।। ସର୍ଵ ରହସ୍ୟମୟ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ଶ୍ରୀ ନୀଳମାଧବ ମନ୍ଦିର ||

“ନୀଳାଦ୍ରିଶିଖରାସୀନଂ ନମାମି ନୀଳମାଧଵମ୍,

ପ୍ରଣତାର୍ତୀହରଂ ଦେବଂ ଶରଣାଗତ ରକ୍ଷକମ୍। ”

ଅର୍ଥାତ ହେ ନୀଳମାଧଵ ! ତୁମେ ନୀଳାଚଳର ଅଗ୍ର ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥାନ କରିଅଛ, ତୁମେ ପ୍ରଣତ ଲୋକର ଦୁଃଖନାଶକ, ତୁମେ ଶରଣଦାୟକ, ଆମ୍ଭେ ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଅଛୁ।

“ସହସ୍ର ଜନ୍ମସ୍ଵଭ୍ୟାସାଦ ଭକ୍ତିଭର୍ବତୀ ଭୂପତେ, ନୀଳାଚଳ ଗୁହାବାସେ ମାଧବେ ଜଗତାଂ ଧରେ ।”

ଅର୍ଥାତ ହେ ଭୂପ! ସହସ୍ର ଜନ୍ମର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ନୀଳାଚଳ ଗୁହାବାସୀ ଜଗତପତି ମାଧବଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଜାତ ହୁଏ। ତଥାପି ଏ ଅଧମ ତୁମକୁ ଭକ୍ତି ନିବେଦନ ଜଣାଉଛି।

“ନୀଳାଦ୍ରି ଶିଖରାସୀନଂ ନମାମି ନୀଳମାଧବମ୍,

ପ୍ରଣତାତ୍ରିହରଂ ଦେବଂ ଶରଣାଗତ ରକ୍ଷକମ୍

“ଅର୍ଥାତ ହେ ନୀଳମାଧବ ! ତୁମେ ନୀଳାଚଳର ଅଗ୍ର ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥାନ କରିଛ, ତୁମେ ପ୍ରଣତ ଲୋକଙ୍କ ଦୁଃଖ ନାଶକ ତୁମେ ଶରଣlର୍ଥୀଙ୍କର ଶରଣ ଦାୟକ

ତୁମକୁ ଆମେ ପ୍ରଣାମ କରୁଛୁ।

“ରୋହିଣୀକୁଣ୍ଡ ସମ୍ଭୁତ ଜଳେ ସ୍ନାତା ଦିନେ ଦିନେ,

ମାଧବଂ ଦୃଷ୍ଟବାନ୍ବିତାଂ ଭୁକ୍ତି ମୁକ୍ତି ପ୍ରଦାୟକଂ

ତତ୍ର ନୀଳାଚଳେ ରାମ୍ୟେ ମାଧବ ନୀଳସୁନ୍ଦର ,

ଦେବୈ ସମଛିତଶ୍ଚାସ୍ତେ ତତ୍ସମୀପେ ମହାବଟ। “(ନୀଳାଦ୍ରି ମହୋଦୟ,)

👉 ପଞ୍ଚଶକ୍ତି ବା ମା ଭୁବନେଶ୍ୱରୀ ମନ୍ଦିରର ଠିକ ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଶ୍ରୀ ନୀଳମାଧବଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଅବସ୍ଥିତ

👉 ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ସତ୍ୱଲିପି ଅନୁସାରେ ପ୍ଲଟ ନମ୍ବର ୫୭ ରେ ତଥା ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଉତ୍ତର ପଶ୍ଚିମ କୋଣରେ ଶ୍ରୀ ନୀଳମାଧବଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଅବସ୍ଥିତ।

