।। ସର୍ଵ ରହସ୍ୟମୟ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ।।

କୁର୍ମବେଢ଼ା ବା ଭିତର ବେଢ଼ା ପାର ହୋଇ ଭକ୍ତ ଭକ୍ତି ଗଦଗଦ ଚିତ୍ତରେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଆଡ଼କୁ ଆଗେଇଯାଇ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରକୁ ଦେଖି ସ୍ତବ୍ଧ ହୋଇଯାଏ । ତା’ର ନଭଶ୍ଚୁମ୍ବୀ ଶିଖରି ଦେଶ, ନୀଳଚକ୍ର, ପତିତପାବନ ବାନାକୁ ଦେଖି ଏକ ଅଜଣା ଆନନ୍ଦରେ ବିଭୋର ହୋଇଯାଏ ।

ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କର ବଡ଼ଦେଉଳ କୂର୍ମଦେବତା ବା ଭିତରବେଢ଼ା ମଧ୍ଯରେ ବିଦ୍ୟମାନ । ପୁରାଣ ଓ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁସାରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କର ବଡ଼ଦେଉଳ ନୀଳଗିରି ଉପରେ ବିଦ୍ୟମାନ । ତେଣୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ନୀଳଗିରିବାସୀ କୁହାଯାଏ ।

ବଡ଼ଦେଉଳ ଚାରିଗୋଟି ଦେଉଳକୁ ନେଇ ପରିକଳ୍ପିତ । ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଚାରିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଚତୁରାୟଣ ମନ୍ଦିର କୁହାଯାଏ ।

ଯଥା- (୧) ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିର ବା ବିମାନ,

(୨) ମୁଖଶାଳା ବା ଜଗମୋହନ,

(୩) ନାଟ ମନ୍ଦିର,

(୪) ଭୋଗମଣ୍ଡପ ।

।। ସର୍ଵ ରହସ୍ୟମୟ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିର ବା ବିମାନ ବା ବଡ଼ଦେଉଳ।।

ଶିଳ୍ପ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଏହି ବିଷ୍ଣୁ ଯୋଗ୍ୟ ମନ୍ଦିରର ଅନ୍ୟ ଏକ ନାମ ରହିଛି ତାହା ହେଉଛି ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଖଣ୍ଡଶାଳ । ବଡ଼ଦେଉଳ ଭାବେ ଏହା ସୁପରିଚିତ । ୧୦.୭୦ ଏକର ପରିମିତ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରେ ଏହାର ପରିସୀମା । ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଉଚ୍ଚତା ବଡ଼ଦାଣ୍ଡ ପତନ ଠାରୁ ୨୧୪ ଫୁଟ ୮ ଇଞ୍ଚ । ଅନ୍ତର୍ବେଦୀ ବା ରତ୍ନସିଂହାସନ ଠାରୁ ଏହାର ଉଚ୍ଚତା ୧୮୧ ଫୁଟ । ବିଭିନ୍ନ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟରେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ସୁଶୋଭିତ ।

ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ମୁଖ୍ୟମନ୍ଦିରଟି ହେଉଛି ବିମାନ ବା ମୁଖ୍ୟମନ୍ଦିର। ଏହି ବିମାନ ବା ଗର୍ଭଗୃହର ରନୃସିଂହାସନରେ ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମହାପ୍ରଭୁ, ଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ର, ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା, ସୁଦର୍ଶନ, ଶ୍ରୀଦେବୀ, ଭୂଦେବୀ, ପ୍ରଭୃତି ସପ୍ତବିଗ୍ରହ ବିଦ୍ୟମାନ । ବିମାନ ବା ଗର୍ଭଗୃହ ସତ୍ଵଗୁଣ ଆଧାରିତ ବୋଲି ଲୋକବିଶ୍ବାସ ରିହିଛି | ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର, ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଓ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଗର୍ଭଗୃହ ସିଦ୍ଧପୀଠ ଭାବରେ ସର୍ବଜନବିଦିତ ।