କୋଟି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ନାୟକ , କୋଟି କୈବଲ୍ୟନିଧି ପରମ ପୁରୁଷ ପରଂବ୍ରହ୍ମ ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ମହିମା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ଯ ଅସମର୍ଥ । ତେଣୁ କୁହାଯାଏ ,

“ସର୍ବଂ ରହସ୍ୟ ପୁରୁଷୋତ୍ତମସ୍ୟ ।

ଦେବାଃ ନ ଜାନନ୍ତି କୁତଃ ମନୁ ମନୁଷ୍ୟ ।।”

ଅତିବଡ଼ି ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ ଭାବବିହ୍ବଳ ହୋଇ ଗାଇଛନ୍ତି -:

‘ଲୀଳା ବିଧୃତ କଳେବର । ଦେବ ମାନବେ ଅଗୋଚର ।।’

ସର୍ବ ଧର୍ମ , ସର୍ବ ମତ ଓ ସର୍ବ ଧର୍ମ ଚେତତନାର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ହେଉଛନ୍ତି ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ । “ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକମ୍” ର ବାର୍ତ୍ତା ସନାତନ ଧର୍ମୀଙ୍କ ବାଣୀରେ ପରିସ୍ଫୁଟ ହୋଇଅଛି । ଏହି କଥା ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଅଛି । ବସୁଧା ମଧ୍ୟରେ ବାସ କରୁଥିବା ସମଗ୍ର ମାନବ ସମାଜକୁ ଏକ ପରିବାର ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରି ସନାତନ ଧର୍ମ ତା’ର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ , ଉଦାରତା ଓ ମହନୀୟତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଅଛି ।

ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିରେ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣତାର ସାମାନ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶ ମଧ୍ୟ ପରିଦୃଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ । ସେଥିପାଇଁ କେବଳ ଆର୍ଯ୍ୟବର୍ତ୍ତ ଭାରତ ନୁହେଁ , ସମଗ୍ର ବିଶ୍ଵରେ ରେ ଏ ସଂସ୍କୃତିର ବିଜୟ ବୈଜୟନ୍ତୀ ଫର ଫର ହୋଇ ଉଡ଼ୁଅଛି । ବିଶ୍ଵର କୋଣ ଅନୁକୋଣରେ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇଅଛି ଓ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା ଅଳ୍ପେ ବହୁତେ ନିୟମାନୁସାରେ ମଧ୍ୟ କରାଯାଉଛି । ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଚେତନା , ଧର୍ମ ଓ ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରଚାର ଓ ପ୍ରସାର ପୃଥିବୀରେ ଦ୍ରୁତଗତିରେ ଆଗେଇ ଚାଲିଛି । ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁମାନେ ବିଶ୍ଵର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ବିଶ୍ଵବିଖ୍ୟାତ ରଥଯାତ୍ରାକୁ ମହାସମାରୋହରେ ମଧ୍ୟ ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି ।

ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଦର୍ଶନ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନନ୍ତ ଓ ବିଶାଳ । ଏହାକୁ ହୃଦୟଙ୍ଗମ କରିବା କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ । ତାଙ୍କର ଲୀଳା , ସ୍ଵରୂପ , ଉପାସନା , ଅର୍ଚ୍ଚନାକୁ ଯେତେ ମନ୍ଥନ କଲେ ତା’ର ଆଦିଅନ୍ତ ମିଳେନା ।

ଜଗଦଗୁରୁ ଶ୍ରୀ ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ମତରେ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ହେଉଛନ୍ତି ପରମ ବିଷ୍ଣୁ -:

“ତସ୍ଯ ଲୋକ ପ୍ରଧାନସ୍ୟ ଜଗନ୍ନାଥସ୍ୟ ଭୂପତେ ।

ବିଷୋର୍ନାମ ସହସ୍ରଂ ମେ ଶୃଣୁ ପାପଭୟାପହଂ ।।”.

ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ରାମାନୁଜଙ୍କ ମତରେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ହେଉଛନ୍ତି ପରମ ପୁରୁଷ , ନାରାୟଣ , ଭକ୍ତି ଦର୍ଶନର ଭକ୍ତି ଜ୍ଞାନର ମୂଳାଧାର ।

‘ନୀଳାଚଳ ନିବାସାୟ ନିତ୍ୟାୟ ପରମାତ୍ମନେ ।

ବଳଭଦ୍ର ସୁଭଦ୍ରାଭ୍ୟାଂ ଜଗନ୍ନାଥାୟତେ ନମଃ ।।’

ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପରମ ଭକ୍ତ ତୁଳସୀ ଦାସ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିଛନ୍ତି -:

“ଯୋଇ ରାମ ସୋଇ ଜଗଦୀଶା ।”

ପତିତପାବନ , ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରାକ୍‌ବୈଦିକ ଦେବତା । ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମ , ଦର୍ଶନ ଓ ଚେତନାର ସମନ୍ବୟ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଠାରେ ପ୍ରକଟିତ ହୋଇଛି । ଗାଣପତ୍ୟ ମାନଙ୍କର ସେ ଗଣପତି , ଜୈନମାନଙ୍କର ମହାଜିନ , ବୌଦ୍ଧମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧମୂର୍ତ୍ତି , ଗୌଡ଼ୀୟ ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କର ସେ ଭଗବାନ ବୃନ୍ଦାବନ ଚନ୍ଦ୍ର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ । ରାମଭକ୍ତ ମାନେ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ମର୍ଯ୍ୟାଦାପୁରୁଷ ଶ୍ରୀ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସନ୍ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି । ଶୈବମାନଙ୍କର ସେ ଶିବ , ତାନ୍ତ୍ରିକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣ କାଳିକା । ସୌରମାନଙ୍କ ଆଖିରେ ସେ ଆଦିତ୍ୟ ନାରାୟଣ । ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ ଗୀତାରେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ହେଉଛନ୍ତି ସାକ୍ଷାତ୍ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ । ସର୍ବଜନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ସବୁ ସମୟରେ ଜଗନ୍ନାଥ ଦର୍ଶନ ଆଦୃତ ହୋଇଛି । ଏହା ସାର୍ବଜନୀନ ଓ ସର୍ବକାଳୀନ ।

ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ବେଶ ଓ ବାସପ୍ରିୟ । ତାଙ୍କର ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଓ ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ କରେ । ତାଙ୍କ ମାନବୀୟ ଲୀଳା ଅନନ୍ୟ , ଅନୁପମ ଆଉ ଅତୁଳନୀୟ । ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଷାଠିଏ ପଉଟି ଭୋଗର ବ୍ୟବସ୍ଥା । ସପ୍ତାହରେ ସପ୍ତରଙ୍ଗର ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରନ୍ତି । ମାନବସମାଜ ତାଙ୍କ ୬୧ଟି ବେଶ ସନ୍ଦର୍ଶନ କରି ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦ ଲାଭ କରନ୍ତି । ବର୍ଷରେ ୫ ଥର ସୁନାବେଶରେ ସଜ୍ଜିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ନୟନାଭିରାମ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟରେ ଭକ୍ତଜନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ ଓ ଅଭିଭୂତ କରନ୍ତି । ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ମାନବୀୟ ଲୀଳା ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ମାନବବାଦ ର ପ୍ରତୀକ ।

