ଶିକ୍ଷା କହିଲେ କ'ଣ ବୁଝାଏ?

ମାନବ ତଥା ସମାଜର ଉନ୍ନତି ସାଧନ ଓ ଜ୍ଞାନର ଅଭିବୃଦ୍ଧିକୁ ହିଁ ଶିକ୍ଷା କୁହାଯାଏ। ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି ଦେଶ ଓ ଜାତିର ସଭ୍ୟତାର ପରିଚୟ। ଯେଉଁ ଦେଶରେ ଉପଯୁକ୍ତ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାର ଯେତେ ଅଧିକ ‌ହୋଇ ପାରିଛି, ସେହି ଦେଶ ସେତିକି ମାର୍ଜିତ ଓ ଉନ୍ନତ ହୋଇପାରିଛି। ଦେଶର ଐତିହ୍ୟ, ସଂସ୍କୃତି ଓ ପ୍ରଗତିର ପରିଚୟ ଶିକ୍ଷା ଦ୍ବାରା ହିଁ ସମ୍ଭବ। ଏହା ଜାତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ଓ ଆଦର୍ଶରେ ଯେତିକି ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହୁଏ ଦେଶର ଆଶା ଆକାଂକ୍ଷା ପୂରଣ କରିବାରେ ସେତିକି ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ। କର୍ମ ଯେପରି ଗୋଟିଏ ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନର ମାନଦଣ୍ଡ; ସେହିପରି ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି ଦେଶ ଓ ଜାତିର ମାନଦଣ୍ଡ। ପ୍ରକୃତ ଶିକ୍ଷା ମନୁଷ୍ୟର ସୁପ୍ତ ଶକ୍ତିକୁ ଜାଗ୍ରତ କରାଇ ଜ୍ଞାନର ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଘଟାଇ ସମାଜର ହିତ ସାଧନ ତଥା ସୁସ୍ଥ ବାତାବରଣ ସୃଷ୍ଟି କରେ।

ଶିକ୍ଷାର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତର :

ମୁଖ୍ୟତଃ ଭାରତ ବର୍ଷରେ ଚାରିଗୋଟି ସ୍ତରର ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଚଳିତ ଥିବାର ଦେଖାଯାଏ। ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା : (୧) ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷା, (୨) ମାଧ୍ୟମିକ ଶିକ୍ଷା, (୩) ଉଚ୍ଚତର ଶିକ୍ଷା ଏବଂ (୪) ବିଶ୍ଵବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ତରୀୟ ଶିକ୍ଷା। ଏହାକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ ପ୍ରୌଢ଼ ଶିକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ଆଗକାଳରେ ଚଳି ଆସୁଥିଲା, କିନ୍ତୁ ତାହା ଏବେ ଦେଖିବାକୁ ଖୁବ୍ କମ୍।

(୧) ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷା:

ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାରର ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ 'ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷା'ର ଗୁରୁତ୍ଵ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ। ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷାର ମୂଲ୍ୟ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଅପେକ୍ଷା ବ୍ୟବହାରିକ ଜୀବନରେ ଅଧିକ। ଏଣୁ ଜାତି, ଧର୍ମ, ବର୍ଣ୍ଣ, ଧନୀ-ଗରିବ ନିର୍ବିଶେଷରେ ଏହି ଶିକ୍ଷା ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ। ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷାରୁ ବଞ୍ଚିତ ବ୍ୟକ୍ତି ସମାଜରେ ଅନ୍ଧ ପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ। ଏଠାରେ କୋମଳମତି ଶିଶୁର ଉପଯୁକ୍ତ ମାନସିକ ବିକାଶ ଦିଗରେ ଉଦ୍ୟମ କରାଯାଏ। ଏହି ସ୍ତରରୁ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରତି ଉପଯୁକ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି ଦିଆଗଲେ ଦେଶର ଭବିଷ୍ୟତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳମୟ ହେବ। ସେଇଥିପାଇଁ କୁହାଯାଇଛି - "ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି ଜୀବନର ମୂଳଦୁଆ।" ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ପିଲା ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷା ମୁଖ୍ୟତଃ ତା'ର ବାପା, ମାଆ, ଗୁରୁଜନ, ଶିଶୁ ମନ୍ଦିର(ଶିଶୁ, ପ୍ରାରମ୍ଭ ଓ ବୋଧ ଶ୍ରେଣୀ)ର ଗୁରୁଜୀ-ଗୁରୁମା ଏବଂ ଅଙ୍ଗନବାଡ଼ି କେନ୍ଦ୍ରର ଶିକ୍ଷୟତ୍ରୀଙ୍କ ଠାରୁ ପାଇଥାଏ। ଏହି ଶିକ୍ଷାରୁ ଗୋଟିଏ ଶିଶୁର କ୍ରମାନ୍ୱୟରେ ଆକ୍ଷରିକ ଶିକ୍ଷା ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବୌଦ୍ଧିକ ବିକାଶ ଘଟେ। ଶିଶୁଟିଏ ଜନ୍ମ ହେବା ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ୫-୬ ବର୍ଷ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାହା ଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରେ ତାହା ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷାର ଅର୍ନ୍ତଗତ।

(୨) ମାଧ୍ୟମିକ ଶିକ୍ଷା:

ଏହି ଶିକ୍ଷା ପ୍ରାୟତଃ ଛଅ-ସାତ ବର୍ଷର ପିଲାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପନ୍ଦରରୁ ଷୋହଳ ବର୍ଷର ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥାଏ। ପ୍ରଥମ ଶ୍ରେଣୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିଲାମାନେ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଶିକ୍ଷକ-ଶିକ୍ଷୟିତ୍ରୀ ଦ୍ବାରା ବିଦ୍ୟା ଶିକ୍ଷାଲାଭ କରନ୍ତି। ବିଭିନ୍ନ ସରକାରୀ-ବେସରକାରୀ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ପାଠ ପଢ଼ି ପିଲାମାନେ ନିଜର ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ସ୍ବପ୍ନ ଦେଖନ୍ତି। ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକକୁ ପଢ଼ି ସେମାନେ ଅଧିକରୁ ଅଧିକ ଜ୍ଞାନ ଆହରଣ କରନ୍ତି। ଜିଜ୍ଞାସୁ ହୁଅନ୍ତି। ଏଣୁ ସମସ୍ତ ପିତାମାତା ଏଇ ବୟସରେ ପିଲାକୁ ପାଠ ପଢ଼ିବା ପାଇଁ ବାଧା ଦେବା ଉଚିତ ନୁହଁ। ଏହା ଶେଷ ହେଉ ହେଉ ହିଁ ପିଲାମାନଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ୟାରିୟର୍ ର ବାଟ ଖୋଲିଯାଏ। ମହାବିଦ୍ୟାଳୟରେ ପାଦ ନ ଦେଉଣୁ କଳା, ବିଜ୍ଞାନ ଓ ବାଣିଜ୍ୟ ପରି ଅନେକ ବିଷୟର ତାଲିକା ତା'କୁ ପ୍ରଲୋଭିତ କରେ। ଖାଲି ଏସବୁ କାହିଁକି ଡ଼ାକ୍ତରୀ ଓ ଇଂଜିନିୟରିଂ ପାଠ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ଜେଇଇ ଏଣ୍ଟ୍ରାନ୍ସ୍ ଏହାଛଡ଼ା ଆଇଟିଆଇ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଟ୍ରେଡ୍ ତା'କୁ ହାତ ଯୋଡ଼ି ସ୍ବାଗତ ଜଣାନ୍ତି।

(୩) ଉଚ୍ଚତର ଶିକ୍ଷା:

