ଉପକ୍ରମ :-

ସଂସ୍କୃତ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଭାଷା ରୂପେ ସୁପରିଚିତ। ଆମର ବେଦ, ପୁରାଣ, ଉପନିଷଦ୍‌ ଓ ଅନେକ ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରନ୍ଥ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରେ ରଚିତ ହୋଇଥିବା କାରଣରୁ ସଂସ୍କୃତକୁ ଆମ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ବଳିଷ୍ଠ ମାଧ୍ୟମ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଥାଏ। ଏହାର ଚମତ୍କାର ପ୍ରୟୋଗାତ୍ମକ ବ୍ୟାପକତା, ଶବ୍ଦ ସମ୍ଭାର, ବ୍ୟାକରଣ ବିଜ୍ଞାନ ଓ ବିନ୍ୟାସଗତ ନମନୀୟତା ସଂସ୍କୃତକୁ ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ଓ ବଳିଷ୍ଠ ଭାଷାର ପରିଚୟ ଦେଇଥାଏ। ଗବେଷକଙ୍କ ମତରେ ସଂସ୍କୃତ ମାନବୀୟ ସଞ୍ଚାରର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଭାବୀ ମାଧ୍ୟମ। ସେଥିପାଇଁ ଏହାକୁ ଚେତନାର ଭାଷା ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ସଂସ୍କୃତର ସାଂସ୍କୃତିକ ବିଶେଷତ୍ବ ତଥା ଏହାର ଗୁରୁତ୍ବ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ୧୯୬୯ ମସିହାରେ ଭାରତ ସରକାର ସଂସ୍କୃତ ଦିବସ ପାଳନର ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥିଲେ।

ଏହା ପ୍ରତି ବର୍ଷ ଶ୍ରାବଣ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା‌ ଦିନ ପାଳିତ ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ଆମ ପ୍ରାଚୀନ ସଂସ୍କୃତିରେ ବିଦ୍ୟାରମ୍ଭର ସମୟ ଭାବେ ବିବେଚିତ। ସଂସ୍କୃତ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ମତରେ ସଂସ୍କୃୃତକୁ ସବୁ ଭାଷାର ଜନନୀ କୁହାଯିବା ପଛର କାରଣ ହେଉଛି ଏହାର ବ୍ୟାକରଣଗତ ବିଶାଳତା, ସମୃଦ୍ଧ ଶବ୍ଦ ଭଣ୍ଡାର ଏବଂ ଏହାର ଐତହାସିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ମହତ୍ତ୍ବ। ଭାଷାବିଜ୍ଞାନ, ଦର୍ଶନଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବିଜ୍ଞାନ ଆଦି କ୍ଷେତ୍ର ସଂସ୍କୃତର ବିଭିନ୍ନ ବିଭବ ଦ୍ବାରା ପ୍ରଭାବିତ। ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟକ୍ତିର ବୌଦ୍ଧିକ ବିକାଶକୁ ତ୍ବରାନ୍ବିତ କରେ ଏବଂ ତା’ ମାଧ୍ୟମରେ ସାଂସ୍କୃତିକ ସମ୍ବେଦନା ସୃଷ୍ଟି କରି ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ବର ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ବିକାଶରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ। ସାହିତ୍ୟ, କଳା, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଦର୍ଶନ ମାଧ୍ୟମରେ ସଂସ୍କୃତ ଆମ ସଂସ୍କୃତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଆସିଛି। ଅନେକ ପ୍ରଚୀନ ଗ୍ରନ୍ଥ, ପୁରାଣ, ବେଦ, ଉପନିଷଦ୍‌ ଆଦି ସଂସ୍କୃତରେ ଲେଖାଯାଇଛି। ଏହା ସଂସ୍କୃତି ଓ ଜ୍ଞାନର ବାହକ। କହିବାକୁ ଗଲେ: ‘ସଂସ୍କୃତିଃ ସଂସ୍କୃତାଶ୍ରିତା, ସଂସ୍କୃତଂ ସଂସ୍କୃତିଶ୍ରିତମ୍’।

ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ସବୁ ସମୟରେ ନିଜକୁ ଦେବତାଙ୍କର ଭାଷା ବୋଲି ଦାବି କରି ଆସିଛି। ଏହାର ପ୍ରତିବାଦରେ ଷୋଡ଼ଶ ଶତାବ୍ଦୀ କବି ଏକନାଥ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧର ସହିତ କହିଥିଲେ, ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାକୁ ଯଦି ଦେବତାମାନେ ତିଆରି କରିଥିଲେ, ମରାଠୀ ଭାଷାକୁ କ’ଣ ଚୋର ତିଆରି କରିଥିଲେ? ବର୍ତ୍ତମାନ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ପ୍ରଶ୍ନଟି କରାଯାଇପାରେ।

ବର୍ଷକ ତଳେ କ୍ଲାସିକାଲ ମୋହର ପାଇବା ପରେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ସଂସ୍କୃତ ସହିତ ସମାନ ଆସନ ପାଇଛି। ଏହି ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପାଇବା ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ସର୍ତ୍ତ ଥିଲା ଯେ ଭାଷାଟିର ସାହିତ୍ୟିକ ପରମ୍ପରା ମୌଳିକ ହୋଇଥିବ ଏବଂ ଏହା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାଷା ସଂପ୍ରଦାୟରୁ ଉଧାରରେ ଆସିନଥିବ। ତା’ର ଅର୍ଥ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ସବୁବେଳେ ନିଜ ପାଦରେ ଠିଆ ହୋଇଛି, ସଂସ୍କୃତ ଉପରେ ଭରା ଦେଇ ବା ସଂସ୍କୃତର ଲାଞ୍ଜ ହୋଇ ନୁହେଁ।

ସଂସ୍କୃତ ସବୁ ସମୟରେ ଆମ ଦେଶରେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଆସନରେ ରହି ଆସିଛି। ଏକ ସମୟରେ(ତାମିଲ ବ୍ୟତୀତ) ସଂସ୍କୃତ ହିଁ ଥିଲା ଆମର ଲେଖାପଢ଼ାର ଭାଷା। ସଂସ୍କୃତରେ କେବଳ ସାହିତ୍ୟ ହିଁ ଲେଖା ହେଉ ନଥିଲା, ଏହା ଥିଲା ଜ୍ୟୋତିଷ, ଗଣିତ, ଦର୍ଶନ, ବ୍ୟାକରଣ ଇତ୍ୟାଦି ଶାସ୍ତ୍ରର ଭାଷା ମଧ୍ୟ। ଏପରିକି ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଆମର ପଠାଣି ସାମନ୍ତ ତାଙ୍କର ଗଣିତ ଜ୍ୟୋତିଷ ବହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦର୍ପଣ ଲେଖିଥିଲେ ଓଡ଼ିଆରେ ନୁହେଁ, ସଂସ୍କୃତରେ।

ସଂସ୍କୃତ କେବେ ହେଲେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କର କଥାବାର୍ତ୍ତାର ଭାଷା ନଥିଲା; ଏହା ଥିଲା ପଣ୍ଡିତ ଓ ବିଦ୍ୱାନ ଏବଂ ବିଶେଷରେ ପୁରୋହିତମାନଙ୍କର ପୂଜାର ଭାଷା। ଏହାକୁ ଏକ ସମୟରେ ଇଉରୋପରେ ପ୍ରଚଳିତ ଭାଷାମାନଙ୍କ ବ୍ୟବହାର ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଇପାରେ। ରୋମାନ ସାମ୍ରାଜ୍ୟରେ ଲାଟିନ୍ ଥିଲା ଲୋକଙ୍କର ଭାଷା, କିନ୍ତୁ ଗ୍ରୀକ୍ ଥିଲା ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କର ଲେଖିବାର ଭାଷା। ଏକ ସମୟରେ ଇଂଲଣ୍ଡରେ ଲେଖକମାନେ ଭାବୁଥିଲେ ଯେ ସାକ୍ସନ ଶବ୍ଦ ବଦଳରେ ଗ୍ରୀକ୍ ବା ଲାଟିନ୍ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କଲେ ଲେଖାର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ବଢ଼ିଯିବ। ପଞ୍ଚଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ବେଳକୁ ରୋମର ଚର୍ଚ୍ଚ ପ୍ରଭାବରେ ଲାଟିନ୍ ହୋଇଗଲା ବିଦ୍ୱାନଙ୍କର ଭାଷା, ଯଦିଓ ଲୋକଙ୍କର କଥାବାର୍ତ୍ତାର ଭାଷା ଥିଲା ଇଟାଲିଆନ୍। ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ ଯେ କୋପରନିକସ୍ ତାଙ୍କର ସୂର୍ଯ୍ୟକେନ୍ଦ୍ରିକ ତତ୍ତ୍ୱ ଲାଟିନ୍‌ରେ ଲେଖି ବଞ୍ଚିଗଲେ, କିନ୍ତୁ ଶହେ ବର୍ଷ ପରେ ସେଇ କଥାକୁ ବେଶି ଲୋକ ପଢ଼ିବେ ବୋଲି ଇଟାଲିଆନ୍‌ରେ ଲେଖି ଗାଲିଲିଓ ଚର୍ଚ୍ଚ ହାତରେ ଧରାପଡ଼ିଲେ।

ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଆମ ଦେଶରେ ଏ ଭଳି ସଂପର୍କ ଥିଲା ଉଚ୍ଚତର କୁହାଯାଉଥିବା ଫାର୍ସି ଓ ଦେଶଜ ଉର୍ଦ୍ଦୁ ଭିତରେ। ମହମ୍ମଦ ଇକବାଲ ଉଭୟ ଭାଷାରେ ଲେଖୁଥିଲେ। ପୂର୍ବରୁ କେବଳ ଉର୍ଦ୍ଦୁରେ ଲେଖୁଥିବା ବେଳେ ସେ ଇଉରୋପ ଯିବା ପରେ ଫାର୍ସିରେ ଲେଖିଲେ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପୂର୍ବରୁ ପୁଣି ଉର୍ଦ୍ଦୁକୁ ଫେରି ଆସିଲେ।

ଆମ ଦେଶରେ ସଂସ୍କୃତର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ବିରୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରଥମେ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କଲେ ଭକ୍ତ କବିମାନେ। ପ୍ରାୟ ଅଷ୍ଟମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଭକ୍ତି ଆନ୍ଦୋଳନର କବିମାନେ ସଂସ୍କୃତ ଓ ତା’ର ସଂସ୍କୃତିକୁ ପୂରାପୂରି ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରିଦେଲେ। ସେମାନେ ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ ଭଗବାନ ଓ ଭକ୍ତଙ୍କ ମଝିରେ ମଧ୍ୟସ୍ଥି ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାକୁ। ମଣିଷର ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ସେମାନେ ଜ୍ଞାନ, କର୍ମ ଓ ଧ୍ୟାନ ବଦଳରେ ଭକ୍ତିକୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦେଲେ ଏବଂ ଏହି ଭକ୍ତିକୁ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତ କଲେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଗୀତ, ସଂଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ। ସେମାନେ ଲୋକମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଳିମିଶି ରହିଲେ ଓ କଥିତ ଭାଷାର ପରମ୍ପରାକୁ ଆପଣାଇ ନେଲେ। ସେଥିପାଇଁ ତାଙ୍କ ଲେଖାରେ ଆସିଲା ଭାଷାର ବିବିଧତା, ବୈଚିତ୍ର୍ୟ ଓ ବାଗ୍‌ବିନ୍ୟାସ। ସେମାନେ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ ଧର୍ମ ଜାତି ଲିଙ୍ଗ ଭେଦ ଓ ବୈଷମ୍ୟ। ସେମାନେ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଗଲେ ମୁସଲମାନ ସୁଫିଙ୍କ ସହିତ। ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ, ସେମାନେ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ ସଂସ୍କୃତର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଓ ପ୍ରତିପତ୍ତି।

ଆମ ଓଡ଼ିଶାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭକ୍ତିଯୁଗ ବୈପ୍ଳବିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣି ଦେଲା। ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ମୂଳଦୁଆ ପଡ଼ିଲା ଭକ୍ତ କବିମାନଙ୍କ ଲେଖାରେ। ସାରଳା ଦାସ ଶୁଦ୍ଧ ଓଡ଼ିଆରେ ମହାଭାରତ ଲେଖିଲେ। ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସଙ୍କ ଭାଗବତର ଭାଷା ହେଲା ମାନକ ଓଡ଼ିଆ। ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନରୁ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ ଭିନ୍ନ ଧର୍ମର ସାଲବେଗ ଓ ଭିନ୍ନ ଲିଙ୍ଗର ମାଧବୀ ଦାସୀ। ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହି ନୂଆ ଓଡ଼ିଆ କବିମାନଙ୍କର ଆବିର୍ଭାବକୁ ସହି ପାରି ନ ଥିଲେ। ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସଙ୍କ ଭାଗବତକୁ ନାପସନ୍ଦ କରି ସେମାନେ ତା’ର ନିନ୍ଦାସୂଚକ ଆଖ୍ୟା ଦେଇଥିଲେ ’ତେଲି ଭାଗବତ’। ଓଡ଼ିଶାର ଜନସାଧାରଣ, ସ୍ତ୍ରୀ ପିଲା ସମସ୍ତେ କିନ୍ତୁ ଏହି ଭାଗବତକୁ ଆଦରି ନେଲେ।

ଆଶ୍ୱାସନାର ବିଷୟ ଯେ ଓଡ଼ିଆରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତ ଲେଖିବାର ଧୃଷ୍ଟତା ବା ଧର୍ମଦ୍ରୋହ ପାଇଁ ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସଙ୍କୁ ଫାଶି ହୋଇ ନଥିଲା ଯାହା ସେଇ ସମୟରେ ଇଉରୋପରେ ହୋଇଥିଲା ବାଇବଲ୍‌ର ଅନୁବାଦ ପାଇଁ। ୧୫୩୬ରେ ନିଉ ଟେଷ୍ଟାମେଣ୍ଟକୁ ଇଂରେଜୀରେ ଅନୁବାଦ କରିଥିବାରୁ ଉଇଲିଆମ୍ ଟିଣ୍ଡେଲଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ମିଳିଥିଲା। ପ୍ରଟେଷ୍ଟାଣ୍ଟ ପୁନଃସଂସ୍କାର ପରେ ହିଁ ଇଉରୋପରେ ବାଇବଲ୍‌କୁ ଭଲ୍‌ଗେଟ ବା ଲୋକ ଭାଷାରେ ଅନୁବାଦ କରିବାର ସ୍ୱୀକୃତି ମିଳିଲା।

ଭକ୍ତି ଆନ୍ଦୋଳନର ଚଳଚଞ୍ଚଳ ସମୟ ବେଳକୁ ସଂସ୍କୃତ ଏକ ମୃତ ଭାଷା ହୋଇ ସାରିଥିଲା। କବୀର ଏ କଥାକୁ ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ କହିଥିଲେ, ସଂସ୍କୃତ ହୈ କୂପ ଜଳ, ଭାଷା ବହତା ନୀର।

ସଂସ୍କୃତର ପୁନରାଗମନ ହେଲା ଓଡ଼ିଆ କବିତାର ରୀତି ଯୁଗରେ। ସଂସ୍କୃତଭିତ୍ତିକ ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଗଲା ସାହିତ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠତ୍ୱର ପ୍ରତିପାଦକ। ମନେ ହେଲା ଯେପରି କାବ୍ୟ ଲେଖା ଯାଉଥିଲା ଅଳଙ୍କାର ଜ୍ଞାନର ପ୍ରଦର୍ଶନ ପାଇଁ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ କୁହାଗଲା ଯେ ଶୁଷ୍କଂ କାଷ୍ଠଂ ତିଷ୍ଠତ୍ୟଗ୍ରେ କବିତା ନୁହେଁ; କବିତା ହେଉଛି ନୀରସ ତରୁବର ପୁରତୋ ଭାତି। ଶୁଖିଲା କାଠର ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ପ୍ରଥମ ଉକ୍ତିଟି ନିଶ୍ଚୟ ବେଶି ଉପଯୁକ୍ତ, କାରଣ ଶୁଷ୍କ କାଷ୍ଠ ଶବ୍ଦରୁ ଯେଉଁ ଅପ୍ରୀତିକର କର୍କଶ ଭାବ ଉପୁଜୁଛି, ତା’ ନୀରସ ତରୁବରରେ ଅନୁପସ୍ଥିତ। ନୀରସ ତରୁବରରେ ପୁଣି ଆଭା ଆସିବ କେଉଁଠାରୁ?

