ଏହି ରଥ ବର୍ଣ୍ଣନା ଶିବ ପୁରାଣରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ତାରକାସୁରକୁ ବଧ ଉପରାନ୍ତରେ ତାର ତିନି ପୁତ୍ର ତାରକାକ୍ଷ, ବିଦ୍ଯୁନ୍ମାଳୀ ଓ କମଳାକ୍ଷ ବ୍ରହ୍ମା ପୂଜନ କରି ଅଜେୟ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରୌପ୍ୟ ଏବଂ ଲୌହରେ ତ୍ରିପୁର ନିର୍ମାଣ କରି ତ୍ରିପୁର ଅଧିପତି ହେଲେ। ଶିବ ଆରାଧନା ଫଳରେ ସେମାନଙ୍କର ପୁଣ୍ଯ ବୃଦ୍ଧି ହେତୁ ତାଙ୍କୁ କେହି ବଧ କରିବାକୁ ସକ୍ଷମ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ବରଦାନ ପ୍ରାପ୍ତି କରିଥିଲେ ଯେ ସେ କେବଳ ଶିବଙ୍କ ହସ୍ତରେ ମୃତ୍ୟୁଲାଭ କରିବେ ତାହା ବି ପୁଣି ଯେତେବେଳେ ତ୍ରିପୁର ଏକ ସରଳରେଖାରେ ଆସିବ। ଏପରି ବରପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ତିନିହେଁ ଅଜେୟ ହୁଅନ୍ତି। ଅତ୍ୟାଚାର ବଢିଚାଲେ। ନିଜ ଲୋକର ସୁରକ୍ଷା ନିମନ୍ତେ ପୃଥବୀରୁ ସବୁ ଶିବ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ହରଣ କରି ନିଅନ୍ତି। ଦେବତା ମାନଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଅତ୍ୟାଚାରରେ ଦେବତାମାନେ ଅତିଷ୍ଠ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମା, ନାରାୟଣ ସହିତରେ ଶିବଙ୍କ ଶରଣାପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ସର୍ବ ଦେବାଦେବୀ ମାନେ ପରମେଶ୍ଵରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତେ ଶ୍ରୀ ପାର୍ବତୀ ପ୍ରାଣ ବଲ୍ଲଭ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତ୍ରିପୁର ଦହନ ନିମନ୍ତେ ଆଶ୍ୱାସନ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି ଓ କୁହନ୍ତି ଯେହେତୁ ମହାକାଶରେ ଯୁଦ୍ଧ ନିମନ୍ତେ ଯିବେ ତେଣୁ ସେହିଭଳି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦିବ୍ୟ ରଥ ଗଠନ ନିମନ୍ତେ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି।

ବ୍ରହ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହାୟତାରେ ଓ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ରଥ ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସର୍ବଦେବମୟୀ, ସର୍ବ ଲୋକମୟୀ ରଥ ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସେହି ରଥ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ନିର୍ମାଣ କରା ଯାଇଥିଲା। ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଅନ୍ୟତମ ରୁକ୍ମ ଅଟେ। ତେଣୁ ଏହା ରୁକ୍ମମଣ୍ଡିତ ରଥ ବା ରୁକ୍ମଣ ରଥ ଭାବେ ପରିଚୟ ପାଇଲା। ଡାହାଣ ଚକରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାମ ଚକରେ ଚନ୍ଦ୍ର ବିରାଜମାନ ହେଲେ। ପୃଥିବୀ ହେଲେ ରଥର ଶରୀର। ଅନ୍ତରୀକ୍ଷ ହେଲେ ରଥର ଅଗ୍ରଭାଗ। ମନ୍ଦରାଚଳ ହେଲା ସେହି ରଥର ବୈଠକ ସ୍ଥାନ। ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ଧନୁ ହେଲେ, ଶେଷ ନାଗ ଅନନ୍ତ ସେହି ଧନୁରେ ଗୁଣ ହେଲେ। ସ୍ଵୟଂ ନାରାୟଣ ମହାଦେବଙ୍କୁ ସହଯୋଗ ନିମନ୍ତେ ଶର ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ସେହି ଧନୁର ତୀରରେ ଅଗ୍ନି ବାସ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ହେଲେ ସାରଥି, ଅପୌରୁଷେୟ ଚାରି ବେଦ ଚାରି ଅଶ୍ଵ ହେଲେ। ଏହିପରି ନାନାଦି ଦିବ୍ୟ ଅଂଶରେ ସେହି ରଥ ଶୋଭାୟମାନ ହେଲେ। ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଯାହା କିଛି ଥିଲା ସବୁ ସେଇ ରଥରେ ଥିଲା।