ଏହି ଶିକ୍ଷା କଲାବେଳକୁ ପିଲାମାନେ ଯୁବକ-ଯୁବତୀ ହୋଇ ଯାଇଥାନ୍ତି। ପ୍ରାୟତଃ ସେମାନଙ୍କୁ ଷୋହଳ କିମ୍ବା ସତର ବର୍ଷ ହୋଇଯାଇଥାଏ। ବିଦ୍ୟାଳୟର ପାଠ ସାରି ଉଚ୍ଚତର ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ନିଜକୁ ତତ୍ପର ରଖନ୍ତି। ସେମାନେ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟମାନଙ୍କରେ ଶିକ୍ଷା ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତି। ବିଭିନ୍ନ ବିଷୟର ଲେକ୍ଚରର୍ ବା ଅଧ୍ୟାପକ, ପଣ୍ଡିତ, ଡକ୍ଟର୍, ପ୍ରଫେସର୍ ଏଭଳି ଶିକ୍ଷାବିତ୍ ଙ୍କ ଠାରୁ ଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି ଯୁବ ଅବସ୍ଥାରେ ହିଁ ସେମାନେ ଭବିଷ୍ୟତରେ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ ସେମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କରିଥାଆନ୍ତି। ଦେଶ ଓ ସମାଜର କିପରି ଉନ୍ନତି କରିବାକୁ ହେବ ସେ ବିଷୟରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥାଏ।

(୪) ବିଶ୍ଵବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ତରୀୟ ଶିକ୍ଷା:

ମହା ବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ଶିକ୍ଷା ସମାପ୍ତି ପରେ ବିଭିନ୍ନ ବିଷୟରେ ଅଧିକରୁ ଅଧିକ ଜ୍ଞାନ ହାସଲ କରିବା ଓ ଡିଗ୍ରୀ ପାଇବା ପାଇଁ ତଥା ଲେକ୍ଚରର୍, ଡକ୍ଟର୍, ପ୍ରଫେସର୍ ଆଦି ହେବା ପାଇଁ ବିଶ୍ଵବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଯୁବକ-ଯୁବତୀମାନେ ନାମ ଲେଖାନ୍ତି। ସ୍ନାତକ, ସ୍ନାତକୋତ୍ତର ଶିକ୍ଷା ବିଶ୍ଵବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ତରର ଅର୍ନ୍ତଭୁକ୍ତ। ଶିକ୍ଷାର ଏକ ପ୍ରଶସ୍ତିକରଣ ମାଧ୍ୟମ ହେଉଛି ଏହି ସ୍ତରୀୟ ଶିକ୍ଷା।

ପ୍ରୌଢ଼ ଶିକ୍ଷା: ପୂର୍ବେ ଆମ ଭାରତରେ ୧୫ ବର୍ଷରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ବ ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଆଦୌ ବିଦ୍ୟାଳୟକୁ ଯାଇ ନଥାନ୍ତି କିମ୍ବା ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷା ସମାପ୍ତ ପୂର୍ବରୁ ବିଦ୍ୟାଳୟ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଥାନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରୌଢ଼ ଶିକ୍ଷାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଉଥିଲା ଆଗ କାଳରେ ଅଶିକ୍ଷିତ ବୁଢ଼ାବୁଢ଼ୀମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷିତ କରିବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଉଥିଲା। କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନର ଯୁଗରେ ତାହା ବିରଳ।

ଶିକ୍ଷାର ମହତ୍ତ୍ୱ:

ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ କରେ ମାର୍ଜିତ ଓ ସଭ୍ୟ। ଶିକ୍ଷା ବିହୀନ ମନୁଷ୍ୟ ପଶୁତୁଲ୍ୟ। "ଯେଉଁ ଦେଶରେ ସାକ୍ଷର ସଂଖ୍ୟା ଯେତେ ବେଶୀ, ସେ ଦେଶ ସେତିକି ପରିମାଣରେ ସଭ୍ୟ।" "ମାତା ଶତ୍ରୁ, ପିତା ବୈରୀ ଯେନ ବାଳଃ ନପଠିତ,ଭର୍ତ୍ତୃହରିଙ୍କ ମତରେ, କୌଣସି ରାଷ୍ଟ୍ରର ପ୍ରଗତି ସେହି ଦେଶର ଶିକ୍ଷା ପଦ୍ଧତି କିମ୍ବା ଶିକ୍ଷିତ ନାଗରିକମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଏଣୁ ଚାଣକ୍ୟ ନୀତିରେ କୁହାଯାଇଛି -