👉 ମୂଖ୍ୟ ନୀଳ ମାଧବଙ୍କ ବିଗ୍ରହ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ଫୁଟ ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ ଚିକ୍କଣ କୃଷ୍ଣ ମର୍ମର ପ୍ରସ୍ତରରେ ନିର୍ମିତ୍ତ ଅଟନ୍ତି। ବିଗ୍ରହଙ୍କ ଚତୁର୍ଭୁଜ ଡାହାଣ ଉପର ହସ୍ତରେ ଚକ୍ର ଓ ତଳ ହସ୍ତ ବରଦ ମୁଦ୍ରାରେ ଖୋଦିତ ପଦ୍ମ ସହ, ବାମରେ ଉପରେ ଶଙ୍ଖ ଓ ତଳେ ଗଦା ଧାରଣ କରିଥିବାର ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ।

👉 କଣ୍ଟିଲୋ ନୀଳମାଧବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଗରୁଡ଼ ଉପବେଶନ କରିଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ବେଢାରେ ଥିବା ନୀଳମାଧବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଶବର ରାଜା ବିଶ୍ୱାବସୁଙ୍କ ପ୍ରlଣବନ୍ତ ଓ ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ ପୁର୍ଣ୍ଣ ବିଗ୍ରହ ଉପବେଶନ କରି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବାର ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଅନ୍ତି।

👉 ଏହି ମନ୍ଦିରଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ କମନୀୟ ଓ ରେଖ ଶୈଳୀରେ ନିର୍ମିତ୍ତ ହୋଇଛି। ଏହାର ପରିଦୃଶ୍ୟମାନ ଗର୍ଭଗୃହ ଓ ଜଗମୋହନ ଅଛି ମନ୍ଦିରଟି ପ୍ରାୟ ୬୦୦ ବର୍ଷ ପୁରୁଣା ।

👉 ଶ୍ରୀ ନୀଳମାଧବଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଥିବା ଜଗମୋହନ ଲମ୍ବରେ ୧୬ ଫୁଟ ଓ ଓସାରରେ ୭ ଫୁଟ ଅଟେ।

👉 ଗର୍ଭଗୃହଟି ଉଭୟ ଲମ୍ବ ଓ ଓସାର ରେ ୮/୮ଫୁଟ ଓ ଉଚ୍ଚତା ୩୪ଫୁଟ ଅଟେ।

👉 ପୂର୍ବାଭିମୁଖୀ ଏହି ମନ୍ଦିରର ମୂଖ୍ୟ ଦ୍ୱାରର ଉଚ୍ଚତା ସାଢେ ଚାରି ଫୁଟ ଓ ଓସାର ତିନି ଫୁଟ।

👉 ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଜୟ ଓ ବିଜୟ ମୂର୍ତ୍ତି ଥିବା ବେଳେ ଦ୍ୱାରବନ୍ଧର ଉପରେ ନବଗ୍ରହ ମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଛି।

👉 ମନ୍ଦିରର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଦୁଇ ଫୁଟ ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ପୃଥ୍ୱୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ଏକ ପାଦରେ ଟେକି ଧରିବାର ମୂର୍ତ୍ତି ବିରାଜିତ।

👉 ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ବରାହ ଓ ପଶ୍ଚିମ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ନୃସିଂହ ମୂର୍ତ୍ତି ବିରାଜିତ।

👉 ଏହି ୧୦/୧୫ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଜଗମୋହନରେ ବ୍ରହ୍ମl, ଶିବଙ୍କ ସହିତ ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କିତ ହୋଇଛି।

👉 ଗରୁଡ଼ ଖୁମ୍ବ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି।

👉 ଶ୍ରୀ ନୀଳମାଧବଙ୍କ ପୂଜା ନୀତି

👉 ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଭିତର ବେଢାରେ ଥିବା ଏହି ମନ୍ଦିରଟି ଦଇତାପତି ନିଯୋଗର ତତ୍ତ୍ଵlବଧାନରେ ରହିଅଛି। ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ସତ୍ୱଲିପି ଅନୁସାରେ ଦଇତାପତି ନିଯୋଗର ଜଣେ ଦଇତାପତି ବାର୍ଷିକ ନୀଳାମି ସୂତ୍ରରେ ଏହାର ସେବା ପୂଜା କରିବାର ଅଧିକାର ପାଇଥାନ୍ତି।

