧାରଣ କରିବା କଠିନ ବ୍ୟାପାର ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି ପ୍ରଜାପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟି ର ପ୍ରାରମ୍ଭ ରୁ ବେଦ କୁ ସ୍ମରଣ କରି ସପ୍ତଋଶି ଙ୍କୁ ଏହାର ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦାନ କରିଥାନ୍ତି । ବେଦର ମନ୍ତ୍ର କୁ ମନ୍ତ୍ର ଆକାର ମହର୍ଷି ମାନେ ଧ୍ୟାନ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟ ରେ ଉପଯୁକ୍ତ ପ୍ରାଥି ଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ । ମନ୍ତ୍ରଦ୍ରଷ୍ଟା ଋଷି ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟ ରୁ ଆରୁଣି ,ଯଜ୍ଞାବଲ୍କ୍ୟ , ଶ୍ୱେତକେତୁ , ବିଶ୍ଵାମିତ୍ର , ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟ ଅନ୍ୟତମ । ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ରେ ବେଦ ର ସ୍ଥାନ ସର୍ବ ଉଚ୍ଚ ରେ ଥିବା ବେଳେ ବେଦ ର ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଶାଖା ରହିଛି ସେଥି ମଧ୍ୟରୁ ଋକବେଦ ର ଆୟୁର୍ବେଦ ଉପବେଦ , ୟର୍ଜୁରବେଦ ର ଧନୁର୍ବେଦ , ସାମବେଦ ର ଗନ୍ଧର୍ବ ଏବଂ ଅଥର୍ବବେଦ ର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଉପବେଦ ରହିଛି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଉପନିଷଦ ,ଅରଣ୍ୟ , ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗ୍ରନ୍ଥ ଓ କର୍ମକାଣ୍ଡ ବେଦ ର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଂଶ । ଉପନିଷଦ ରେ ବେଦ ର ଗୁହ୍ୟତଥ୍ୟ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପ୍ରତିପାଦିତ ହେଉଛି । ଉପନିଷଦ ର ସଂଖ୍ୟା ରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମତ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଏ ସେଥି ମଧ୍ୟରୁ ଉପନିଷଦ ସଂଖ୍ୟା ୧୦୮ ବୋଲି ଅନେକ ବିଦ୍ୱାନ ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି । ସନାତନ ଧର୍ମ ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ରୁ ପ୍ରଥମ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଆଦିଗୁରୁ ଶିବାବତାର ଶଙ୍କର ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଉପନିଷଦ ଭାଷ୍ୟ ଅଧୁନା ଉପଲବ୍ଧ ।୧୦୮ ଉପନିଷଦ ମଧ୍ୟ ରୁ ୧୧ ଉପନିଷଦ ଅଧୁନା ଉପଲବ୍ଧ । ସନାତନ ଧର୍ମ ରେ ସୃତି, ସ୍ମୃତି , ଇତିହାସ ,ପୁରାଣ ଆଗମ ଶାସ୍ତ୍ର ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ମାଧ୍ୟମ ଜଗତ ର କଲ୍ୟାଣ କରିଛନ୍ତି। ସ୍ମୃତି ଶାସ୍ତ୍ର ର ଉଚ୍ଚସ୍ଥାନ ରହିଛି ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟ ରେ । କାଳଚକ୍ର ର ପ୍ରଭାବ ରେ ଧର୍ମ ର ହାନୀଘଟେ ଏହାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ବେଦ କୁ ବୋଧଗମ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ଵମନ୍ତର ର ଦ୍ଵାପର ଯୁଗ ରେ ବେଦ ର ଶାଖା କରନ୍ତି ବା ବ୍ୟାସ କରନ୍ତି ତେଣୁ ଭଗବାନ ଙ୍କ ଏହି ରୂପ ବେଦବ୍ୟାସ ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରନ୍ତି । ସଂସ୍କୃତ ବାଙ୍ଗମୟ ରେ ମହର୍ଷି କୃଷ୍ଣଦୈପାୟନ ବେଦବ୍ୟାସ ଙ୍କ ଭୂମିକା ଅନ୍ୟତମ । ବେଦ କୁ ସରଳ ଓ ବୋଧଗମ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ୧୭ ଟି ପୁରାଣ ୧୮ ଟି ଉପ ପୁରାଣ , ପଞ୍ଚମ ବେଦ ବା ଇତିହାସ (ମହାଭାରତ ଓ ରାମାୟଣ) , ବେଦାନ୍ତ ବା ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ର (ଉତ୍ତର ମୀମଶା ) ରଚନା କରିଛନ୍ତି । ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟ କୁ ସମୁଧ୍ର କରିବା ପାଇଁ ଅନେକ ଭୂମିକା ରହିଛି ପରାଶର ସୁତଙ୍କର । ବୈଦିକ କାଳ ପରିସମାପ୍ତି ହେବ ସହ ସହ ଲୌକିକ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରେ ଅନେକ ରଚନା କରିଥିଲେ ଅନେକ ବିଦ୍ୱାନ ସେଥି ମଧ୍ୟରୁ କବିକୁଳଗୁରୁ କାଳିଦାସ , ମାଘ , ଦଣ୍ଡୀ , ଭାରବୀ , ଭର୍ତୁହରି , ଜୟଦେବ , ବିଶ୍ଵନାଥ କବିରାଜ , ବିଷ୍ଣୁ ଶର୍ମା , ନାରାୟଣ ପଣ୍ଡିତ ଅନ୍ୟତମ ।

କବିକୁଳ ଗୁରୁ କାଳିଦାସ ସ୍ୱ ଜୀବନ କାଳ ମଧ୍ୟରେ ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟ କୁ ସମୂର୍ଦ୍ଧ କରିବା ପାଇଁ ଅନେକ କାବ୍ୟ ରଚନା କରିଛନ୍ତି ସେଥି ମଧ୍ୟରୁ କେତେଟି ଦୃଶ୍ୟ କାବ୍ୟ ରହିଥିବା ବେଳେ କେତେଟି ଶ୍ରବ୍ୟ କାବ୍ୟ ରହିଛି । ଦୃଶ୍ୟ କାବ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଅଭିଜ୍ଞାନ ଶକୁନ୍ତଳମ୍ ନାଟକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାଟକ ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟ ଜଗତ ରେ ଏହି ନାଟକ ର ଉପଯିବି ଗ୍ରନ୍ଥ ଭାବରେ ମହର୍ଷି ବେଦବ୍ୟାସ ଙ୍କ ମହାଭାରତ ର ଆଦିପର୍ବ ଥିବା ଶକୁନ୍ତଳା ଉପାଖ୍ୟାନ ରୁ ଗୃହୀତ କରିଛନ୍ତି । ଦୃଶ୍ୟ କାବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ରେ ମେଘଦୂତମ୍, କୁମାର ସମ୍ଭବ , ରଘୁବଂଶମ୍ । କାବ୍ୟ ରେ ଶବ୍ଦ ଅର୍ଥଗୋରବମ୍ ଶବ୍ଦ କୁ ସୁନ୍ଦର ଅଳଙ୍କାର ରେ ସୁସଜ୍ଜିତ କରିବା ପାଇଁ ମହାକବି କଳି ଦାସ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଳଙ୍କାର ର ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ସେଥି ମଧ୍ୟରୁ ଉପମା ଅଳଙ୍କାର ବ୍ୟବହାର ଅତ୍ୟାଧିକ ପରିମାଣ ରେ କରନ୍ତି ଏହାର ପ୍ରଶଂସା ରେ ଏକ ଉକ୍ତି ଅଛି :-

ଉପମା କଳିଦାଶସ୍ୟ ।

ଭରବେ ରାର୍ଥାଗୋରବ୍ୟମ୍ ।।

ଦଣ୍ଡୀନ ପଦଳାଲିତମ୍ ।

ମାଘ ସନ୍ତି ତ୍ରୟୋ ଗୁଣାଃ।।

କାଳିଦାସ ଙ୍କ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ , କବିତ୍ଵ ର ପରିଚୟ ଅଭିଜ୍ଞାନ ଶାକୁନ୍ତଳମ୍ ନାଟକ ଅନ୍ୟତମ । ଯୋଉ ଥରେ ମହାକବି କାଳିଦାସ ବାହ୍ୟ ସୁନ୍ଦର ଅତିଚତ୍କାରିତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି ଏହା ବ୍ୟତୀତ ମହାକବି କାଳିଦାସ ଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୀତିକବି ମେଘଦୂତମ୍ ରେ ମହାକବି କାଳିଦାସ ଜଦ ଅଚେତନ ମେଘ ଘଣ୍ଡ ମାଧ୍ୟମ ରେ ଯକ୍ଷ ରେ ସମ୍ବାଦ ଯକ୍ଷାପତ୍ନୀ ନିକଟ କୁ ପ୍ରେରଣ କରିଥିଲେ । ମେଘଖଣ୍ଡ ଯକ୍ଷ ର ରାଜଧାନୀ ଅଳକାପୁରୀ ଯିବା ସମୟ ରେ ଅନେକ ବନ, ଉଦ୍ୟାନ , ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀ ଓ ନଦୀ ହ୍ରଦ ବିଷୟ ରେ ବର୍ଣନା କରିଛନ୍ତି ଯାହା କି ଅତି ସୁନ୍ଦର ଜୀବନ୍ତ ରୂପ ଦେଇପାରିଛନ୍ତି କାଳିଦାସ

ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟ ରେ କବିକୁଳଗୁରୁ କାଳିଦାସ ଙ୍କ କବିତ୍ଵ ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେହି ପରି କାବ୍ୟକାର ମାଘ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେହିପରି । ଏହାର ପ୍ରସଂଶା ରେ ଏକ ଉକ୍ତି ଅଛି :- କବି କଳିଦାସଃ କାବ୍ୟଶୁ ମାଘ । ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟ ର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାକାବ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ମାଘ ଙ୍କର ମହାକାବ୍ୟ ଶିଶୁପାଳବଧମ୍ ମହାକାବ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ । ଶିଶୁପାଳବଧମ୍ ମହାକାବ୍ୟ ରେ ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟ ର ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ନିହିତ ଅଛି ବିଦ୍ୱାନ ମାନେ ମତ ପୋଷଣ କରନ୍ତି ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରେ ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନ କରିବା ପାଇଁ ଶିଶୁପାଳବଧମ୍ ର ଅଧ୍ୟୟନ କରିବେ ଯାହା ଦ୍ଵାରା ସେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନ କରିପାରିବେ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ଓ ଭାଷାକୋଷ ର । ମହର୍ଷି ମାଘ ଙ୍କ ପାଖରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କବିର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁଣ ରହିଥିଲା ।ପୂର୍ବ ରୁ ଯୋଉ ବିଶିଷ୍ଟ କବି ହେଇଥିଲେ ସେ ସମସ୍ତ ଙ୍କ ଗୁଣ ମାଘ ଙ୍କ ପାଖରେ ଥିଲା ଯେମିତି କି କାଳିଦାସ ଙ୍କ ଅଳଙ୍କାର ବ୍ୟବହାର , ଭାରବୀ ଙ୍କ ଅର୍ଥ ଗୋରବମ୍ , ଦଣ୍ଡୀ ଙ୍କ ପଦଲାଲିତମ୍ ଏହି ତ୍ରି ଗୁଣ ମହର୍ଷି ମାଘ ଙ୍କ ପାଖରେ ଥିଲା ଯାହା ବଳ ରେ ସେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ କବି ହେଇଥିଲେ ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟ ଜଗତ ରେ…….

ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ର ମୁଖ୍ୟ ସାହିତ୍ୟ ଗ୍ରନ୍ଥ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ରଚୟତା

ଐତିହାସିକ ବିଷୟ ବସ୍ତୁ