ଏହି ରଥର ଅଂଶ ବର୍ଣ୍ଣନା ଆଉ ଗୋଟିଏ ପୋଷ୍ଟରେ କରାଇବୁ।

ରଥ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଉପରାନ୍ତେ ଯେତେବେଳେ ଶ୍ରୀ ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ଵର ରଥାରୂଢ ନିମନ୍ତେ ପ୍ରଥମ ପାଦ ଦିଅନ୍ତେ ରଥ କମ୍ପିତ ହୋଇ ଇତଃସ୍ତତଃ ହେଇଗଲା। ମହାଦେବଙ୍କ ଭାରା ଦେବତା ମାନେ ଧାରଣ କରି ପାରିଲେ ନାହିଁ। ଦେବତା ମାନଙ୍କୁ ତ୍ରିପୁର ଦହନ ସ୍ଵପ୍ନ ପ୍ରାୟ ପ୍ରତ୍ୟୟ ହେଲା। ପୁନଶ୍ଚ ଯେତେବେଳେ ଦେବତା ମାନେ ଶ୍ରୀ ଭୁବନେଶ୍ବରଙ୍କ ଶରଣାପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତେ। ମହାଦେବ କହୁ ଅଛନ୍ତି 'ହେ ଦେବତା ମାନେ। ଯଦି ତୁମେମାନେ ଦେବତା ଓ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଠାରେ ପୃଥକ ପୃଥକ ପଶୁତ୍ବ କଳ୍ପନା କରି ସେହି ପଶୁଙ୍କ ଆଧିପତ୍ୟ ମୋତେ ପ୍ରଦାନ କରିବ, ତେବେ ଯାଇ ମୁଁ ସେହି ଅସୁରଙ୍କ ସଂହାର କରିବି, କାରଣ ଏପରି ନ କଲେ ସେମାନଙ୍କ ବଧ କରିବା ଅସମ୍ଭବ। '

ପଶୁଭାବ ଗ୍ରହଣ କରିବାର ଜାଣି ଦେବତା ମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେବାରୁ ପୁନଶ୍ଚ ମହାଦେବ ଏହି ପଶୁଭାବରୁ ମୁକ୍ତ ହେବାର ଉପାୟ ବତେଇ ଦେଲେ ହେ ଦେବତାମାନେ ତୁମେ ମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାଶୁପତ ବ୍ରତ ଆଚରଣ କରି ସେହି ପଶୁତ୍ବ ମୋଚନ କରି ପାରିବ। ଏହି ସର୍ତ୍ତ ଅନୁସାରେ ବଡ଼ବଡ଼ ଦେବତା ତଥା ଅସୁର ଶିବଙ୍କ ପଶୁ ହେଲେ ଓ ପଶୁତ୍ବ ପାଶରୁ ମୁକ୍ତି ଦାତା ଭଗବାନ ରୁଦ୍ର ପଶୁପତି ନାମ ଧାରଣ କଲେ।

ବିଘ୍ନ ହରଣ ପାଇଁ ଶ୍ରୀ ଗଣେଶଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ମହାଦେବ ତ୍ରିପୁର ଅଭିମୁଖେ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତ୍ରିପୁର ଏକ ସରଳରେଖାରେ ଆସିବା କ୍ଷଣି ମହାଦେବ ଶର ସନ୍ଧାନ କଲେ। ଯେଉଁ ଶର ବିଷ୍ଣୁମୟ ଅଟେ ଓ ମୁନରେ ଅଗ୍ନି ଦେବ ବିରାଜମାନ ଥାଆନ୍ତି। ସେହି ଶର ପ୍ରୟୋଗରେ ତ୍ରିପୁର ଧ୍ଵଂସ ପାଇଗଲା। ତିନି ଭାଇଙ୍କ ସଙ୍ଗେ ସେ ତ୍ରିପୁରର ଅଧିବାସୀ ମଧ୍ଯ ଶିବ କୃପାରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କଲେ।

