ପିନ୍ଧି ଅଳଙ୍କାର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଂସ୍କୃତିର,

ଆମେ ଯେ କୁମର, ମହାନ ଜାତିର।

ବିଷୟ ପ୍ରବେଶ -

___________________

ମନୁଷ୍ଯର ମୁଖନିଃସୃତ ସାର୍ଥକ ଧ୍ୱନିମାନଙ୍କ ସମାହାରକୁ ଭାଷା କୁହାଯାଏ।ଭାଷା ହେଉଛି ଯୋଗାଯୋଗର ଏକ ମାଧ୍ୟମ ଏବଂ ଏକ ଜଟିଳ ପ୍ରଣାଳୀ। ଏହା ମାଧ୍ୟମରେ ଆମେ ନିଜର ମନର ଭାବକୁ ଅନ୍ୟ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକାଶ କରିପାରୁ । ନିଜ ମନ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ କଥା କୁ ବର୍ହିମୁଖୀ କରାଇବା ନିମନ୍ତେ ଭାଷା ହିଁ ଉପଯୁକ୍ତ ମାଧ୍ୟମ। ପୃଥିବୀରେ ସର୍ବମୋଟ କେତେ ଗୋଟି ଭାଷା ରହିଛି ତାହାକୁ ସଠିକ ଭାବେ କହିବା ସମ୍ଭବପର ନୁହେଁ। ଆକଳନ କୁ ଆଧାର କରି ଏହାର ସଂଖ୍ୟା ୬୦୦୦ ରୁ ୭୦୦୦ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଅଛି। ମଣିଷ ହେଉଛି ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଜୀବ ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମଣିଷ କୁ ଅନ୍ଯ ପ୍ରାଣୀ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ ବା ସ୍ବତନ୍ତ୍ର କରିପାରିଛି ତାର ଭାଷା ।ଏହା ଦ୍ବାରା ମନୁଷ୍ୟ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସହ ଯୋଗାଯୋଗ ସ୍ଥାପନ କରିପାରେ।

ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ସମ୍ବନ୍ଧରେ -

______________________________

ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ହେଉଛି ବିଶ୍ବର ସର୍ବ ପୁରାତନ ଭାଷା ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟତମ।ଏହି ଭାଷା ଭାରତରେ ପ୍ରଚଳିତ ଏକ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଭାଷା ଅଟେ। ଏହାକୁ ଆର୍ଯ୍ୟ ଭାଷା ବୋଲି ମଧ୍ୟ ସମ୍ବୋଧନ କରାଯାଇଥାଏ।ଏହି ଭାଷା ଟି ପ୍ରାଥମିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ତଥା ତାମ୍ର ଯୁଗରେ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମରୁ ବିସ୍ତାର ଲାଭ କରିଥିଲା ଏହା ପରେ ଏହା ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆରେ ବ୍ୟାପିଥିଲା ।ଏହି ଭାଷା ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ଏକ ପବିତ୍ର ଭାଷା ଭାବରେ ପରିଚୟ ଲାଭ କରିଛି। ଏହି ଭାଷା ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନ ଶାସ୍ତ୍ରରେ, ବୌଦ୍ଧ ଏବଂ ଜୈନ ଧର୍ମର ଐତିହାସିକ ପାଠ୍ୟରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା। ଏହା ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆରେ ଏକ ସଂଯୋଗ ଭାଷା ଭାବେ ମାନ୍ୟତା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲା।ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ମଧ୍ୟ ଯୁଗରେ ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଏସିଆ, ପୂର୍ବ ଏସିଆ ଏବଂ ମଧ୍ୟ ଏସିଆକୁ ହିନ୍ଦୁ ଏବଂ ବୌଦ୍ଧ ସଂସ୍କୃତି ବ୍ୟାପିବା ପରେ ଏହା ଧର୍ମ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ସଂସ୍କୃତିର ଭାଷା ଭାବରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା ।ଫଳରେ ବିଶେଷ କରି ବିଭିନ୍ନ ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆ, ଦକ୍ଷିଣପୂର୍ବ ଏସିଆ ଏବଂ ପୂର୍ବ ଏସିଆର ଭାଷାଗୁଡ଼ିକର ଔପଚାରିକ ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଶବ୍ଦାବଳୀ ଉପରେ ସଂସ୍କୃତ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥିଲା।

ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ସାଧାରଣତଃ ଇଣ୍ଡୋ-ଆର୍ଯ୍ୟ ଭାଷା କୁ ସୂଚିତ କରିଥାଏ।ବିଶ୍ବର ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା ଗ୍ରନ୍ଥ ଋକବେଦରେ ଏହି ଭାଷାର ପ୍ରୟୋଗ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ ।ଏହି ଋକ୍ ବେଦ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୧୫୦୦ ମସିହାରୁ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୧୨୦୦ ମସିହା ମଧ୍ୟରେ ରଚନା କରାଯାଇଥିଲା। ଏହା ୧,୦୨୮ଟି ଶ୍ଳୋକକୁ ନେଇ ଗଠିତ ।ଏହି ବେଦକୁ ଆର୍ଯ୍ୟ ମାନେ ରଚନା କରିଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନର ଉତ୍ତର ପାକିସ୍ତାନ ଓ ଆଫଗାନିସ୍ତାନରୁ ଉତ୍ତର ଭାରତର ଆଡ଼କୁ ପୂର୍ବମୁଖୀ ହୋଇ ପ୍ରବାସ କରୁଥିବା ଇଣ୍ଡୋ-ଆର୍ଯ୍ୟ ଜନଜାତିକୁ କୁହାଯାଏ । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ପ୍ରାଚୀନ ଦ୍ରାବିଡ଼ ଭାଷାଗୋଷ୍ଠୀ ସଂସ୍କୃତର ଧ୍ୱନିବିଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଗଠନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲେ । କାଳିଦାସ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାଟ୍ୟକାର ଥିଲେ। ସେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଂସ୍କୃତରେ ନିଜର ଲେଖା ଲେଖୁଥିଲେ । ଆଧୁନିକ ଗଣିତର ମୂଳଦୁଆ ପ୍ରଥମେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଂସ୍କୃତରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଥିଲା । ତେବେ ସଂସ୍କୃତରେ ରଚିତ ଦୁଇ ପ୍ରମୁଖ ମହାକାବ୍ୟ ମହାଭାରତ ଏବଂ ରାମୟଣ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରେ ସର୍ବପ୍ରଥମେ ରଚନା କରାଯାଇଥିଲା । ଏହାକୁ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୪୦୦ରୁ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୩୦୦ ମଧ୍ୟରେ ରଚନା କରାଯାଇଥିଲା।

ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାର ଇତିହାସ -

______________________________

ସଂସ୍କୃତର ପ୍ରାକ୍-ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ରୂପଟି ବୈଦିକ ସଂସ୍କୃତ ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା ।ଏହାର ଲେଖନ ଆରମ୍ଭ କୁ ନେଇ କୌଣସି ପ୍ରମାଣ ସଠିକ୍ ଭାବେ ସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇ ରହିନାହିଁ ।ଏହାର ଲିଖିତ ରେକର୍ଡ଼ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚି ପାରି ନାହିଁ। ସହସ୍ର ବର୍ଷର ବହୁ ପୁରାତନ ଗ୍ରନ୍ଥ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ। ଆର୍ଯ୍ୟ ମାନଙ୍କ ଦ୍ବାରା ବେଦ ରଚନା ଏହାର ପୂରାତନତା ପ୍ରତିପାଦନ କରିଥାଏ। ଅନେକ ପଣ୍ଡିତ ବିଜ୍ଞ ମାନେ ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଅନେକ ମତ ବ୍ୟକ୍ତ କରିଥାନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମନ୍ତବ୍ୟ କୁ ଆଧାର କରି ଏହି ଭାଷାର ପୂରାତନତା ଜଣା ପଡିଥାଏ। ଆମେ କହି ପାରିବା ଯେ ବିଶ୍ବର ବହୁ ପୂରାତନ ଭାଷା ମଧ୍ୟରୁ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ଅନ୍ୟତମ। ଆର୍ଯ୍ୟ ମାନେ ଖାଇବର ଗିରିପଥ ଦେଇ ଭାରତ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ଜଣା ପଡ଼େ କି ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାର ପ୍ରସାର ସେସମୟରୁ ହିଁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ସେମାନେ ନିଜର ଭାବର ଆଦାନ ପ୍ରଦାନ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରେ ହିଁ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ବେଦ ରଚନା କରିଥିଲେ। ଯେଉଁ ଥିରେ ସେମାନେ ନିଜର ଜୀବନ ପ୍ରଣାଳୀ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲେ। ଏହି ବେଦ ହେଉଛି ବିଶ୍ବ ର ସର୍ବ ପୂରାତନ ଗ୍ରନ୍ଥ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ। ସେତେବେଳେ କାଗଜ ଓ ଲେଖନୀ ର ବ୍ୟବହାର ହେଉନଥିଲା। ବେଦ କୁ ମୌଖିକ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା। ତେଣୁ ବେଦ କୁ ଶ୍ରୁତି ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।ଋକ୍ ବେଦ , ସାମ ବେଦ, ଯର୍ଜୁ ବେଦ, ଅଥର୍ବ ବେଦ ମଧ୍ୟରେ ଋକ୍ ବେଦ ହେଉଛି ସର୍ବ ପୂରାତନ।ଋକ୍ ବେଦ ଟି ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ରଚନା କରାଯାଇଥିବା ବେଳେ ଅନ୍ୟ ବେଦ ଗୁଡିକ ଉତ୍ତର ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ରଚନା କରାଯାଇଥିଲା। ଋକ୍ ବେଦ କୁ ଜଣେ ଲେଖକ ନୁହେଁ ଏକାଧିକ ଲେଖକ ପିଢି ଅନୁଯାୟୀ ଲେଖିଥିଲେ। ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ର ବିସ୍ତୃତ ପ୍ରୟୋଗ ପ୍ରଥମ ଥର ଏଥିରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା।

ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଂସ୍କୃତ -

____________________

ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ପ୍ରଥମ ସହସ୍ର ବର୍ଷର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବ୍ୟାକରଣଜ୍ଞମାନେ ଏହି ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଏହାର ବିକାଶ ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏହାର ବ୍ୟବହାର ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା ସହ ବୈଦିକ ସଂସ୍କୃତ ର ବ୍ୟବହାର କ୍ରମଶଃ ହ୍ରାସ ପାଇବାରେ ଲାଗିଥିଲା। ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧ ଙ୍କ ସମୟରେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଂସ୍କୃତ ର ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା।ବେଦ ରଚନା ପରେ ପରେ ଯେଉଁ ଉପନିଷଦ ରଚନା କରାଯାଇଥିଲା , ସେଥିରେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଂସ୍କୃତ ର ବ୍ୟବହାର ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା। ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ର ବ୍ୟବହାର ବୃଦ୍ଧି ରେ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେୟ ପାଣିନୀ ଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇହେବ। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ପତଞ୍ଜଳି‌ ଓ କଟାୟନ ର ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୋଗଦାନ ରହିଅଛି।ପାଣିନୀ ଅଷ୍ଟାଧ୍ୟାୟୀ ବା ଆଠ ଅଧ୍ୟାୟ ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ୟାକରଣ ରଚନା କରିଥିଲେ । ଅଷ୍ଟାଧ୍ୟାୟୀ ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣର ପ୍ରଥମ ବର୍ଣ୍ଣନା କାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣର ସଂପୂର୍ଣ୍ଣତା ଦର୍ଶାଇଥାଏ। ପାଣିନୀ ଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ପଣ୍ଡିତ ମାନେ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ, ତାହା ଏକ ନଥିଲା ,ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ସଂସ୍କୃତର ବ୍ୟବହାରରେ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ରହିଥିଲା । ଅଷ୍ଟାଧ୍ୟାୟୀ ରେ ବ୍ୟବହୃତ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ଟି ଗ୍ରୀକ୍ କିମ୍ବା ଲାଟିନ୍ ବ୍ୟାକରଣକାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ସମାନ୍ତରାଳ ରହିନାହିଁ। ପାଣିନୀ ଙ୍କ ବ୍ୟାକରଣ ହେଉଛି ଏକ କ୍ଲାସିକ୍ ଯାହା ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ ଏବଂ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ପାଇଁ ମାନକ ସ୍ଥିର କରେ।ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଂସ୍କୃତର ଆରମ୍ଭକୁ ଚିହ୍ନିବା ପାଇଁ ପାଣିନୀ ଙ୍କ ବ୍ୟାକରଣର ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ବୈଜ୍ଞାନିକ ତତ୍ତ୍ବ କୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥାଏ। ତାଙ୍କର ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ପୁସ୍ତକ ଦୁଇ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଧରି ସଂସ୍କୃତକୁ ଶିକ୍ଷା ତଥା ସାହିତ୍ୟର ପ୍ରମୁଖ ଭାରତୀୟ ଭାଷା ଭାବରେ ପ୍ରେରଣା ଦେଇପାରିଥିଲା। ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ନୁହେଁ ଯେ ପାଣିନୀ ଏହାକୁ ରଚନା କରିଥିଲେ। ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ଯେ ପାଣିନୀ ଏହାକୁ ମୌଖିକ ଭାବରେ ରଚନା କରିଥିଲେ ଏବଂ ଏହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ମାନଙ୍କ ଦ୍ବାରା ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇଥିଲା।

ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟ -

_____________________

ଋକ୍ ବେଦ ସମୟରୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ମାଧ୍ୟମରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ସାହିତ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଆସୁଛି। ହିମାଳୟ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କନ୍ୟାକୁମାରୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସଂସ୍କୃତକୁ ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଏ କିମ୍ବା ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଉଅଛି। ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ଏବଂ ଚିନ୍ତାଧାରାର ମାଧ୍ୟମ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭାଷା ଅନେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ରହିଆସିଛି । ଏହିପରି ଭାବରେ, ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାର ସାହିତ୍ୟ ଭାଷାରେ ଧାର୍ମିକ, ସାହିତ୍ୟିକ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ, ଦାର୍ଶନିକ ଏବଂ ବୈଜ୍ଞାନିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ରଚନା କରାଯାଉଅଛି । ବହୁତ ପ୍ରାଚୀନ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭାଷାର ସୃଜନଶୀଳ ଶକ୍ତି ହତାଶ ହୋଇନାହିଁ, ଏହାର ଧାତୁ ପାଠ ପ୍ରତିଦିନ ନୂତନ ଶବ୍ଦ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାରେ ସକ୍ଷମ ହୋଇଛି ।ବିଶ୍ବ ର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ଭାଷା ମଧ୍ୟରେ ସଂସ୍କୃତର ପ୍ରଥମ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ରହିଛି । ବିଶ୍ୱ ସାହିତ୍ୟର ପ୍ରଥମ ପୁସ୍ତକ ଋକ୍ ବେଦ ଏହି ଭାଷାରେ ହିଁ ରଚନା କରାଯାଇଥିଲା। ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ରହସ୍ୟ ଏହି ଭାଷାରେ ହିଁ ନିହିତ ଅଟେ। ସଂସ୍କୃତ ଅଧ୍ୟୟନ ନକରି ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ବିଷୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିବା କଦାପି ସମ୍ଭବପର ନୁହେଁ।ଏହା ବହୁ ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ଆଧୁନିକ ଭାଷାର ଜନନୀ। ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହି ଭାଷାର ଗୁରୁତ୍ବ ଓ ମହତ୍ବ ବୁଝିପାରି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ବିଶ୍ବ ର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ଭାଷା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ସାହିତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସଂସ୍କୃତର ନିଜର ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ଏବଂ ସ୍ବତନ୍ତ୍ରତା ରହିଛି ।ଅନେକ କାରଣ ଏବଂ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ପାଇଁ ଏହା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।ଭାରତର ସାଂସ୍କୃତିକ, ଐତିହାସିକ, ଧାର୍ମିକ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ, ଦାର୍ଶନିକ, ସାମାଜିକ ତଥା ରାଜନୀତିକ ଜୀବନ ଏବଂ ବିକାଶର ପର୍ଯ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଅଧୁନା ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଉପଲବ୍ଧ । ଏହି ଭାଷା ଏବଂ ଏହାର ସାହିତ୍ୟ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଭାରତରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସମ୍ମାନ ଲାଭ କରିପାରିଛି ।ଏହା ହେଉଛି ଭାରତର ସାଂସ୍କୃତିକ ଭାଷା | ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ସମଗ୍ର ଭାରତକୁ ସାଂସ୍କୃତିକ ଏବଂ ଭାବନାତ୍ମକ ଏକତା ମଧ୍ୟରେ ବାନ୍ଧି ରଖିବାରେ ଏହି ଭାଷା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଛି।

ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ର ପ୍ରମୁଖ ସାହିତ୍ୟିକ ଗ୍ରନ୍ଥ-

_____________________________________________

ଋକ୍ ବେଦ-

********

तम आमवन्तम यजताम

शूरम धामेसु शाविष्ठम

मित्राम यजाइ होत्राभ्यः

ଋକ୍ ବେଦ ହେଉଛି ବିଶ୍ବର ସର୍ବ ପୁରାତନ ସଂସ୍କୃତ ଲିଖିତ ଗ୍ରନ୍ଥ। ଏହା ଆର୍ଯ୍ୟ ଜାତିର ସମଗ୍ର ଶାସ୍ତ୍ରରେ ସର୍ବ ପୁରାତନ ପୁସ୍ତକ ଅଟେ। ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ, ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଋକ୍ ବେଦ ହେଉଛି ସର୍ବ ପୁରାତନ ଉପଲବ୍ଧ ପୁସ୍ତକ ।ଆର୍ଯ୍ୟନ୍ ଜାତିର ପ୍ରାଥମିକ ବାସସ୍ଥାନ, ସେମାନଙ୍କର ସଂସ୍କୃତି, ସଭ୍ୟତା, ସାମାଜିକ ଜୀବନ ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏଥିରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଅଛି। ପାଶ୍ଚାତ୍ୟର ପଣ୍ଡିତମାନେ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାର ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ସଠିକ୍ ଦିଗ ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ଆର୍ଯ୍ୟ ଭାଷାର ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ଆଲୋଚନାରେ ପରିପକ୍ୱତା ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟତା ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହାର ରଚନା ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୫୫୦୦-୫୨୦୦ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ଭାରତୀୟ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୪୫୦୦ ମସିହାରେ ବେଦ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ୟୁରୋପୀୟ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ୨୦୦୦-୧୧୦୦ ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିର ସମୟକୁ ବିଚାର କରନ୍ତି।

କୌଟିଲ୍ୟଙ୍କ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର -

*****************

येन शास्त्रं च शस्त्रं च नन्दराजगता च भूः।

अमर्षेणोद्धृतान्याशु तेन शास्त्रमिदंकृतम् ॥ [2]