ଏ ଭଳି ଅଳଙ୍କାର ସଙ୍କୁଳ କବିତା ସାମ୍ରାଜ୍ୟର କବିସମ୍ରାଟ ଥିଲେ ଆମର ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଂଜ। ସଂସ୍କୃତ କାବ୍ୟ ରୀତିର ସମସ୍ତ ନୀତି ନିୟମକୁ କରଗତ କରି ତା’ର ବ୍ୟବହାରରେ ଉପେନ୍ଦ୍ର ସଂସ୍କୃତ କବିଙ୍କୁ ବି ଲଙ୍ଘି ଯାଇଥିଲେ। ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ ଯେ ଏପରି ଅଳଙ୍କାର ବହୁଳତା କାବ୍ୟରୁ ସ୍ଥାପତ୍ୟକୁ ସଂକ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲା। ମନ୍ଦିର କାନ୍ଥରେ ଥିବା ରତି ବନ୍ଧର ମିଥୁନ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ପ୍ରେମୀ ଯୁଗଳ ନଗ୍ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଳଙ୍କାରରେ ବିଭୂଷିତ ହୋଇଥିବାର ଦେଖାଯାନ୍ତି।

ଏ ରୀତିର ମଧ୍ୟ ଅବସାନ ହେଲା ଯେତେବେଳେ ଗଦ୍ୟ ରଚନା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଚତୁର ବିନୋଦରେ ବ୍ରଜନାଥ ବଡ଼ଜେନା ଲେଖିଲେ, ପିଉସା ଦେଲେ ମୋ ପିତ୍ତ ବଢ଼ିଲା ପ୍ରବଳେ, ପକାଇଲୁ ତାଙ୍କୁ ପହଡ଼େ ଖରାବେଳେ। ସାହିତ୍ୟରେ ଏ ଭଳି ଭାଷାର ବ୍ୟବହାର ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ନୂଆ କଥା ଥିଲା। ଚଳିତ ଭାଷା ବ୍ୟବହାରର ଆଉ ଗୋଟିଏ ସ୍ରୋତ ଥିଲା ଆମର ଗାଁ ଗହଳିର ଲୋକଗୀତ ଓ ଢଗଢ଼ମାଳି। ଚକା ଚକା ଭଉଁରୀ ଓ ଆ ଜହ୍ନମାମୁ ଶରଦ ଶଶିରେ ଆମର ଖାଣ୍ଟି ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ବଞ୍ଚି ରହିଲା।

ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ପାଇଁ ଏକ ବିରାଟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଲା ଇଂରେଜମାନେ ଆମ ଦେଶକୁ ଅଧିକାର କରିବା ପରେ। କହିବାକୁ ଗଲେ ସଂସ୍କୃତର ଏକ ପ୍ରକାର ପୁନର୍ଜନ୍ମ ହେଲା ଏହି ବିଦେଶୀଙ୍କ କୃପାରୁ। ଓ୍ୱାରେନ୍ ହେସ୍‌ଟିଙ୍ଗ୍‌ସ(୧୭୭୨ରେ ବଙ୍ଗଳାର ଛୋଟ ଲାଟ ଓ ଦୁଇ ବର୍ଷ ପରେ ବଡ଼ଲାଟ) ଆଦେଶ ଦେଲେ ଯେ ନେଟିଭମାନେ ସେମାନଙ୍କର ନିଜର ଆଇନ କାନୁନ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେବେ। ଆରବିକ ଓ ଫାର୍ସି ଜାଣିଥିବା ଉଇଲିଅମ୍ ଜୋନ୍‌ସ୍‌ଙ୍କୁ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନି ଚାକିରି ଦେଇ ୧୭୮୩ରେ ଭାରତକୁ ଆଣିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଦାୟିତ୍ୱ ଦିଆଗଲା ହିନ୍ଦୁ ଓ ମୁସଲମାନ ଆଇନର ଇଂରେଜୀ ତର୍ଜମା କରାଇବା। ପଣ୍ଡିତମାନେ ଯେପରି ତାଙ୍କୁ ଠକି ନ ପାରିବେ ସେଥିପାଇଁ ସେ ସଂସ୍କୃତ ମଧ୍ୟ ଶିଖିଲେ। ମନୁ ସଂହିତା ଇତ୍ୟାଦି ଅନୁବାଦ କରିବା ସହ ସେ ସଂସ୍କୃତ ଅଭିଜ୍ଞାନ ଶାକୁନ୍ତଳମ୍ ଓ ହିତୋପଦେଶର ଅନୁବାଦ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କଲେ। ଶକୁନ୍ତଳାର ଅନୁବାଦ ଇଉରୋପରେ ଆଦୃତ ହେଲା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଭାଷାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଲା। ଅରିଏଣ୍ଟାଲିଷ୍ଟ ବା ପ୍ରାଚ୍ୟବାଦୀମାନେ ଏହାର ପ୍ରଶଂସାରେ ଶତମୁଖ ହେଲେ।

ଜୋନ୍‌ସ୍‌ ବର୍ତ୍ତମାନ ସଂସ୍କୃତ ବିଷୟରେ କହିଲେ ଯେ ଏହି ଭାଷା, ‘more perfect than Greek, more copious than Latin and more exquisitely refined than either, yet bearing to both of them a stronger affinity, both in the roots of verbs and in the forms of grammar’। ଏ ଭଳି ଭାବରେ ସଂସ୍କୃତ ଏକ ଇଣ୍ଡୋ-ଇଉରୋପୀୟ ଭାଷା ବୋଲି ପ୍ରଚାରିତ ହେବାରୁ ଇରୋପୀୟ ଓ ଭାରତୀୟମାନେ ନିଜ ନିଜକୁ ଆର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ମନେ କରି ଗର୍ବ ଅନୁଭବ କଲେ ଏବଂ ଏ ତତ୍ତ୍ୱ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ହିଟଲରଙ୍କ କାମରେ ଲାଗିଲା।

ଭାରତକୁ ଏ ଭଳି ଏକ ସଂସ୍କୃତ ବୋକଚାରେ ବାନ୍ଧି ଇଉରୋପ ଆଗରେ ଉପସ୍ଥାପିତ କରିବା ବେଳେ ଜୋନ୍‌ସ୍‌ ଓ ତାଙ୍କ ଭଳି ଇଣ୍ଡୋଲଜିଷ୍ଟ ବା ଭାରତବିଦ୍‌ମାନେ ଅନ୍ୟ ଭାଷାରେ ଲେଖାଥିବା ସାହିତ୍ୟକୁ ପୂରାପୂରି ଅଣଦେଖା କରିଦେଲେ। ଏଥିରୁ ମନେ ହେବା ସ୍ୱାଭାବିକ ଯେ ସେମାନଙ୍କ ମତରେ ଅନ୍ୟ ଭାଷାର ସାହିତ୍ୟ ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟଠାରୁ ଅନୁନ୍ନତ ଓ ନିକୃଷ୍ଟ ଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଜର୍ମାନ ବିଦ୍ୱାନ୍ ଓ୍ୱିଣ୍ଟରନିଜ ଯେଉଁ ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟର ଇତିହାସ ଲେଖିଲେ, ସେଥିରେ କେବଳ ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟ ଓ ବୌଦ୍ଧ ଜୈନ ପାଠ ରହିଲା। ଏଥିରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାଷାର ସାହିତ୍ୟ ରହିଲା ନାହିଁ, ଏପରିକି ଖ୍ରୀଷ୍ଟଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ୟବହୃତ ତାମିଲ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

ସଂସ୍କୃତ ନିଶ୍ଚୟ ଏକ ଉନ୍ନତ ଭାଷା ଏଥିରେ ଦ୍ୱିମତ ନାହିଁ। ଆମର ଭାଷାମାନେ ସଂସ୍କୃତରୁ ଅନେକ ଶବ୍ଦ ଓ ବ୍ୟବହାର ଆହରଣ କରିଛନ୍ତି। ଆମ ଓଡ଼ିଆ ଶବ୍ଦକୋଷ ତତ୍‌ସମ ଓ ତଦ୍‌ଭବ ଶବ୍ଦରେ ଭରପୂର। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅଧିକ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇଛି। ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦର ବିନା ବ୍ୟବହାରରେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା କି ପ୍ରକାର ରୂପ ନେଇଥାନ୍ତା ବର୍ତ୍ତମାନ ସେ କଥା କହିବା ସମ୍ଭବ ବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ। ଫାର୍ସି ରାଜଭାଷା ଥିବା ସମୟରେ ଆମେ ସେଥିରୁ ଶବ୍ଦ ନେଇଛୁ ଏବଂ ପରେ ଇଂରେଜୀ ଶବ୍ଦକୁ ମଧ୍ୟ ଆପଣାର କରିଛୁ। ଫାର୍ସି ଓ ଇଂରେଜୀ ଯେପରି ଶାସକ ଓ ଉପର ବର୍ଗର ଲୋକଙ୍କ ଭାଷା ଥିଲା, ଆମ ସଂସ୍କୃତ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଥିଲା। ସେଥିପାଇଁ ବୋଧହୁଏ ଖାଣ୍ଟି ଓଡ଼ିଆକୁ ନିମ୍ନଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖାଯାଇଛି। ଏ ବିଷୟରେ ସଂସ୍କୃତଜ୍ଞ ଏବଂ ଶବ୍ଦତତ୍ତ୍ୱବୋଧ ଅଭିଧାନର ପ୍ରଣେତା ପଣ୍ଡିତ ଗୋପୀନାଥ ନନ୍ଦଶର୍ମାଙ୍କର ନିମ୍ନ ଉକ୍ତିଟି ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ : ଅଦ୍ୟାପି ମାତୃ ସାହିତ୍ୟରେ ଅନଭିଜ୍ଞ କେତେକ ସଂସ୍କୃତିଆ ଶୁଆପଠିଆ ପଣ୍ଡିତ ଦେଶୀୟ ଭାଷା କବିତାକୁ ଘୃଣା ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖନ୍ତି।