ଏହି ରଥ ନିର୍ମାଣ ସମୟରେ ସର୍ବ ଦେବତା ଏଥିରେ ଅଂଶ ରୂପେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲେ। ଦେବତାଙ୍କ ଦଳ ଦ୍ୱାରା ରଥ ଗଠିତ ହୋଇ ଥିବାରୁ ଦେବଦଳନ ନାମ ଧାରଣ କଲା।

ଏବଂ ରଥୋତ୍ତମଂ କୃତ୍ଵା ସର୍ବାବୟବସୁନ୍ଦରମ୍ ।

ଦେବାନାଂ ତେଜସୋଦ୍ଭୂତଂ ରଥଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟପୂଜିତମ୍ ।।

ଦେବୈଶ୍ଚ ବନ୍ଦନଂ ସର୍ବୈର୍ନାମ୍ନା ଦେବଦଳନେତି ଚ ।

ତଂ ଦେବଦଳନଂ ଶମ୍ଭୋଃ ସ୍ୟନ୍ଦନଂ ନନ୍ଦନୋପମମ୍ ।।

...

ଦେବାନାଂ ଦଳାନାଂ ନାମ୍ନା ପ୍ରତିଷ୍ଠାବିଧିମାଚରେତ୍ ।।

(ଏକାମ୍ର ପୁରାଣ, ୬୭ତମ ଅଧ୍ୟାୟ, ୯-୧୦,୧୩)

ଅର୍ଥ : "ଯେଉଁ ରଥକୁ ଏହିପରି ସର୍ବାଙ୍ଗ ସୁନ୍ଦର ନିର୍ମାଣ କରାଗଲା, ତାହା ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ତେଜ ବା ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ଗଠିତ ହୋଇଥିବାରୁ ତିନି ଲୋକରେ ପୂଜନୀୟ । ଯେହେତୁ, ଏହାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗରେ ଦେବତା ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରି ସଦଳବଳ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ରଥ ଗଢ଼ିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଘେନି ଉକ୍ତ ରଥ ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନ ସଦୃଶ ମନୋହର ନାମ 'ଦେବଦଳନ' ଅଟେ ଏଣୁ ଏହି ରଥକୁ "ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦଳ ଦ୍ଵାରା" ବୋଲି ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବ ।"

ଟୀକା :

ଶ୍ରୀଲିଙ୍ଗରାଜଙ୍କ ପବିତ୍ର ରୁକୁଣା ରଥର ସ୍ଵରୂପ ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ ସଦାଶିବଙ୍କ ରଥର ସ୍ଵରୂପ ଅଟେ । (ଯଥାର୍ଥତଃ : "... ଶନୈଃ ଶନୈଃ ନୟେଚ୍ଚାଥ ରଥଂ ତ୍ରିପୁରବୈରିଣଃ ।।" -ଏ.ପୁ. ୬୮/୧୩) ପୁରାଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ ତ୍ରିପୁରାସୁର ବଧ ସମୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ସର୍ବ ଦେବମୟ ପୃଥ୍ଵୀସ୍ଵରୂପ ରଥ ଭିତ୍ତିରେ ରୁକୁଣା ରଥକୁ ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ସପ୍ତମୀ ବା 'ନେତ ଉତ୍ସବ' ଦିନ ଅଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ମୁକ୍ତେଶ୍ଵର ମନ୍ଦିର ପାର୍ଶ୍ଵସ୍ଥ ମରୀଚି କୁଣ୍ଡରୁ ଅଣାଯାଇଥିବା ପବିତ୍ର ଜଳରେ ବିଧିପୂର୍ବକ କ୍ଷେତ୍ରବଂଶୀ (ଶ୍ରୋତ୍ରୀୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ) ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥାଆନ୍ତି ।

PC- Shree Lingaraja

ଶ୍ରୀ ଲିଙ୍ଗରାଜଙ୍କ ଦେବଦଳନ ରଥ ରୁକୁଣା ରଥଯାତ୍ରା

ଶ୍ରୀ ଲିଙ୍ଗରାଜଙ୍କ ଦେବଦଳନ ରଥ ରୁକୁଣା ରଥଯାତ୍ରା