ନୀଳ ଆକାଶର ନୀଳ ଛାତ ତଳେ , ନୀଳ ସମୁଦ୍ର ମହୋଦଧୂର ତଟ ଦେଶରେ ନୀଳାଚଳର ନୀଳକନ୍ଦରରେ ବିଜେ ହୋଇଛନ୍ତି ନୀଳଜିମୂତ କଳେବର ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ । ମହାପ୍ରଭୁ ରଥଯାତ୍ରାରେ ବଡ଼ଭାଇ ଓ ସାନ ଭଉଣୀଙ୍କୁ ନେଇ ଶ୍ରୀଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିରକୁ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି । ଲୋକକଥା ଅନୁଯାୟୀ ଅଭିମାନିନୀ ଜଗନ୍ମାତା ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ରାଗରେ ନନ୍ଦିଘୋଷର ଏକ ଅଂଶ ଭାଙ୍ଗି ଦିଅନ୍ତି । ରଥରେ ବାମନଙ୍କୁ ଦେଖି ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଭକ୍ତଙ୍କ ମନ ପ୍ରାଣ ଉଦ୍‌ବେଳିତ ହୁଏ । ଶଙ୍ଖ , ମହୁରୀ , ହରିବୋଲ ଓ ହୁଳହୁଳିରେ ବଡ଼ଦାଣ୍ଡ ପ୍ରକମ୍ପିତ ହୁଏ ।

ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିରେ ଭାଇ ଭଉଣୀଙ୍କ ମଧୁର ସମ୍ପର୍କ , ବଡ଼ଭାଇ ପ୍ରତି ସାନଭାଇର ସମ୍ମାନ ଓ ଭକ୍ତି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଏ ସଂସ୍କୃତି ସ୍ମୃତିରେ ବଡ଼ ସାନ , ଉଚ୍ଚନୀଚର ଭେଦଭାବ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନା । ଉଚ୍ଚକର୍ମ ଓ ନୀଚକର୍ମ ମଧ୍ଯରେ କୃତ୍ରିମ ପାଚେରି ନିର୍ମାଣ ହୁଏନା । ସ୍ଵୟଂ ଉତ୍କଳର ଗଜପତି ରଥଯାତ୍ରା ଦିନ ରଥ ଉପରେ ସ୍ବର୍ଣ୍ଣ ଖଡ଼ିକାରେ ଛେରାପହଁରା କରନ୍ତି । ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିରେ ଛୁଆଁ , ଅଛୁଆଁ , ଧର୍ମ , ଅଧର୍ମ , ଜାତି ଅଜାତି ମଧ୍ୟରେ ଭେଦଭାବ ନ ଥାଏ । ବିଧର୍ମୀମାନେ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ଉପରେ ବାରମ୍ବାର ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ । ଏତଦ ବ୍ୟତିରେକ ବିଧର୍ମୀ ମାନଙ୍କ ପ୍ରବେଶ ହେଲେ ଶ୍ରୀଜୀଉଙ୍କ ଅଶୌଚ ହୁଅନ୍ତି , ସେଥିପାଇଁ ଅଣହିନ୍ଦୁଙ୍କ ମନ୍ଦିର ପ୍ରବେଶକୁ ନିଷେଧ ଭକ୍ତିରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ କରାଯାଇଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଶ୍ରୀୟା ଚଣ୍ଡାଳୁଣୀର ପ୍ରେମ ଦେଖି ମା’ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ତା’ର ଘରେ ବିଜେ ହୁଅ ହୁଅନ୍ତି । ନାରୀ ସ୍ଵାଧୀନତା , ନାରୀର ମର୍ଯ୍ୟାଦାବୋଧ ଓ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା ନିବାରଣର ଆହ୍ୱାନ ଲକ୍ଷ୍ମୀପୁରାଣରେ ପ୍ରତିଧ୍ଵନିତ ହୁଏ । ଆଚଣ୍ଡାଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରସ୍ପରଠାରୁ ମହାପ୍ରସାଦ ନେଇ ସେବନ କରିବାର ପରମ୍ପରା ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ।

ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ସର୍ବ ଧର୍ମ ସମନ୍ବୟର ପୀଠସ୍ଥଳୀ ଭାବରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ଵରେ ସୁପରିଚିତ । ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିରେ ଆର୍ଯ୍ୟ , ଦ୍ରାବିଡ଼ ଓ ଶବର ସଂସ୍କୃତିର ମହାମିଳନ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଏଣୁ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତି ସଦା ମହନୀୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ।

ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ମାହାତ୍ମ୍ୟ

ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ମାହାତ୍ମ୍ୟ