👉 ଶ୍ରୀ ନୀଳମାଧବଙ୍କ ଦୈନିକ ନୀତି ସକାଶେ କୋଠରୁ ବଲ୍ଳଭ ୧ ଓଳି, କୋରା ୧ ଟି ଓ ସାନ କାକରା ୨ ଟି ମିଳିଥାଏ।

👉 ଶ୍ରୀ ନୀଳମାଧବଙ୍କ ଦୈନଦିନ ନୀତି ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତ୍ୟୁଷରେ ମଙ୍ଗଳ ଆଳତି, ସ୍ନାନ, ବେଶ, ଖଇ କୋରା କଦଳୀ ଭୋଗ ଏବଂ ରାତ୍ରରେ ଛେନା ସର, ରାବିଡି ସହ ଖଇ କଦଳୀ ଭୋଗ ହୁଏ।

👉 ଏହାପରେ ବଡ଼ସିଂହାର ବେଶ ହୋଇ ନଖ ତୁଳସୀ, ପୁଷ୍ପ ହାର ଲାଗି ହୁଅନ୍ତି।

👉 ଶ୍ରୀନୀଳମାଧବ ଏପରି ଭାବରେ ବିରାଜିତ ଯେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପହଣ୍ଡି ଚଳନ୍ତି ଠାକୁର ବିଜେ ସବୁ ଏହି ମନ୍ଦିର ସାମ୍ନାରେ ହୋଇ ଥାଏ।

👉 କୁହାଯାଏ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟର ପ୍ରଥମ କିରଣ ଏହି ବିଗ୍ରହଙ୍କ ପାଦସ୍ପର୍ଶ କରିଥାଏ।

👉 ଉକ୍ତ ମନ୍ଦିର ରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ, ପତିତପାବନ ରୂପରେ ବିରାଜିତ ଓ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ବିଭିନ୍ନ ବେଶ ହୋଇଥାନ୍ତି।

👉 ଏକ ସୁନ୍ଦର ପରମ୍ପରା ଏହି ମନ୍ଦିରରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ବିଶ୍ୱକର୍ମା ପୂଜାଦିନ ସହରର, ଶିଳ୍ପୀ, ମିସ୍ତ୍ରୀ ଓ କାରିଗରମାନେ ଏହାଙ୍କ ପାଖରେ ନିଜ ସାଜ ସରଞ୍ଜାମ ପୂଜା କରିଥାନ୍ତି। ସେହିଦିନ ନୀଳମାଧବ ପାଲଟନ୍ତି ବିଶ୍ୱକର୍ମା।

👉 ଏହି ମନ୍ଦିରଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁରାତନ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାର ରକ୍ଷଣା ବେକ୍ଷଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ବିଭାଗ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଅଟେ।

👉 ସମଗ୍ର ଦଇତାପତି ସେବକ ଏହି ମନ୍ଦିରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଥିବା ଦାରୁ ପତିତପାବନଙ୍କୁ ମାଧବ ବୋଲି ବିବେଚନା କରିଥାନ୍ତି। ପ୍ରତି ନବକଳେବରରେ ଏହାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନୂଆ ଭାବେ ଗଢ଼ା ଯାଏ।

👉 ଶ୍ରୀ ନୀଳମାଧବ ମନ୍ଦିର ବାହାନ ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ୱୟଂ ବିଶ୍ୱାବସୁ ଶବର। ଉପବେଶନ କରି ଦୁଇ ହସ୍ତରେ ପକ୍ୱ ଫଳ ମୂଳ ପ୍ରଦାନ କରୁଛନ୍ତି।