ଆସନ୍ତୁ ପଢ଼ିବା କିଛି ସଂସ୍କୃତ ଗ୍ରନ୍ଥ ଉପରେ ଓ ତାଙ୍କ ରଚାୟତ ଙ୍କ ବିଷୟର:-

୧) ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ ଓ ଜୟଦେବ

ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ, ସଂସ୍କୃତି ଓ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଆଦି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେଉଁ ଉକତ୍ର୍ଷ ସାଧିତ ହୋଇଥିଲା, ତା’ର ମୂଳରେ ଥିଲା ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟ। ସେହି ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟକୁ ଉକତ୍ଳୀୟ ସଂସ୍କୃତ କବିର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବଦମନ ହେଉଛି ଶ୍ରୀ ଜୟଦେବଙ୍କ ‘ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ’। ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର କବି ଶ୍ରୀଜୟଦେବ। ଉତ୍କଳ ଭୂପତିଙ୍କ ସଭା ମଣ୍ଡନ କରୁଥିବା ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଣ୍ଡିତ। ସେ କେବଳ ବେଦଜ୍ଞ ପଣ୍ଡିତ ନୁହନ୍ତି, ଅଧିକନ୍ତୁ ଜଣେ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟ ବିଶାରଦ। ଜୟଦେବଙ୍କ ‘ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ’ ଭାରତୀୟ କାବ୍ୟ ପରମ୍ପରାର ଏକ ବିରାଟ ବିସ୍ମୟ। ଗୀତ, ନାଟ୍ୟ, ଭକ୍ତି, ପ୍ରେମ ଓ ଶୃଙ୍ଗାରର ଏକ ଅପୂର୍ବ ସମନ୍ବୟ। ବୈଷ୍ଣବୀୟ ଭାବ ସମ୍ବଳିତ ଏହି ଗୀତିକାବ୍ୟ ଜଗତର ନାଥ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପ୍ରତି କବି ଜୟଦେବଙ୍କ ଭକ୍ତିପୂତ ପୁଷ୍ପାଞ୍ଜଳି। ରାଧାକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅପ୍ରାକୃତ ପ୍ରେମଲୀଳା ଭାବରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ ଏହି କାବ୍ୟର କଳେବର ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ବି ଏହା ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୀତିକାବ୍ୟ ରୂପେ ଗୃହୀତ, ପରିଚିତ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ୧୨ଟି ସର୍ଗ, ୨୪ଟି ଗୀତି ଓ ୭୨ଟି ଶ୍ଳୋକ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ଗୀତଗୋବିନ୍ଦର କାନ୍ତକୋମଳ ପଦାବଳୀ ତଥା ସୁଲଳିତ ଯମକପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାଷା ଚାତୁର୍ଯ୍ୟରେ ଅଭିଭୂତ ହୁଅନ୍ତି ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟର ପଣ୍ଡିତମାନେ। ବିଶେଷକରି ବିଦଗ୍ଧଙ୍କୁ ମୁଗ୍ଧ କରେ ତା’ର ରାସକେଳି ଓ ଦଶାବତାର ପ୍ରସଙ୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣନା।

ଭକ୍ତ ଓ ଭଗବାନ୍‌ଙ୍କ ସମ୍ପର୍କର ସବୁଠାରୁ ଶୀର୍ଷ ରୂପକୁ ବୈଷ୍ଣବ ତତ୍ତ୍ୱବିତ୍‌ମାନେ ଆବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ ପରକୀୟା ପ୍ରୀତିରେ। ସ୍ବାମୀ, ଶାଶୁ, ନଣନ୍ଦ ଆଦି ପରିବାରର ସମସ୍ତେ ଥାଇ ବି କୁଳବଧୂ ପଡ଼ୁଛି ପରପୁରୁଷ ପ୍ରେମରେ। ଜଣେ ନୁହେଁ, ଜଣେ ପୁରୁଷ ପ୍ରେମରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି ଅନେକ କୁଳବଧୂ। ଏକଥା ଜାଣି ସୁଦ୍ଧା କୁଳବଧୂଙ୍କ ଭିତରେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା। ଈପ୍ସିତ ପୁରୁଷକୁ ପାଇବା ପାଇଁ ସମସ୍ତେ ବ୍ୟାକୁଳ। ଏମନ୍ତ ପ୍ରୀତିକୁ କୁହାଯାଏ ଭକ୍ତି-ପ୍ରେମଭକ୍ତି। ଏହି ପ୍ରେମଭକ୍ତିର ପ୍ରଚାର ପାଇଁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଧ୍ୟମ ହେଉଛି ପ୍ରେମ ଭକ୍ତି ରସାଣିତ କାବ୍ୟ। ବିଶେଷକରି ରାଧାକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରେମକୁ- ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରର ଆବେଷ୍ଟନିରୁ ମୁକ୍ତ କରି ଲୌକିକ, ପ୍ରାକୃତ, ସଂସ୍କୃତ ରସ ସାହିତ୍ୟର ଶୃଙ୍ଗାର ରସାମତ୍କ କାବ୍ୟଧାରା ସହିତ ଯୋଡ଼ିଦେଲେ କବିରାଜ ଜୟଦେବ। ଫଳରେ ପ୍ରଶସ୍ତ ହୋଇଗଲା ତା’ର ଭବିଷ୍ୟତ ପ୍ରସାର ଓ ପରିଣତିର ପଥ। ଗୀତଗୋବିନ୍ଦର ଏହି ମାଧୁର୍ଯ୍ୟକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି ଆଲୋଚକମାନେ କୁହନ୍ତି- ରାଧାକୃଷ୍ଣ ପ୍ରେମଭକ୍ତି ମାର୍ଗ ସମ୍ପର୍କରେ ଏକ ସର୍ବକାଳୀନ ପ୍ରେରଣାର ଉତ୍ସ ହେଉଛି ଜୟଦେବଙ୍କ ‘ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ’। ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ରାଧାକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନେଇ ଯେତେସବୁ କାବ୍ୟ ଲେଖାଯାଇଛି, ଗୀତଗୋବିନ୍ଦରେ ରହିଛି ତା’ର ମୂଳ ଉପାଦାନ। ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ହେଉଛି, ପରକୀୟା ପ୍ରୀତିରେ ମାତିଥିବା ଅନ୍ୟ ଅନେକ କାବ୍ୟ ନାୟକ ନାୟିକା ପଛରେ ରହିିଯାଇଥିବା ବେଳେ କେବଳ ରାଧା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନାମରେ ପଡୁଛି ଜୟ ଜୟ କାର।

ଗୀତଗୋବିନ୍ଦରେ ରାଧାକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରେମଲୀଳାକୁ ନେଇ ଯେଉଁ ଶାଶ୍ୱତ ବର୍ଣ୍ଣନା ଦିଆଯାଇଛି, ଆଧ୍ୟାମତ୍ିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଯେତେ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ହେଲେ ବି ଏହା ଏକ ପ୍ରେମକୈନ୍ଦ୍ରିକ କାବ୍ୟ ଏବଂ ପ୍ରେମଲୀଳା ହିଁ ତା’ର ଉପଜୀବ୍ୟ ବିଷୟ। ସେଥିପାଇଁ ବୈଷ୍ଣବୀୟ ଧର୍ମର ଅଲୌକିକ କୃଷ୍ଣ ଗାଥାରେ ପରିଣତ ହୋଇପାରିଛି ଯମୁନା ତଟର ଗୋଟେ ଗାଅଁାର ପ୍ରେମ କାହାଣୀ। କୋଣାର୍କର କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକତ୍ାର ତା’ର ଶିଳ୍ପସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ। ଭଗବାନ୍‌ଙ୍କ ମର୍ତ୍ତ୍ୟଲୀଳାକୁ ମାନବିକ (ଦୈହିକ) ଲୀଳାରେ ପରିଣତ କରିବା ପାଇଁ ଅନତିକ୍ରମଣୀୟ ତା’ର ପରିବେଶ ପରିକଳ୍ପନା ଓ ନାଟକୀୟ ସଂଳାପ ସଂଯୋଜନା।

ସାଧାରଣତଃ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୈଷ୍ଣବ କାବ୍ୟର ଉପଜୀବ୍ୟ ବିଷୟ ହେଉଛି ରାଧାକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅପ୍ରାକୃତ ପ୍ରେମଲୀଳା। ରାଧାଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅଧିକ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦେବା ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ କବି ପାଇଁ ଅନୁସୃତ ଧାରା। ମାତ୍ର ସେହି କ୍ରମରେ ଏକ ବ୍ୟତିକ୍ରମ ହେଉଛି ଶ୍ରୀଗୀତଗୋବିନ୍ଦ। ଏଥିରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନୁହେଁ, ଶ୍ରୀରାଧାଙ୍କୁ ମିଳିଛି ଅଧିକ ମାନ୍ୟତା। ତାହା ପ୍ରତିପାଦିତ ହୋଇଛି ଦଶମ ସର୍ଗର ଅଷ୍ଟମ ପାଦ, ଅର୍ଥାତ୍‌ ଶ୍ରୀରାଧାଙ୍କ ମାନଭଞ୍ଜନ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ। ‘ସ୍ମର ଗରଲଂ ମଣ୍ଡନଂ ମମ ଶିରସି ମଣ୍ଡନଂ ଦେହି ପଦପଲ୍ଲଭ ମୁଦାରମ୍‌’।

‘ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ’ କେବଳ ମିଳନ, ବିରହ ଓ ବିଚ୍ଛେଦ ବା ଶୃଙ୍ଗାରିକତାର ସୁଲଳିତ ପଦବିନ୍ୟାସ ଓ ଅନୁପମ ଛନ୍ଦ ମାଧୁରୀ ନୁହେଁ, ଏହା ଆହ୍ଲାଦିନୀ ଶକ୍ତି ଶ୍ରୀରାଧା ଓ ଭଗବାନ୍‌ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ ପୁରୁଷ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରେମ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାର ବାର୍ତ୍ତା। ଭକ୍ତର ହୃଦୟକୁ ଆଲୋଡ଼ିତ କରେ ତା’ର ଦଶାବତାର ବର୍ଣ୍ଣନା। ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ପରମ୍ପରାରେ ଗୀତଗୋବିନ୍ଦର ସ୍ଥାନ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର। ଗଙ୍ଗବଂଶୀ ରାଜା ନରସିଂହ ଦେବଙ୍କ ସମୟର ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ ଗାୟନ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିରେ ଯୋଡ଼ିହେଲା ଏବଂ ଏହାକୁ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ କରାଗଲା ଗଜପତି ପ୍ରତାପରୁଦ୍ର ଦେବଙ୍କ ସମୟରେ। ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ମୂଳ ଆଧାର ହେଉଛି ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ। ଦଶାବତାର ନୃତ୍ୟ କହିଲେ କେବଳ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟକୁ ବୁଝାଏ ଏବଂ ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତ ପଦ୍ଧତିରେ ଶ୍ରୀଗୀତଗୋବିନ୍ଦ ଅଷ୍ଟପଦୀ ନାମରେ ପରିଚିତ। ସଙ୍ଗୀତ ବିଶାରଦ ଜୟଦେବ ନିଜ କାବ୍ୟରେ ବସନ୍ତ, ଭୈରବୀ ବିଭାସ ଆଦି ଏଗାରଟି ରାଗ ଓ ପାଞ୍ଚଟି ଲୋକପ୍ରିୟ ତାଳ ସଂଯୋଗ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଗୀତଗୋବିନ୍ଦର ସମସ୍ତ ସର୍ଗ ରାଗ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିବନ୍ଦିତ। ଉଭୟ ଶୈଳୀ ଓ ବିଷୟବସ୍ତୁ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହା ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟର ସର୍ବୋତ୍ତମ ରଚନା। ଗୀତ ଗୋବିନ୍ଦର କାନ୍ତ କୋମଳ ଓ ମଧୁର ପଦାବଳୀ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ସମଗ୍ର ଭାରତୀୟ କାବ୍ୟ ବାଙ୍‌ମୟ। ଗାନ୍ଧର୍ବ କଳାକୌଶଳ ସୁଲଳିତ ପଦବିନ୍ୟାସ ଓ ଅନୁପମ ଛନ୍ଦ ମାଧୁରୀ ସଙ୍ଗୀତ ଶିଳ୍ପୀଙ୍କ କଣ୍ଠରେ ଯେମିତି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ତୋଳେ, ସେମିତି ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀଙ୍କ ଘୁଙ୍ଗୁରରେ ଭରିଦିଏ ଅପୂର୍ବ ଝଙ୍କାର। ଅର୍ଥ ବୁଝି ହେଉ କି ନ ହେଉ, ଗୀତଗୋବିନ୍ଦର ଗୀତ ଓଡ଼ିଶାରେ ଏକ ପ୍ରାର୍ଥନା ଭାବେ ପରିଗଣିତ। ଓଡ଼ିଶାର ତାଳପତ୍ର, କାଗଜ ଏବଂ ରେଶମ କନା ଉପରେ ଅଙ୍କିତ

ଚିତ୍ରକଳା ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ବହୁଳ ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ। ଓଡ଼ିଶାର ସାହିତ୍ୟ, ସଂସ୍କୃତି, କଳା, ସ୍ଥାପତ୍ୟ, ବୟନଶିଳ୍ପ ଓ ନୃତ୍ୟ ଆଦିକୁ ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ ଏତେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି ଯେ ତାହା ପାଲଟି ଯାଇଛି ଆମ ସାମାଜିକ, ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଆଧ୍ୟାମତ୍ିକ ଜୀବନର ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ। ସାରା ଭାରତରେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଗୀତଗୋବିନ୍ଦରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅନେକ ଦୃଶ୍ୟ ଏହି ପଟଚିତ୍ରର ବିଷୟବସ୍ତୁ। ସଚ୍ଚିତ୍ର ତାଳପତ୍ରର ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ କେବଳ ରାଧାକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରେମଲୀଳା ନୁହେଁ, ଏଥିରେ ଚିତ୍ରିତ ବୃକ୍ଷଲତା, ପୁଷ୍ପରାଜି ଓ ପଶୁପକ୍ଷୀ ସାଙ୍ଗକୁ ବେଶ ପରିପାଟୀ, କେଶବିନ୍ୟାସ ଓ ରଙ୍ଗ ବିନ୍ୟାସ ଆଦି ଓଡ଼ିଶାର ଚିତ୍ରକଳା ଶୈଳୀକୁ ନେଇ ପହଞ୍ଚେଇ ଦେଇଛି ବିଶ୍ୱ ଦରବାରରେ।

ଗୀତଗୋବିନ୍ଦର କାନ୍ତକୋମଳ ପଦାବଳୀ କେବଳ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ, ସଂସ୍କୃତି ଓ ସଙ୍ଗୀତର ଆଧାର ନୁହେଁ, ପୃଥିବୀର ଏହା ବହୁ ଭାଷାରେ ଅନୁବାଦିତ ଓ ଆଦୃତ। ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ଏହା ଏକ ଅନନ୍ୟ, ଅନୁପମ ଓ ଅମଳିନ କୃତି। ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ ଭଳି ଏହା କ୍ଷୁଦ୍ର ଗୀତିକାବ୍ୟ ରଚନା କରି ଜୟଦେବ ଯେଭଳି ଖ୍ୟାତି ଓ ଅମରତ୍ୱ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି, ତାହା ସମ୍ଭବ ହୋଇପାରିନି ପୃଥିବୀର ଅନ୍ୟ କୌଣସି କବିଙ୍କ ଭାଗ୍ୟରେ।

୨) ପାଣିନି ଓ ବ୍ୟାକରଣ:-

ବ୍ୟାକରଣ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାଧନା- ଅନେକେ ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟର ଗୂଢ଼ ସଂପର୍କକୁ ଠଉରାଇ ପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଭାବନ୍ତି, ବ୍ୟାକରଣ ହେଉଛି ପିଲାଦିନେ ମାଡ଼ି ପଡ଼ୁଥିବା ବସ୍ତାନି-ବୋଝର ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର। କିନ୍ତୁ ପିଣ୍ଡବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ସିଦ୍ଧମାନେ ବ୍ୟାକରଣକୁ ସାଧନାର ଏକ ଗହନ ଅଙ୍ଗ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏହି ସର୍ବବ୍ୟାପକ ବ୍ରାହ୍ମୀସ୍ଥିତିର ଅନୁଭୂତି ପାଇଥିବା ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ମତରେ- ଜାଣତରେ ହେଉ ଅବା ଅଜାଣତରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ସାଧକଙ୍କୁ ସାଧନାର ଧ୍ୟାନପଥରେ ବ୍ୟାକରଣର ଗୂଢ଼ ରହସ୍ୟର ଅନୁଭୂତି ମିଳିଥାଏ।

ବ୍ୟାକରଣଜ୍ଞାନ ସାଧକଙ୍କ ସାଧନାର ମୂଳଦୁଆକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରେ। ବ୍ୟାକରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ସାଧକ ନିଜର ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ପରିଚୟ ଏବଂ ଏହାର ବିଭିନ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସଂପର୍କକୁ ଜାଣି ପାରନ୍ତି। ମହର୍ଷି ପାଣିନି ବ୍ୟାକରଣର ଆଦିଗୁରୁ। ଅନେକେ ଏହି ମହାନ ସିଦ୍ଧପୁରୁଷଙ୍କୁ କେବଳ ଜଣେ ଭାଷାବିତ୍ ଓ ବ୍ୟାକରଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ନାଆଁ ଆଗରେ ଲାଗିଥିବା ମହର୍ଷି ଉପାଧି ତାଙ୍କର ଉଚ୍ଚତମ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସ୍ଥିତିକୁ ଦର୍ଶାଏ। ସେ ଥିଲେ ଜଣେ ସମାଧିସ୍ଥିତି ଉପଲବ୍‌ଧି କରିଥିବା ଦିବ୍ୟଋଷି। ତାଙ୍କ ରଚିତ ବ୍ୟାକରଣ ଗ୍ରନ୍ଥ ‘ଅଷ୍ଟାଧ୍ୟାୟୀ’ ପାଇଁ ସେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମନରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ, ସିଦ୍ଧସାଧକ ପାଣିନି ନିଜର ପରପିଢ଼ିକୁ ସାଧନାର ପଥ ଶିଖାଇବା ବଦଳରେ, ବ୍ୟାକରଣ ବୁଝାଇଲେ କାହିଁକି? ଏହାର ଉତ୍ତର ମିଳେ, ‘ଅଷ୍ଟାଧ୍ୟାୟୀ’ର ଭାଷ୍ୟରେ ଥିବା ତାଙ୍କ ପରିଚୟରୁ।

ପାଣିନିଙ୍କ ବ୍ୟାକରଣର ଏହି ମହାଭାଷ୍ୟ ରଚନା କରିଛନ୍ତି ମହର୍ଷି ପତଞ୍ଜଳି। ନିର୍ବିକଳ୍ପ ସମାଧିକୁ ମଣିଷ ଜୀବନର ମୂଳଲକ୍ଷ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦିତ କରିଥିବା ପତଞ୍ଜଳି, ବ୍ୟାକରଣ ପ୍ରତି ଏତେଟା ଆକର୍ଷିତ ହେବାର କାରଣ କେବେବି ଛୋଟ ହୋଇ ନ ପାରେ। ସେ ଯୋଗସାଧନା ବା ପିଣ୍ଡବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସାଧନାର ପରମସ୍ଥିତି ଉପଲବ୍‌ଧି କରିଥିଲେ। ସେ ଠିକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟାକରଣଜ୍ଞାନ ସହ ସାଧନାର ଅଭିନ୍ନ ସଂପର୍କକୁ ଦେଖିପାରିଥିଲେ। ନିଜ ସାଧନାଲବ୍‌ଧ ଦିବ୍ୟଦୃଷ୍ଟି ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚେତନାର ବିକାଶରେ ପାଣିନିଙ୍କ ବ୍ୟାକରଣର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝିପାରିଥିଲେ।

ଭାଷା ବି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ସେହି ମୂଳ ସର୍ବବ୍ୟାପକ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱରୁ। ତେଣୁ ଭାଷାର ବ୍ୟାକରଣ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ବ୍ୟାକରଣ ପୃଥକ୍ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ। ବିନ୍ଦୁଏ ଜଳରୁ ସାଗରର ବିଶାଳ ବ୍ୟାପ୍ତିର ପରିଚୟ ମିଳିପାରେ। ଭାଷା ହେଉଛି ଆଦିନାଦର ବ୍ୟାପ୍ତି। ଏହି ବ୍ୟାପ୍ତିର ରହସ୍ୟ ଭେଦ କରେ ବ୍ୟାକରଣ। ତେଣୁ ବ୍ୟାକରଣକୁ ବୁଝିବା ଓ ଅନୁଭବ କରିବା ହେଉଛି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥରେ ଦର୍ଶନ କରିବା। ଏହାହିଁ ଥିଲା ମହର୍ଷି ପାଣିନି ଓ ମହର୍ଷି ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କ ବ୍ୟାକରଣପ୍ରେମର କାରଣ।

୩) ଅଭିଜ୍ଞାନ ଶାକୁନ୍ତଳମ:-

ଶକୁନ୍ତଳା (ସଂସ୍କୃତ: शकुन्तला) ଦୁଷ୍ମନ୍ତଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଏବଂ ସମ୍ରାଟ ଭରତଙ୍କ ମାତା ।[୧] ତାଙ୍କ କାହାଣୀ ମହାଭାରତରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଏବଂ ଏହି କାହାଣୀ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଲେଖକଙ୍କଦ୍ୱାରା ନାଟକ ଭାବେ ରଚନା କରାଯାଇଛି । କାଳିଦାସଙ୍କ ରଚିତ ଅଭିଜ୍ଞାନ ଶାକୁନ୍ତଳମ ହେଉଛି ଏହି କାହାଣୀ ଉପରେ ଆଧାରିତ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନାଟକ ।

ଥରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଜଣେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିର ମାନ୍ୟତା ପାଇବା ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ତାଙ୍କର କଠୋର ତପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟଭୀତ ହେଲେ । ସେ ଭୟ କରୁଥିଲେ ଯେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ର ପଦ ଚାହାଁନ୍ତି । ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଭଙ୍ଗ କରିବା ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ର ମେନକା ନାମ୍ନୀ ଏକ ଅପସରା ପଠାଇଲେ । ମେନକା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ସ୍ଥଳରେ ପହଞ୍ଚି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଲୋଭିତ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କର କାମନାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିନଥିଲେ ଏବଂ ଫଳରେ ତାଙ୍କର ତପ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏବଂ ମେନକା କିଛି ବର୍ଷ ଏକାଠି ରହିଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଔରସରୁ ଏକ ଝିଅ ଜନ୍ମ ହେଲା । ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ହୃଦୟଙ୍ଗମ କଲେ ଯେ ଇନ୍ଦ୍ର ହିଁ କୌଶଳ ପୂର୍ବକ ତାଙ୍କ ତପ ଭଙ୍ଗ କରିଛନ୍ତି । ସେ ଅନୁଭବ କଲେ ଯେ ତାଙ୍କର କାମନାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ । ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମେନକାଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ । ମେନକା ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିତ କନ୍ୟା ଶିଶୁଟିକୁ ଋଷି କଣ୍ୱଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଛାଡି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଫେରିଯାଇଥିଲେ । ଋଷି କଣ୍ୱ ସେହି ଆଶ୍ରମରେ କନ୍ୟା ଶିଶୁଟିକୁ ଶକୁନ୍ତ ପକ୍ଷୀଙ୍କଦ୍ୱାରା ଘୋଡାଇହୋଇ ପଡିଥିବାର ଦେଖିଲେ । ତେଣୁ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଶକୁନ୍ତଳା (ସଂସ୍କୃତ: शकुन्तला) ନାମ ଦେଲେ, ଯାହାର ଅର୍ଥ ଶକୁନ୍ତଙ୍କଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ।

ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଅଭିଶାପ

ଜଙ୍ଗଲରେ ଶୀକାର କରିବା ବେଳେ ଏକ ପୁରୁଷ ହରିଣ ଶରବିଦ୍ଧ ତଥା ଆହତ ହୋଇ ଦୌଡି ପଳାଇବାରୁ ରାଜା ଦୁଷ୍ମନ୍ତ ତାହାକୁ ଗୋଡାଉଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ତାଙ୍କର ସାକ୍ଷାତ ହୁଏ ସୁନ୍ଦରୀ ଶକୁନ୍ତଳାଙ୍କ ସହ । ଶକୁନ୍ତଳାଙ୍କ ରୂପ ଲାବଣ୍ୟରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ ଦୁଷ୍ମନ୍ତ ଶକୁନ୍ତଳାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିବାକୁ ଚାହିଁଲେ ଏବଂ ଗାନ୍ଧର୍ବ ରୀତିରେ ଉଭୟେ ବିବାହ କରିଥିଲେ । ଶୀକାର ଅନ୍ତେ ରାଜା ଦୁଷ୍ମନ୍ତ ଶକୁନ୍ତଳାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ରାଜପ୍ରାସାଦକୁ ଆଣିବାର ପ୍ରତିଶୃତିର ପ୍ରତୀକ ଭାବରେ ନିଜ ଆଙ୍ଗୁଠିର ମୁଦ୍ରିକା ଦେଇ ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ଫେରିଯାଇଥିଲେ ।

କଣ୍ୱ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ରହି ଶକୁନ୍ତଳା ତାଙ୍କ ନୂତନ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନରେ ବହୁ ସମୟ ଅତିବାହିତ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଅନେକ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନରେ ବିଚଳିତ ମଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ । ଦିନେ ଋଷି ଦୁର୍ବାସା କଣ୍ୱଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଥିଲେ କିନ୍ତୁ ଶକୁନ୍ତଳା ଦୁଷ୍ମନ୍ତଙ୍କ ଚିନ୍ତାରେ ଏପରି ଭାବନାରେ ହଜିଯାଇଥିଲେ ଯେ, ସ୍ୱଭାବତଃ କ୍ରୋଧୀ ଋଷି ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ସଠିକ୍ ଅଭିବାଦନ କରିବାରେ ବିଫଳ ହୋଇଥିଲେ । ଏହି କାରଣରୁ ଋଷି ଶକୁନ୍ତଲାଙ୍କୁ ଅଭିଶାପ ଦେଇ କହିଥିଲେ ଯେ, ସେ ଯାହାଙ୍କୁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖୁଥିଲେ ସେ ତାଙ୍କୁ ଭୁଲିଯିବେ । ଋଷି ଦୁର୍ବାସା ରାଗରେ ବିଦାୟ ନେବାବେଳେ ଶକୁନ୍ତଲାଙ୍କ ଜଣେ ବାନ୍ଧବୀ ସାଙ୍ଗେ ସାଙ୍ଗେ ଋଷିଙ୍କ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚି ଶକୁନ୍ତଳାଙ୍କ ଅନ୍ୟମନସ୍କତାର କାରଣ ବୁଝାଇଦେଇଥିଲେ । ଏଭଳି କ୍ଷେତ୍ରରେ ତାଙ୍କର ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ରୋଧ ଯଥାର୍ଥ ନୁହେଁ ବୋଲି ଅନୁଭବ କରି ଋଷି ତାଙ୍କ ଅଭିଶାପକୁ ବଦଳାଇ କହିଥିଲେ ଯେ ଶକୁନ୍ତଳାଙ୍କୁ ଭୁଲିଯାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଯଦି ତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଉପହାର ଦେଖାନ୍ତି ତେବେ ସବୁକିଛି ତାଙ୍କର ମନେ ପଡିଯିବ ।

୪) ପଞ୍ଚତନ୍ତ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଶର୍ମା:-

ପୃଥିବୀରେ ଅନେକ କାହାଣୀ ଗ୍ରନ୍ଥ ରହିଛି ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ ପଞ୍ଚତନ୍ତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥଟି ଅନ୍ୟତମ । ସଂସ୍କୃତ ନୀତିକଥା ଗୁଡିକରେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ପଞ୍ଚତନ୍ତ୍ରର ସ୍ଥାନ ପ୍ରଥମ ଅଟେ । ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥଟି ଅନେକ ଗୁଡ଼ିଏ ଶିକ୍ଷଣୀୟ ତଥା ଉଦାହରଣ ବିଶିଷ୍ଟ କାହାଣୀ ରହିଛି। ଏହି ଗଳ୍ପ ବହୁ ଉଦାହରଣକୁ ନ୍ୟାୟ ବିଚାରକୁ ନେଇ ଲିଖିତ । ଯଦ୍ୟପି ଏହି ପୁସ୍ତକ ଏବେ ନିଜ ମୂଳ ରୂପରେ ନାହିଁ ତ‌ଥାପି ବି ଉପଲବ୍ଧ ଅନୁବାଦଗୁଡ଼ିକ ଅନୁସାରେ ଏହା ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଲେଖାଯାଇଥିଲା । ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ପଣ୍ଡିତ ବିଷ୍ଣୁ ଶର୍ମା ରଚନା କରିଛନ୍ତି । ପଣ୍ଡିତ ବିଷ୍ଣୁ ଶର୍ମା ଏହି ପଞ୍ଚତନ୍ତ୍ର ପୁସ୍ତକଟିରେ ପଶୁପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଚରିତ୍ରକୁ ଏଭଳି ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଅଛନ୍ତି ଯେ ଯେଉଁଥିରେ କି ସେଥି ମଧ୍ୟରୁ ଜୀବନ ଗଠନ କରିବାର ପ୍ରଣାଳୀର ସଠିକ୍ ପଥଟିକୁ ଆହରଣ କରାଯାଇ ପାରିବ। ପଞ୍ଚତନ୍ତ୍ର କେବଳ ମାତ୍ର ପଶୁପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଚରିତ୍ର ଉପରେ ଲେଖାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଥିରେ ବେଦ ଉପନିଷଦ ପରି ମହାପୂଣ୍ୟ ପୁସ୍ତକମାନଙ୍କରେ ମିଳୁଥିବା ଜ୍ଞାନମଧ୍ୟ ଏହି ପୁସ୍ତକରେ ସ୍ଥାନପାଇଛି । ଯେତେବେଳେ ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥଟି ସମାପ୍ତ ହେଲା ସେତେବେଳେ ପଣ୍ଡିତ ବିଷ୍ଣୁ ଶର୍ମାଙ୍କ ବୟସ ୮୦ ବର୍ଷ ଥିଲା ।ଏହି ପଞ୍ଚତନ୍ତ୍ର ପଲ୍ଲବୀ ଭାଷାରେ ସିରିଆ,ପାର୍ସୀ,, ତୁର୍କୀ,ଜାଭାନିସ୍ ଆରବୀ ଭାଷାରେ ପୈଶାଚୀ ଭାଷାରେ ନେପାଳୀ ପ୍ରଭୃତି ବହୁ ଭାଷାରେ ଅନୁବାଦିତ ବୋଲି ଶାସ୍ତ୍ରମତରେ କୁହାଯାଇଅଛି । ପଞ୍ଚତନ୍ତ୍ରକୁ ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।

୧)ମିତ୍ରଭେଦ(ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୁଲ ବୁଝାମଣା)

୨)ମିତ୍ରଲାଭ(ମିତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ତାହାର ଲାଭ)

୩)କାକୋଲୁକୀୟମ(କାଉ ଏବଂ ପେଚାର କଥା)

୪)ଲବ୍ଧପ୍ରଣାସ(ପାଇଥିବା ଜିନିଷକୁ ହରାଇବା)

୫)ଅପରିକ୍ଷିତକାରକ(ପରଖା ଯାଇନଥିବା କାମ କରିବା ଆଗରୁ ସାବଧାନ)

ପଣ୍ଡିତ ବିଷ୍ଣୁଶର୍ମା, ବାସ୍ତବ ଭାବରେ ସମାନଷ୍ପଦ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭାବେ ବିଶ୍ୱରେ ସମ୍ମାନିତ । ପଣ୍ଡିତ ବିଷ୍ଣୁଶର୍ମା ଏହି ‘ପଞ୍ଚତନ୍ତ୍ର’ର କାହାଣୀଗୁଡ଼ିକ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ସମୟରେ ତାହାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଧେଶ୍ୟ ଥିଲା ଯେ, ଏଥିରେ କେବଳ ସଦାଚାର ତଥା ନିତ୍ୟ ଶିକ୍ଷାକଥା ହିଁ ଆଲୋଚ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ ହେବ । ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ପଣ୍ଡିତ ବିଷ୍ଣୁଶର୍ମା ଜଗତରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଅଧ୍ୟୟନ ପୂର୍ବକ ସେଥିରୁ ସମସ୍ତ ସାର ରସତକ ସଂଗ୍ରହ କରି ଏପରି ଏକ ପୁସ୍ତକ ପ୍ରଣୟନ କଲେ ଯେଉଁ ପୁସ୍ତକର ନାମ ହେଉଛି ପଞ୍ଚତନ୍ତ୍ର । ଏପରି ଶାସ୍ତ୍ରର ଭାଷା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସରଳ ଏବଂ ନୀତି ଆଦର୍ଶନଦ୍ୱାରା ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇଛି । ଏଥିରେ ରାଜନୀତି, ଲୋକନୀତି ସମ୍ପର୍କରେ ଏପରି ଆଲୋଚନା ହୋଇଛି । ବିଷ୍ଣୁଶର୍ମା ଜଣେ ଚାରିବର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୂଳରେ ଜାତ ହୋଇଥିଲେ । ସେ ସମୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଲାଗି ସମାଜରେ ବହୁ ଉଚ୍ଚସ୍ଥାନ ଥିଲା । ଆଉ ମଧ୍ୟ ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର, କ୍ଷତ୍ରିମାନ ଯେପରି ନିଜ ନିଜର ସେବା ଓ କର୍ମକୁ କରିବା ନିମନ୍ତେ ଏ ସମାଜରେ ଅଗ୍ରାଧିକାର ପାଇଥିଲେ ସେହିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ସମାଜରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବିବେଚିତ ହେବାର କାରଣ ଥିଲା ଯେ, ସେମାନେ ଥିଲେ ବେଦବିତ୍ତ ପଣ୍ଡିତ । କାରଣ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସେତେବେଳେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଗୁଣ ନିମନ୍ତେ ପୂଜା ପାଉଥିଲେ । ପଣ୍ଡିତ ବିଷ୍ଣୁ ଶର୍ମା ଜଣେ ସଂସ୍କୃତ ବିଷାରଦ ଥିଲେ । ସେ ଜଣେ ହିନ୍ଦୁ ଥିଲେ । ସେ ଜଣେ ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମୀ ଥିଲେ। ନିଜକୁ ଜଣେ ସର୍ବଶାସ୍ତ୍ରର ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଆଣିବାର ଯୋଗ୍ୟତା ନିମନ୍ତେ ସେ ମଧ୍ୟ ଚାଣକ୍ୟ, ବ୍ୟାସ, ବାଚସ୍ପତି ଏବଂ ମନୁଙ୍କ ପରି ବହୁ ପଣ୍ଡିତଙ୍କୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରଣିତ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ପଠନ କରି ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ ।

୫) ସଂସ୍କୃତ ଭାଗବତ:-

ସଂସ୍କୃତ ଭାଗବତ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରେ ରଚିତ ଏକ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ଗ୍ରନ୍ଥ । ଏହା ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କଦ୍ୱାରା ରଚିତ । ଭାଦ୍ରପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବା ଇନ୍ଦୁପୂର୍ଣ୍ଣିମା ତିଥିରେ ସଂସ୍କୃତ ଭାଗବତ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହି ତିଥି ଭାଗବତ ଜନ୍ମ ରୂପେ ପାଳିତ ହୋଇଆସୁଛି ।

କିମ୍ବଦନ୍ତୀ

ସଂସ୍କୃତ ଭାଗବତର ଜନ୍ମ ସମ୍ପର୍କରେ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ କାହାଣୀ ରହିଛି । କାହାଣୀର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତ ମହାପୁରାଣର ମାହାତ୍ମ୍ୟ । ପୃଥିବୀର ହାଲଚାଲ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଦିନେ ଦେବର୍ଷି ନାରଦଙ୍କର ମନ ବଳିଲା । ତେଣୁ ସେ ବୀଣାବାଦନ ସହ ନାରାୟଣ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ ପୂର୍ବକ ଧରାବତରଣ କଲେ । ପୃଥିବୀ ପରିଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପଥାରୂଢ଼ ହେଲା । ଜନୈକା ସୁନ୍ଦରୀ ତରୁଣୀର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶାୟିତ ଦୁଇଜଣ ବୃଦ୍ଧ । ଅବସ୍ଥା ଜୀବନ୍ମତ । ତରୁଣୀ ଥିଲେ ରୋରୁଦ୍ୟମାନା । ଦେବର୍ଷି ଏହି ବିରଳ ଦୃଶ୍ୟର ଅର୍ଥ ହଠାତ୍ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ । ତରୁଣୀର ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହୋଇ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ-‘କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛ ? ଏ ବୃଦ୍ଧଦ୍ୱୟ କିଏ ? ତରୁଣୀ କହିଲେ - ମୁଁ ହେଉଛି ‘ଭକ୍ତି’ ଓ ମୋର ଏହି ପୁତ୍ରଦ୍ୱୟ ହେଉଛନ୍ତି ‘ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ’ । ମୁଁ ମାତା ହୋଇ ମଧ୍ୟ ତରୁଣୀ, ଅଥଚ ମୋର ପୁତ୍ରଦ୍ୱୟ ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟରେ ପ୍ରପୀଡ଼ିତ । ଏହାର ରହସ୍ୟ ଓ ମୁକ୍ତ ହେବାର ଉପାୟ ବତାଇ ଦିଅନ୍ତୁ ମୁନିବର ।’ ନାରଦ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭକ୍ତି ଦେବୀଙ୍କ ଦୁଃଖର କାରଣ ବୁଝିଲେ । ତେବେ ସନକାଦି ଋଷିମାନଙ୍କର ପରାମର୍ଶ ଥିଲା ଯେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତ ମହାପୁରାଣ ଶ୍ରବଣ କଲେ ଭକ୍ତିଦେବୀଙ୍କ ପୁତ୍ରଦ୍ୱୟ ତାରୁଣ୍ୟ ଫେରିପାଇବେ । ସେମାନଙ୍କ ମୃତ ପ୍ରାୟ ଶରୀରରେ ସ୍ପନ୍ଦିତ ହେବ ନବଜୀବନ । ଭାଗବତ ଶ୍ରବଣମାତ୍ରକେ ତାହାହିଁ ଘଟିଲା । ଭାଗବତ ଶ୍ରବଣର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଏହିପରି ଅନେକ କାହାଣୀ ରହିଛି । ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭଗବାନଙ୍କ କଣ୍ଠରୁ ଓମ୍ କାର ରୂପକ ତିନି ଅକ୍ଷର ସୃଷ୍ଟି ହେଲା ଓ ଏହା ଅନନ୍ତଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ହେଲା । ଅନନ୍ତ ଚବିଶ ଅକ୍ଷର ବିଶିଷ୍ଟ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କରି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କଲେ । ବ୍ରହ୍ମା ଚାରିଗୋଟି ଶ୍ଳୋକରେ ନାରାୟଣ ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କଲେ । ଋଷି ଦଶଗୋଟି ଶ୍ଳୋକରେ ମହର୍ଷି ନାରଦଙ୍କୁ, ନାରଦ ଶହେ ଶ୍ଳୋକରେ ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କୁ, ବ୍ୟାସ ଅଠର ହଜାର ଶ୍ଳୋକରେ ଶୁକମୁନିଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିଥିଲେ । ଶୁକମୁନି ପରୀକ୍ଷିତ ମହାରାଜାଙ୍କୁ ସପ୍ତାହବ୍ୟାପୀ ବୁଝାଇ ବ୍ରହ୍ମଲୀନ କରାଇଥିଲେ । ତା’ପରେ ଜନସାଧାରଣ ତାହାକୁ ଭାଗବତ ବୋଲି ଜାଣି ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା ଓ ଆଲୋଚନା କରିବାରେ ଲାଗିଲେ । ଷାଠିଏ ହଜାର ଋଷିଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ସ୍ୱରୂପ ଶୌନକ ମୁନି ସୁତମୁନିଙ୍କୁ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନମାନ ପଚାରିଥିଲେ ତାହାର ଉତ୍ତର ଭାଗବତର ପ୍ରଥମରୁ ଦ୍ୱାଦଶ ସ୍କନ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି ।

କଥିତ ଅଛି ସଂସ୍କୃତ ଭାଗବତର ଏକାଦଶ ସ୍କନ୍ଧର ଏକ ଟୀକା ଭାବେ ସନ୍ଥ ଏକନାଥ ନାଥ ଭାଗବତ ରଚନା କରିଥିଲେ ଯାହାକି ମରାଠୀ ଭାଷାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲୋକପ୍ରିୟ ।

ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାର ମୁଖ୍ୟ ସାହିତ୍ୟିକ ଗ୍ରନ୍ଥ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ରଚୟିତା ( Major Literary Works in Sanskrit )

ସଂସ୍କୃତ ସାଧରଣତ ଜଣାଯାଏ ଯେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ର ମୂଲ ରୂପ ଅସେନ୍ତୁ ଜାଣିବା ସଂସ୍କୃତ ବିଷୟ ରେ କିଛି