ନ ଶୋଭତେ ସଭା ମଧ୍ୟେ ହଂସ ମଧ୍ୟେ ବକୋଯଥା।"

ଅର୍ଥାତ୍ ଯେଉଁ ପିତାମାତା ନିଜର ସନ୍ତାନ ସନ୍ତତି ପାଠ ନ ପଢ଼ାଏ, ସେ ତା'ର ଶତ୍ରୁ ରୂପେ ପରିଗଣିତ ହୁଏ। କାରଣ ସଭାରେ ହଂସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଗ ଶୋଭା ପାଇଲା ପରି ସେ ଶୋଭା ପାଏ ନାହିଁ। ସେ ମୁର୍ଖ ରୂପେ ପ୍ରତିଭାତ ହୁଏ।

ଶିକ୍ଷା ମନୁଷ୍ୟର ଚରିତ୍ର ଗଠନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଶିକ୍ଷା ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀମାନଙ୍କୁ ନୈତିକ ପଥରେ ପରିଚାଳିତ କରିବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ସେମାନଙ୍କୁ ଭଲ ମଣିଷ ରୂପେ ଗଢୁଥିଲା। ଶିକ୍ଷା ମଣିଷକୁ ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳ କରାଏ। ଶିକ୍ଷା କ୍ୟାରିୟର୍ ଗଢ଼ିବାରେ ବେଶ୍ ଗୁରୁତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ। ସମାଜରୁ କୁସଂସ୍କାରକୁ ଦୂରିଭୁତ କରେ। ଶିକ୍ଷା ଅର୍ଥ ଉପାର୍ଜନ କରିବାର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମାଧ୍ୟମ।

ତେଣୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପିଲା ସେ ଝିଅ ହେଉ ଅବା ପୁଅ ଶିକ୍ଷିତ ହେବା ନିହାତି ଜରୁରୀ। ଝିଅ ଯଦି ଶିକ୍ଷିତ ହୁଏ ଭବିଷ୍ୟତର ପିଢ଼ି ସୁଶିକ୍ଷିତ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ଅଧିକ। ସେଇଥିପାଇଁ କଥାରେ ଅଛି - ପାଠୋଇ ନାରୀ, ଦେଶର ଶିରି।

ମନୁଷ୍ୟ ଶିକ୍ଷିତ ହେଲେ କେବଳ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକର ଜ୍ଞାନକୁ ପରିବ୍ୟାପ୍ତ କରେ, ଯାହାଫଳରେ ନିଜ ସମାଜ, ଦେଶ ସର୍ବୋପରି ସାରା ବିଶ୍ଵରେ ନିଜର ଟେକ ରଖେ। ଆଉ ସବୁ ସଫଳତା ତା'ର ଚରଣ ଧୌତ କରେ।

ସିଦ୍ଧାନ୍ତ:

ଶିକ୍ଷା ଆମ ଜୀବନର ଗୋଟିଏ ପ୍ରଧାନ ଅଙ୍ଗ କହିଲେ ଅତ୍ୟୁକ୍ତି ହେବ ନାହିଁ। ଯାହା ଦ୍ବାରା ଆମେ ଆମ ଜୀବନର ପ୍ରତିଟି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଓ ବିପଦମୁକ୍ତ ଭାବେ କରିପାରୁ। ଆଉ ଆମକୁ ଯେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ସଫଳତା ପାଇବାକୁ ହେଲେ ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ସହ ଉତ୍ତମ ଶିକ୍ଷାର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି।

=§§§=

ଶିକ୍ଷାର ମହତ୍ତ୍ୱ: ଏକ ସଫଳ କ୍ୟାରିୟର୍ ର ଚାବିକାଠି

ଶିକ୍ଷାର ଆବଶ୍ୟକତା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଶିକ୍ଷା