କିମ୍ବଦନ୍ତୀ, ତଥା ପୁରାଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ ଶବର ରାଜା ବିଶ୍ୱାବସୁ କେବଳ ନରଦେହରେ ଥାଇ ଶ୍ରୀ ନୀଳମାଧବଙ୍କ ସେବା ପୂଜା କରିବାର ଅଧିକାର ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଯେହେତୁ ପରଂବ୍ରହ୍ମ ଶ୍ରୀ ନୀଳମାଧବ, ଦ୍ୱାପରରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦେହବସାନ ପରେ ପରେ କଳିଯୁଗର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ନୀଳକାନ୍ତମଣି ସଦୃଶ୍ୟ ଶରୀର ଧାରଣ କରି ନୀଳାଚଳର ନୀଳଗିରି ପର୍ବତର ଏକ ନିଭୃତ ଗୁମ୍ଫାରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲେ। ତେଣୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ କେବଳ ସ୍ବର୍ଗର ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଓ ପୂଜା କରିବାର ଅଧିକାର ଥିଲା। ଦ୍ୱାପରର ଜରାଶବରଙ୍କ ବିକଳ ଅନୁରୋଧ ରକ୍ଷା କରି ସେହି ବଂଶର ଶବର ରାଜା ବିଶ୍ୱାବସୁଙ୍କୁ ନରଦେହରେ ମଧ୍ୟ ସେବା ପୂଜା କରିବାର ଅନୁମତି ଦେଇଥିଲେ। ପରେ ବିଧି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ ଅବନ୍ତୀ ରାଜପୁରୋହିତଙ୍କ ସାନ ଭାଇ ପଣ୍ଡିତ ବିଦ୍ୟାପତିଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେଇଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ପରମ ବୈଷ୍ଣବ ଅବନ୍ତୀ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ନୀଳାଚଳ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ ସ୍ଵର୍ଣ୍ଣାଭ ବାଲୁକା ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚି ଗଲେ। ତେଣୁ ଅପ୍ରାକୃତ ନୀଳମାଧବଙ୍କ ବିଗ୍ରହ ପରିବର୍ତ୍ତେ, ଶ୍ରୀଜୀଉମାନଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପରେ ପରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଶ୍ରୀ ନୀଳମାଧବ ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣ କରି ପୂଜା କରିଲେ ଓ ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ସେବକ ବିଶ୍ୱାବସୁଙ୍କୁ ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥାପିତ କରିଥିଲେ । ଅନ୍ୟ କିଛି ମତ ଅନୁସାରେ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଶ୍ରୀଜୀଉମାନଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ନାରଦଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକ ଯାତ୍ରା କଲେ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପାଇଁ। ଏପଟେ ମର୍ତ୍ତ୍ୟରେ ରାଜା ଗାଳମାଧବ ବାଲିରେ ପୋତି ହୋଇ ଥିବା ମନ୍ଦିର ଉଦ୍ଧାର କରି ସେଥିରେ ଏହି ନୀଳମାଧବଙ୍କୁ ସ୍ଥାପିତ କରି ପୂଜା କରିଲେ। ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ରୋହିଣୀ କୁଣ୍ଡର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଶ୍ରୀନୀଳମାଧବ ଅବସ୍ଥାନ କରୁଥିବାର ବର୍ଣନା ମିଳେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଏହି ମୂର୍ତ୍ତି ଉତ୍ତର ପଶ୍ଚିମ କୋଣରେ ନିର୍ମିତ୍ତ ମନ୍ଦିରକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଛି। କେହି କେହି ଗବେଷକଙ୍କ ମତରେ ଏହି ନୀଳ-ମା-ଧବ ନାମ ମଧ୍ୟରେ ତିନି ମୂର୍ତ୍ତି ତତ୍ତ୍ୱ ନିହିତ ଅଛି।