इस ग्रंथ की रचना उन आचार्य ने की जिन्होंने अन्याय तथा कुशासन से क्रुद्ध होकर नन्दों के हाथ में गए हुए शस्त्र, शास्त्र एवं पृथ्वी का शीघ्रता से उद्धार किया था।

ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଏକ ସୁପ୍ରସିଦ୍ଧ ରଚନା। ଏହାକୁ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରେ ରଚନା କରାଯାଇଥିଲା । ଏଥିରେ ରାଜ୍ୟ ପରିଚାଳନା, ରାଜନୀତି, ସମରନୀତି ପରି ଅନେକ ଗୁରୁତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି । ମୌର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ର ପ୍ରଥମ ସମ୍ରାଟ୍ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟ ଙ୍କ ପରାମର୍ଶଦାତା କୌଟିଲ୍ୟ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ରଚନା କରିଥିଲେ । କୌଟିଲ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଗୁପ୍ତ ଓ ଚାଣକ୍ୟ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । କେତେକ ମତାନୁସାରେ ଅନେକ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ଳୋକର ସମାହାରରେ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରର ରଚନା ହୋଇଛି। ତକ୍ଷଶିଳାର ମହାଜ୍ଞାନୀ ଚାଣକ୍ୟ ସମ୍ରାଟ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଗୁରୁ ଓ ଉପଦେଷ୍ଟା ଥିଲେ । ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ରଚନା ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଦ୍ୱିତୀୟରୁ ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିଲା ଓ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ବହୁଳ ଭାବେ ଆଦୃତ ଲାଭ କରିଥିଲା । ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ହ୍ରାସ ପାଇବାକୁ ଲାଗିଲା । ୧୯୦୫ ମସିହାରେ ମହୀଶୂରର ସଂସ୍କୃତ ବିଷାରଦ ରୁଦ୍ରପଟ୍ଟଣ ଶାମାଶାସ୍ତ୍ରୀ ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥର ପୁନରାବିଷ୍କାର କରି ୧୯୦୯ ମସିହାରେ ଏହାର ମୁଦ୍ରଣ କରାଇଥିଲେ । ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରଥମ ଈଂରାଜୀ ଅନୁବାଦ ୧୯୧୫ ମସିହାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା । ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ନାମଟିକୁ ଲୋକେ ମୁଖ୍ୟତଃ ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନ ତଥା ରାଜ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବୋଲି ବିଚାର କରିଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରରେ ଆହୁରି ଅନେକ ବିଷୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଅଛି। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥରୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସରକାର, ଆଇନ, ଦେବାନୀ ଓ ଫୌଜଦାରୀ ନ୍ୟାୟାଳୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଅର୍ଥନୀତି, ବଜାର ଓ ବ୍ୟବସାୟ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଚୟନ ପ୍ରକ୍ରିୟା, କୂଟନୀତି, ଯୁଦ୍ଧନୀତି, ଶାନ୍ତି ଓ ମୈତ୍ରୀ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନୀତି, ରାଜାର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଅଛି। ତା’ ଛଡ଼ା ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରରୁ ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନ ଶାସ୍ତ୍ର, ପ୍ରାଚୀନ ସମୟର କୃଷି ବିଜ୍ଞାନ, ଧାତୁ ଓ ଖଣି ବିଜ୍ଞାନ, ପଶୁ ପାଳନ, ଔଷଧ, ବଣ ଓ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଇତ୍ୟାଦି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଜ୍ଞାନ ଓ ତଥ୍ୟ ମିଳେ ନୀତି ପ୍ରଣୟନଦ୍ୱାରା ସମାଜର ଉନ୍ନତି କରିବା ଓ ସୁପରିଚାଳନା କରିବା ବିଷୟ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି । ମରୁଡ଼ି, ରୋଗବ୍ୟାଧି, ଯୁଦ୍ଧ ବା ପ୍ରାକୃତିକ ବିପତ୍ତିଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜଳସେଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଦୁର୍ଗର ସ୍ଥାପନା, କରଛାଡ଼ ପ୍ରଭୃତି ଜନହିତକାରୀ ନୀତି ଅବଲମ୍ବନ କରିବା ପାଇଁ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି ।

ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ ଙ୍କ କାମସୂତ୍ର -

*****************

तदेतद् ब्रह्मचर्येण परेण च समाधिना।

विहितं लोकयावर्थं न रागार्थोंऽस्य संविधि:।।

କାମ ସୂତ୍ର ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ପୁସ୍ତକ ଯାହା ମହାରାଣୀ ଭାତ୍ସ୍ୟାୟନା ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ହୋଇଥିଲା।ଏହା ହେଉଛି ବିଶ୍ବର ପ୍ରଥମ ଯୌନ ସଂକେତ ଯେଉଁଥିରେ ସାଇକୋଫିଜିକାଲ୍ ନୀତି ଏବଂ ଯୌନ ପ୍ରେମର ପ୍ରୟୋଗକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି । ଏହାର ପ୍ରଧାନ୍ୟ କୌଟିଲ୍ୟ ଙ୍କ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ପରି ରହିଅଛି।ଏହାର ରଚନା ସମୟ କୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇପାରିନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଅନେକ ପଣ୍ଡିତ ଏବଂ ଅନୁସନ୍ଧାନକାରୀ ଙ୍କ ମତ ଅନୁଯାୟୀ ମହାରାଣୀ ଏହାକୁ ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ରଚନା କରିଥିଲେ। ସେହି ଅନୁଯାୟୀ, ଗତ ସତର ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି କାମସୁତ୍ର ର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା ଏବଂ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଜାରି ରହିଛି। ଏହି ପୁସ୍ତକକୁ ବିଶ୍ବର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାଷାରେ ଅନୁବାଦ କରାଯାଇଅଛି। ଏହାର ଅନେକ ମନ୍ତବ୍ୟ ଏବଂ ସଂସ୍କରଣ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି, ଯଦିଓ ଏହି ପୁସ୍ତକର ଜୟମଙ୍ଗାଲା ମନ୍ତବ୍ୟ କେବଳ ପ୍ରାମାଣିକ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଇଛି | ପ୍ରାୟ ଦୁଇଶହ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭାଷାବିତ୍ ସାର୍ ରିଚାର୍ଡ ଏଫ୍ ବର୍ଟନ୍ ଏହାକୁ ବ୍ରିଟେନରେ ଇଂରାଜୀରେ ଅନୁବାଦ କରିଥିଲେ।ମହାରାଣୀଙ୍କ କାମସୁତ୍ର କେବଳ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଜୀବନକୁ ସଜାଇ ନାହିଁ ବରଂ କଳା, କାରିଗରୀ ଏବଂ ସାହିତ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧ କରିଛି । ରାଜସ୍ଥାନର ବିରଳ ଯୌନ ଚିତ୍ର ଏବଂ ଖଜୁରାହୋ, କୋଣାର୍କ ଇତ୍ୟାଦି ଜୀବନ୍ତ ମୂର୍ତ୍ତି ମଧ୍ୟ କାମ ସୂତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅନୁପ୍ରାଣିତ ।ରଚନା ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ କାମସୁତ୍ର କୌଟିଲ୍ୟ ଙ୍କ 'ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ' ସହିତ ସମାନ ।ଉଭୟର ରଚନା ଶୈଳୀ ପ୍ରାୟତଃ ସମାନ ହୋଇଅଛି।

ଭରତ ମୁନୀ ଙ୍କ ନାଟ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର -

********************

नाट्यशास्त्रमिदं रम्यं मृगवक्त्रं जटाधरम्।

अक्षसूत्रं त्रिशूलं च विभ्रार्णाच त्रिलोचनम्।

ନାଟକ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପୁସ୍ତକକୁ ନାଟ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର କୁହାଯାଏ। ଏହି ବିଷୟ କୁ ଆଧାର କରି ଯେଉଁ ପୁସ୍ତକ ରଚନା କରା ଯାଇଅଛି ତାହା ନାଟ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ନାମରେ ମଧ୍ୟ ସୁପ୍ରସିଦ୍ଧ।ଏହାକୁ ଭାରତ ମୁନି ରଚନା କରିଥିଲେ । ଭରତ ମୁନିଙ୍କ ଜୀବନକାଳ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୪୦୦ ରୁ ୧୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ।ସଂଗୀତ, ନାଟକ ଏବଂ ଅଭିନୟ ଉପରେ ଭରତମୁନିଙ୍କ ନାଟ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରୀ ସର୍ବୋକୃଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଟେ।୩୭ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭରତମୁନି ଥିଏଟର, ଅଭିନେତା, ଅଭିନୟ, ନୃତ୍ୟ ଏବଂ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର, ଦର୍ଶକ, ଦଶରୁପାକା ଏବଂ ରାସା ନିଶପଟ୍ଟୀ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ତ ତଥ୍ୟ ଉପରେ ଆଲୋଚନା କରିଛନ୍ତି । ଭାରତର ନାଟ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରୀ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଛି ଯେ ନାଟକର ସଫଳତା କେବଳ ଲେଖକଙ୍କ ପ୍ରତିଭା ଉପରେ ନୁହେଁ ବରଂ କେବଳ ବିଭିନ୍ନ କଳା ଓ କଳାକାରଙ୍କ ସଠିକ ସହଯୋଗ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ର ଏହା ମଧ୍ୟ ଏକ ବହୁ ଲୋକ ଆଦୃତ ପୁସ୍ତକ।

ମହର୍ଷି ବାଲ୍ମିକୀ ଙ୍କ ରାମାୟଣ -

*******************

कोऽन्वस्मिन् साम्प्रतं लोके गुणवान् कश्च वीर्यवान्।

धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवाक्यो दृढव्रतः॥१-१-२

चारित्रेण च को युक्तः सर्वभूतेषु को हितः।

विद्वान् कः कस्समर्थश्च कैश्चैकप्रियदर्शनः॥१-१-३

आत्मवान् को जितक्रोधो द्युतिमान् कोऽनसूयकः।

कस्य बिभ्यति देवाश्च जातरोषस्य संयुगे॥१-१-४

ରାମାୟଣ ହେଉଛି ଭାରତ ର ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାର ବହୁ ଲୋକପ୍ରିୟ କାବ୍ୟ । ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଙ୍କ ର ଦଶ ଅବତାରରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ଅବତାର ,ରାମବତାର ସଂପର୍କରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ରାମାୟଣ କୁ ମହର୍ଷି ବାଲ୍ମିକି ରଚନା କରିଥିଲେ। ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟ ପରମ୍ପରାରେ ରାମାୟଣ ଏବଂ ମହାଭାରତକୁ ଇତିହାସ କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଉଭୟ ସନାତନ ସଂସ୍କୃତିର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଲୋକପ୍ରିୟ ଗ୍ରନ୍ଥ । ରାମାୟଣର ସାତୋଟି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି ଯାହାକି କାଣ୍ଡ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା।ଏଥିରେ ସମୁଦାୟ ପ୍ରାୟ ୨୪୦୦୦ ଟି ପଦ ରହିଅଛି । ରାମାୟଣ ସମୟ ତ୍ରେତୟା ଯୁଗ ରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ ।ଆଧୁନିକ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହାର ରଚନା ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୭ ରୁ ୪ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ବୋଲି ବିବେଚନା କରନ୍ତି ।କେତେକ ପଣ୍ଡିତ ଏହାକୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରଚନା କରିଥିଲେ। କେତେକ ଭାରତୀୟ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଏହା ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୬୦୦ ପୂର୍ବରୁ ଲେଖାଯାଇଥିଲା। ମହାଭାରତ ରାମାୟଣ ପରେ ଲେଖାଯାଇଛି, ତେଣୁ ରାମାୟଣ ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ସମୟ ପୂର୍ବରୁ ହୋଇଛି ବୋଲି ଅନୁମାନ କରାଯାଏ। ଭାଷା ଶୈଳୀ ଅନୁଯାୟୀ, ରାମାୟଣ ପାଣିନୀଙ୍କ ସମୟ ପୂର୍ବରୁ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ବାସ କରାଯାଏ।

ବ୍ୟାସ ଙ୍କ ମହାଭାରତ -

***************

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्।

देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ।।

ମହାଭାରତ, ମହର୍ଷି ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କ ରଚିତ ଅଷ୍ଟାଦଶ ପର୍ବଯୁକ୍ତ ବିରାଟ ସଂସ୍କୃତ ପଦ୍ୟଗ୍ରନ୍ଥ ବା ମହାକାବ୍ୟ । ମହାଭାରତ ପର୍ବ ସଂଗ୍ରହାଧ୍ୟାୟରେ ସୂଚିତ ଅଧ୍ୟାୟ ଓ ଶ୍ଳୋକମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟାକୁ ମୋଟ କଲେ ଏଥିରେ ପ୍ରାୟ ୧୯୨୩ ଟି ଅଧ୍ୟାୟ ଓ ୧,୦୪,୮୩୬ ଶ୍ଳୋକ ଥିବାର ଜଣାଯାଏ ।ଉତ୍କଳର ସାରଳା ଦାସ ମହାଭାରତକୁ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ଅନୁବାଦ କରି ଲେଖିଅଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସେଥିରେ ମୂଳ ଗ୍ରନ୍ଥର ଅନେକ ବିଷୟକୁ ଛାଡ଼ିଯାଇ ଅଛନ୍ତି । ଗଞ୍ଜାମ ଧରାକୋଟର ପୂର୍ବତନ ରାଜା କୃଷ୍ଣସିଂହ ସମଗ୍ର ସଂସ୍କୃତ ମହାଭାରତକୁ ଓଡ଼ିଆ ପଦ୍ୟରେ ଅନୁବାଦ କରିଥିଲେ ।ମହାଭାରତ କାବ୍ୟ ହେଉଛି ବହୁ ବିଶାଳ ବା ଦୀର୍ଘକାୟ। ରାଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି କୁ ନେଇ କୌରବ ଏବଂ ପାଣ୍ଡବ ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା।

ବିଷୟ ପ୍ରସ୍ଥାନ-

_________________

ସଂସ୍କୃତ ଲୋକନୃତ୍ୟର ପ୍ରଥମ କବି ବାଲ୍ମିକି ଙ୍କ ପରେ ଗଦ୍ୟ ଏବଂ କବିତାରେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଅଡିଓ କବିତା ଏବଂ ଭିଜୁଆଲ୍ ଡ୍ରାମା ରଚନା କରାଯାଇଥିଲା, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକାଂଶ ହଜିଯାଇଥିଲା କିମ୍ବା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା ।ମାତ୍ର ଯେତକ ଆଜି ଉପଲବ୍ଧ ରହିଛି ତାହାର ଗୁରୁତ୍ବ ଏ ବିଶ୍ବ ଗ୍ରହଣ କରେ । ଦୁନିଆର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାଟକ ମଧ୍ୟରେ କବି କାଳିଦାସଙ୍କ ନାଟକ ଅଭିଜ୍ଞାନଶାକୁନ୍ତଳମ୍ ସ୍ଥାନିତ ହୋଇଛି | ଅଶ୍ୱଘୋଷ୍ , ଭସା, ଭବହୁତି, ବନଭଟ୍ଟ, ଭରଭୀ, ମାଗା, ଶ୍ରୀହାରା, ଶୁଦ୍ରାକା, ବିଶାଖାଦତ୍ତ ଇତ୍ୟାଦି କବି ଏବଂ ନାଟ୍ୟକାରମାନେ ନିଜ ନିଜ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବହୁତ ଉଚ୍ଚ ପଦବୀ ହାସଲ୍ କରିପାରିଥିଲେ। ସୃଜନଶୀଳ ନାଟକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ମଧ୍ୟ ଭାରତର ନାଟକ ସାହିତ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମୃଦ୍ଧ ଏବଂ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।ଭାରତୀୟ ଜନ ଜୀବନରେ ସଂସ୍କୃତର ଏପରି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସୁନାମ ରହିଛି ଯେ ପାଠ୍ୟ ମାନ୍ୟତା ପାଇଁ ସଂସ୍କୃତରେ ଲେଖା ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଉଥିଲା। ଏହି କାରଣରୁ ବୌଦ୍ଧ ଏବଂ ଜୈନମାନଙ୍କର ଦର୍ଶନ, ଧାର୍ମିକ ନୀତି, ପୁରାଣ ଇତ୍ୟାଦିର ବିଭିନ୍ନ ଦିଗ ଉପରେ ହଜାର ହଜାର ଲେଖା କେବଳ ପାଲି କିମ୍ବା ପ୍ରାକୃତରେ ନୁହେଁ ସଂସ୍କୃତରେ ମଧ୍ୟ ରଚନା କରାଯାଇଛି। ପରିଶେଷରେ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସରେ କୁହାଯାଇପାରେ ଯେ ଭାରତର ପ୍ରାଚୀନ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସମୃଦ୍ଧ ଏବଂ ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାଷା । ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଭାଷାର ସାହିତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ବ୍ୟାପକ, ସର୍ବଦଳୀୟ, ମାନବବାଦୀ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧନୀ । ବିଶ୍ୱ ଭାଷା ଏବଂ ସାହିତ୍ୟରେ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ଏବଂ ସାହିତ୍ୟର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନ ରହିଛି । ଇଂରେଜ ମାନଙ୍କ ଆଗମନ ରେ ଭାରତ ରେ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ର ଗୁରୁତ୍ବ ହ୍ରାସ ପାଇଥିଲା। ଇଂରେଜ ମାନେ ଇଂରାଜୀ ଭାଷାକୁ ସଂସ୍କୃତ ତୁଳନା ରେ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ବ ଦେଉଥିଲେ।ଦେଶରେ ନବଜାଗରଣ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବା ମୁଖ୍ୟ ପୂରୋଧା ରାଜା ରାମ ମୋହନ ରାୟ ,ଯିଏ କି ଇଂରେଜ ମାନଙ୍କ ଇଂରାଜୀ ଭାଷାକୁ ସମର୍ଥନ କରୁଥିଲେ ,କିନ୍ତୁ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ରେ ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ ରଚନା କରୁଥିଲେ।ଏସବୁ ସତ୍ତ୍ୱେ ବି ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ଅଦ୍ୟାପି ଏ ଦେଶର ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରମ୍ପରା ର ପରିଚୟ ବହନ କରୁଅଛି।

______________________________________________________

ପ୍ରସ୍ତୁତି-ସୌମ୍ୟ ରଞ୍ଜନ ରାୟ

ଭୂୟାଁ ଉଆସ, ଗୁଆମାଳ, ଭଦ୍ରକ

ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାର ମୁଖ୍ୟ ସାହିତ୍ୟିକ ଗ୍ରନ୍ଥ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ରଚୟିତା

Major Literary Works in Sanskrit and Their Authors