ନୀଳ -ମା-ଧବ ନାମର ତାତ୍ୱିକ ଆଲୋଚନା କରିବା ବିଖ୍ୟାତ ଦାର୍ଶନିକ ପଣ୍ଡିତ ନୀଳକଣ୍ଠ ଦାଶଙ୍କ ମତରେ ଆମେ ବର୍ତ୍ତମାନ ରତ୍ନସିଂହାସନରେ ତିନି ମୂଖ୍ୟ ବିଗ୍ରହଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରୁଛେ। ଏହିପରି ବିଗ୍ରହ ନିର୍ମାଣ ତତ୍ତ୍ୱ ନୀଳମାଧବ ନାମରେ ହିଁ ନିହିତ ଥିଲା। ଯାହାକୁ କଵି ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ ରାଉତରାୟ ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥନ କରିଛନ୍ତି ଓ ନିଜ ପୁସ୍ତକ “ସାହିତ୍ୟରେ ମୂଲ୍ୟବୋଧ “ପୁସ୍ତକ ରେ ଲେଖିଛନ୍ତି ନୀଳ (blue )ମା (mother )ଓ ଧବ (white )। ଦାର୍ଶନିକ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁସାରେ ନୀଳ ଅର୍ଥ ନିଃସତା ( non existence )ମା ହିଁ ଜନନ (principle of generation ) ଓ ଧବ ହେଉଛନ୍ତି ଶୁକ୍ଳ ଅର୍ଥାତ (phenomenal expression of the universes)। ପ୍ରଥମ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ, ଦ୍ଵିତୀୟ ତତ୍ତ୍ୱ ମା ସୁଭଦ୍ରିକାଙ୍କୁ ଇଙ୍ଗିତ ଦିଏ, ଓ ତୃତୀୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଶୁକ୍ଳ ବର୍ଣ୍ଣା ଶ୍ରୀ ବଳଭଦ୍ରଙ୍କୁ ସୂଚାଇଥାଏ। ଦର୍ଶନ ସହ ପୁରାଣ ବର୍ଣ୍ଣନା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ତ୍ରିସତ୍ତାର ବିଚାର ଦିଏ। ପୁରାଣ କୁହେ ବିଶ୍ୱାବସୁ ପୂଜିତ ନୀଳମାଧବଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ମା ଲଷ୍ମୀ ବିରାଜମାନ ଥିଲେ। ତେଣୁ ସେ ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ୱରୂପ, ପଶ୍ଚାତ ଭାଗରେ ଅନନ୍ତ ଦେବ ଫଣାସମୂହ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲେ ; ତେଣୁ ସେ ରୁଦ୍ର ସ୍ୱରୂପ ଶ୍ରୀ ବଳଭଦ୍ର ଅଗ୍ରରେ ଦେହଧାରୀ ସୁଦର୍ଶନ ଓ ପଶ୍ଚାତ ଭାଗରେ କୃତାଞ୍ଜଳି ପୁତରେ ପୁଟରେ ସ୍ୱୟଂ ଗରୁଡ଼ ଅବସ୍ଥାନ କରୁଥିଲେ। ବର୍ତ୍ତମାନ ଗରୁଡ଼ ସମ୍ମୁଖରେ ଓ ସୁଦର୍ଶନ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଅଛନ୍ତି। ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣ ପରିଷ୍କାର ଭାବରେ କହିଛି ଯେ “ଏତୟୋରନ୍ତରେ ବ୍ରହ୍ମନ ନିକୁଞ୍ଜlଭ୍ୟନ୍ତର ସ୍ଥିତମ, ପଶ୍ୟ ସାକ୍ଷାଜ୍ଜଗନାଥଂ ବେଦାନ୍ତ ପ୍ରତିପାଦିତମ ।” ତେଣୁ ଯମରାଜାଙ୍କୁ କଥା ଦେଇ ହେଉ ଅବା ବିଧିନିର୍ଦ୍ଦେଶ ହେଉ ନୀଳମାଧବଙ୍କ ପରେ ଯେ ଏଭଳି ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ମୂର୍ତ୍ତି ହେବେ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଥିଲା।