ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ପୁରୀରେ ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ହେଉଛନ୍ତି ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର କେନ୍ଦ୍ର ଓ ମୁଖ୍ୟ । ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଆଠଗୋଟି ପ୍ରମୁଖ ଶିବ ମନ୍ଦିର ବା ଅଷ୍ଟଶମ୍ଭୁ , ଆଠଗୋଟି ପ୍ରମୁଖ ଦେବୀ ମନ୍ଦିର ବା ଅଷ୍ଟଚଣ୍ଡୀ , ପୁରାଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ ପରମ ପବିତ୍ର ପାଞ୍ଚ ଗୋଟି ତୀର୍ଥ ବା ପଞ୍ଚତୀର୍ଥ ଓ ସାତଗୋଟି ବଟବୃକ୍ଷ ବା ସପ୍ତବଟ ବିଶେଷ ଭାବେ ପୂଜା ପାଇଥାନ୍ତି । ବଟବୃକ୍ଷ ଆମ ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରାରେ ଉପାସନା ନିମନ୍ତେ ବିଶେଷ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଲାଭ କରିଥାଏ ।

ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଅନେକ ମୁନିଋଷି ମାନେ ବଟବୃକ୍ଷ ମୂଳେ ତପସ୍ୟା କରିଥିବାର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି । ଅନେକ ପୁରାଣ ବଟବୃକ୍ଷ ମୂଳରେ ରଚନା ହୋଇଥିବାର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେଉଁ ସାତଗୋଟି ବଟବୃକ୍ଷ ବା ସପ୍ତବଟ ନାମରେ ପରିଚିତ ସେମାନେ ହେଲେ -:

(୧) ସୋଲାଖିଆ ବଟ

(୨) ଗୋଚ୍ଛନ୍ଦ ବଟ

(୩) କାଉଁରୀ ବଟ

(୪) କାମ୍ଯ ବଟ

(୫) ନିକୁମ୍ଭିଲା ବଟ

(୬) ଅଘୋର ବଟ

(୭) କଳ୍ପ ବଟ

(୧) ସୋଲାଖିଆ ବଟ :

ମର ଶରୀରକୁ ବଡଦାଣ୍ଡ ଦେଇ ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାରକୁ ଅଗ୍ନିଦାହ ନିମନ୍ତେ ଉଆଁସ ଦାଣ୍ଡ ଦେଇ ନିଆ ଯାଇଥାଏ । ଶବକୁ ଏଠି ସୋଲାଖିଆ ବଟ ନିକଟରେ ବାଟ ବିଶ୍ରାମ ଦେଇ ପୁଣି କାନ୍ଧେଇଲେ ଶବ ଅଧିକ ଓଜନିଆ ଲାଗି ଥାଏ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ ରହିଛି । ଏବେ ପୁରା ସ୍ବର୍ଗଦ୍ବାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପକ୍କା ସଡକ ହୋଇଯାଇଛି , କିନ୍ତୁ ଆଗେ ଏହି ବରଗଛ ଠାରୁ 'ବାଲି ସଡକ' ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିଲା । ସମସ୍ତଙ୍କର ବିଶ୍ୱାସ ଏହିଠାରୁ ପ୍ରେତ ସବାର ହୁଏ । ବିଶ୍ୱାସ ଅନୁସାରେ , ଏହିଠାରୁ ନୀଳାଚଳ କ୍ଷେତ୍ରର ପ୍ରେତଭୂମି ଆରମ୍ଭ । ଶ୍ମଶାନଆଶ୍ରୀ ଲଙ୍ଗୁଳୀ ବିଭୁତି ବୋଳା ଅଘୋରୀ ବାବାମାନେ ଏଇ ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ରାତ୍ରି ତପସ୍ୟା ଓ ସାଧନା କରୁଥିଲେ । କର୍ଣ୍ଣାମିଗିରି ଯୋଗୀ ଏହି ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ରହୁଥିଲେ । ଯେହେତୁ ସେ “ବତୁରା ସୋଲାବୁଟ” ଖାଉଥିଲେ , ତାଙ୍କୁ ସୋଲାଖିଆ ବାବା ନାମରେ ସମ୍ବୋଧନ କରାଯାଉଥିଲା । ସେକାଳରୁ ଏହି ବଟ ବୃକ୍ଷଟି ସୋଲାଖିଆ ବଟ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲାଭ କରିଛି । ଏହି ସୋଲାଖିଆ ବଟ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ପାଇଁ ଜନ୍ମ-ମରଣ ରହସ୍ୟର ସାକ୍ଷୀ ।

(୨) ଗୋଚ୍ଛନ୍ଦ ବଟ -:

ଏହି ବଟବୃକ୍ଷଟି ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରର ଗନ୍ଧର୍ବ ମଠ (ଯାହା ପ୍ରଥମେ ମହାପୁରୁଷ ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦଙ୍କର ଆଶ୍ରମ ଥିଲା) ଠାରେ ରହିଛି । ବିଖ୍ୟାତ ମାଳିକା ରଚୟିତା ମହାପୁରୁଷ ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦ ଏହି ବଟବୃକ୍ଷ ମୂଳରେ ତାଙ୍କର ସାଧନା କରୁଥିଲେ । ଏହିଠାରେ ସେ “ଶୁନ୍ୟପୋଥି” ପରମ୍ପରା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ , ଯେଉଁଥିରେ କିଛି ଲେଖା ନାହିଁ । କୌଣସି ଜିଜ୍ଞାସୁ ମହାପୁରୁଷ ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦଙ୍କୁ ଭାଗ୍ୟ ଭବିଷ୍ୟ ସମ୍ୱନ୍ଧରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ , ସେ ପ୍ରଶ୍ନର ସମାଧାନ ସେହି ସିଦ୍ଧ-ପୋଥିରେ ଲେଖି ହୋଇଯାଏ । ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦ ମାଳିକାରେ ଅଛି , ସମୟ ଆସିଲେ ଅନେକ ଶୂନ୍ୟପୋଥି ଏହି ଗୋଚ୍ଛନ୍ଦ ବଟବୃକ୍ଷରୁ ମିଳିବ । ସତ୍‌କାର୍ଯ୍ୟ ନିମନ୍ତେ ଏହି ବଟତଳେ ଶରଣାପନ୍ନ ହେଲେ , ତାହା ନିଶ୍ଚୟ ପୂରଣ ହୁଏ । ଗୋଚ୍ଛନ୍ଦ ବଟକୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ମହିମା ସହିତ ମହାପୁରୁଷ ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦ ଯୋଡ଼ିଛନ୍ତି ।

(୩) କାଉଁରୀ ବଟ -:

ପୂର୍ବକାଳରେ ଜଗନ୍ନାଥ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନେ ଚାଲିଚାଲି ପୁରୀକୁ ଆସୁଥିଲେ । କାଉଁରୀବଟ ବୃକ୍ଷଟି ଜଗନ୍ନାଥ ସଡ଼କ ଦେଇ ଆସିବା ସମୟରେ ବାଟମଙ୍ଗଳା ମନ୍ଦିର ପୂର୍ବରୁ ଵାଟଗାଁ ଘାଟରେ ରାସ୍ତା କଡ଼କୁ ଲାଗିଥିଲା । ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରୀ ସେ ସମୟରେ ଏହି ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ଆଶ୍ରୟ ନେଉଥିଲେ । ଲୋକକଥା ଅନୁସାରେ ଆସାମର କାଉଁରୀ କାମାକ୍ଷାରୁ ଜଣେ ସାଧିକା ସେହି ବଟବୃକ୍ଷ ଉପରେ ବସି ପୁରୀ ଆସୁଥିବା ସମୟରେ ପୁରୀର ବିଖ୍ୟାତ ତାନ୍ତ୍ରୀକା ନିତେଇ ଧୋବଣୀଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ସେହି ବଟବୃକ୍ଷ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା । ତତ୍-କ୍ଷଣାତ୍ ମନ୍ତ୍ର ବଳରେ ତାନ୍ତ୍ରୀକା ନିତେଇ ଧୋବଣୀ ସେହି ବଟବୃକ୍ଷକୁ ଶୂନ୍ୟରୁ ସେହି ଘାଟରେ ଓହ୍ଲାଇ ଦେଲେ । କାମାକ୍ଷା ସାଧିକା ଖୁବ ରାଗିଗଲେ ଓ ତାଙ୍କ ତନ୍ତ୍ର କାଟିବାର କାରଣ ପଚାରିଲେ । ନିତେଇ ଧୋବଣୀ କିଛି କମ୍ ନ ଥିଲେ। ସେ କହିଲେ , “ଘୋଡା ହେଉ କି ଗଛ ହେଉ ,ତାର ଜୀବନ ଅଛି । ତା ଉପରେ ବସି ପୁରୀ ଆସିବା ବାହାଦୁରୀ ନ ଦେଖାଇ କୌଣସି ଜଡ଼ ଉପରେ ବସି ଉଡି ପାରିବୁ କି ?” ସାଧନା ନ ଥିବାରୁ କାମାକ୍ଷା ସାଧିକା ମନା କଲେ ଓ କହିଲେ , “ନିଜେ ଉଡି ଦେଖା!” ନିତେଇ ଧୋବଣୀ ସେ କାମାକ୍ଷା ସାଧିକା ଅନୁରୋଧରେ ଗୋଟେ ଖଣ୍ଡିଆ ବନ୍ଧରେ ବସି ଶୂନ୍ୟରେ ବୁଲି ଆସିଲେ । ସର୍ତ୍ତ ଅନୁସାରେ ସେହି କାମାକ୍ଷା ବଟବୃକ୍ଷଟି ସେହିଦିନଠାରୁ ସେହି ଘାଟରେ ରହିଗଲା ଓ କାଉଁରୀ ବଟ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭକଲା । ଏବେ କିନ୍ତୁ ସେହି କାଉଁରୀବଟ ନାହିଁ, ଯାହା ୧୯୯୯ ମସିହାର ମହାବାତ୍ୟାରେ ମୂଳରୁ ଉପୁଡିଯାଇଛି । କେବଳ କାଉଁରୀବଟ ମୂଳରେ ଥିବା ମହାଦେବଙ୍କ ମନ୍ଦିରଟି ରହିଛି , ଯାହାର ନାମ କାଉଁରୀବଟ ମହାଦେବ ।

(୪) କାମ୍ୟ ବଟ -:

ପୁରୀ ଦୋଳମଣ୍ଡପ ସାହି ସ୍ଥିତ ଜହ୍ନିମୁଣ୍ଡିଆ ଠାରେ ଶ୍ରୀ ଅଙ୍ଗିରା ମହର୍ଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ । କାମ୍ୟବଟ ଏହି ଶ୍ରୀ ଅଙ୍ଗିରା ମହର୍ଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଅବସ୍ଥିତ । ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦୋଳ ଉତ୍ସବ ଏହି କାମ୍ୟବଟ ତଳେ ହେଉଥିଲା । ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ବେଢ଼ାରେ ଥିବା କଳ୍ପବଟରୁ କାମ୍ୟବଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାସ୍ତାର ପବିତ୍ରତା ବହୁ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଏହି କାମ୍ୟବଟର ଉତ୍ତର ପଟକୁ ଶ୍ରୀ-ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଦୋଳବେଦି ରହିଥିଲା । ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ସ୍ୱୟଂ ରତ୍ନସିଂହାସନରୁ ଦୋଳବେଦୀକୁ ଆସୁଥିଲେ ଓ ସେଠାରେ ଦୋଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପାଳିତ ହେଉଥିଲା । ଏବେ କିନ୍ତୁ ଆଉ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଆସୁନାହାନ୍ତି । ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ (ଐଶାଣ୍ୟ) କୋଣରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବା ଦୋଳବେଦିରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରତିନିଧି ଶ୍ରୀଦୋଳଗୋବିନ୍ଦ “ଦୋଳବିଜେ”କରନ୍ତି।

(୫) ନିକୁମ୍ଭିଲା ବଟ -:

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଦକ୍ଷିଣ ପଶ୍ଚିମ କୋଣ ଦିଗରେ ଅଳ୍ପ ଦୂରରେ ଶ୍ରୀ ଯମେଶ୍ୱର ମହାଦେବଙ୍କ ପୀଠ । ଏହି ପୀଠରେ ନିକୁମ୍ଭିଲା ବଟବୃକ୍ଷଟି ମହର୍ଷି କଣ୍ଡୁଙ୍କ ସମୟରୁ ରହିଆସିଛି । ପୁରୀରେ ସାହିଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଯେଉଁ ରାମଲୀଳା ପରିବେଷଣ ହୁଏ ,ସେଥିସହିତ ଏହି ନିକୁମ୍ଭିଲା ବଟର ବହୁ ପ୍ରାଚୀନ ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି । ରାମଲୀଳାରେ ଶ୍ରୀଲଙ୍କାର ରାବଣ ଯଜ୍ଞ ଅଧ୍ଯାୟରେ ଏହି ନିକୁମ୍ଭିଲା ବୃକ୍ଷତଳେ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ । ସେହି ଅନୁସାରେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ସାହିଯାତ୍ରାର ରାବଣ , ଯେ କି ପୁରୀ ବାଲିସାହିର ବାସିନ୍ଦା ଏହି ବଟତଳେ ଯଜ୍ଞ କରି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ବଧ କରିବାର ଶପଥ ନିଅନ୍ତି । ଏହାକୁ “ଯଜ୍ଞରକ୍ଷା” ନୀତି କୁହାଯାଏ । ଯଜ୍ଞ ପରେ ରାବଣ ମାର୍କଣ୍ଡେଶ୍ୱରର ସାହି ଆଖଡା “ଭଗବତୀ କୋଟ” କୁ ଯାଆନ୍ତି । ସେଠାରେ ମାଆ ଭଗବତୀଙ୍କ ନିକଟରେ ଅସ୍ତ୍ର ଗୁହାରି ପର୍ବ ହୁଏ । ରାବଣ , ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ପାଇଁ ଅସ୍ତ୍ର ମାଗନ୍ତି । ସେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି , “ମା! ଯୁଦ୍ଧ ଜିତିବା ପାଇଁ ମୋତେ ଅସ୍ତ୍ର ଦିଅ । ଯଦି ମୁଁ ହାରିଯାଏ ତେବେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ଲାଗି ନିଶୁଣି ଦିଅ ।” ଏହାପରେ ରାବଣ ମା’ଙ୍କ ଠାରୁ ପ୍ରସାଦ ପଣା ପିଅନ୍ତି । ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦୃଶ୍ୟ “ରାମ-ରାବଣ ଯୁଦ୍ଧ” ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ବଲ୍ଲଭ ମଠରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ ।

(୬) ଅଘୋର ବଟ -:

ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମହର୍ଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ରହିଛି ଅଘୋରବଟ ଏବଂ ତା’ ନିକଟରେ ରହିଛି ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ତୀର୍ଥ । ଏହି ବଟବୃକ୍ଷ ଶିବ ତଥା ଅଘୋରୀ ଉପାସକଙ୍କ ପାଇଁ ବହୁତ ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏଠାରୁ ଅଳ୍ପ ଦୂରରେ ରହିଥିଲା କଟକୀପେଣ୍ଠ ଶ୍ମଶାନ। ଅଘୋରବଟ ତଳେ ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମହର୍ଷି ସିଦ୍ଧିଲାଭ କରିଥିଲେ । ପ୍ରଳୟ କାଳରେ ଯେତେବେଳେ ଚାରି ଦିଗରେ ଜଳ ଭରିଗଲା , ସେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ ବଟପତ୍ରରେ ଶିଶୁ ରୂପରେ ଭଗବାନ ଭାସି ଯାଇ ଶ୍ରୀମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଥିଲେ । ଭଗବାନ ନିଜ ପେଟ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଦର୍ଶନ କରାଇ ଥିଲେ ଓ ମହର୍ଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ରୂପ ଦେଖାଇ ଥିଲେ । ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରର ଉତ୍ତର ପଶ୍ଚିମ କୋଣରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ପବିତ୍ର ବଟବୃକ୍ଷ , ଅଘୋରବଟ ତଳେ ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ତପସ୍ୟା କଲେ ।

(୭) କଳ୍ପ ବଟ -:

ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରର ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ପରିସରରେ ପ୍ରଥମ ତଥା ସର୍ବପୁରାତନ ପବିତ୍ର ବଟବୃକ୍ଷ ହେଉଛି ଏହି “କଳ୍ପବଟ” । କଳ୍ପବଟ ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗରେ ବହୁ ଦେବଦେବୀ ଅଛନ୍ତି । ଏହାର ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ବଟ ମଙ୍ଗଳା ,ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ପଞ୍ଚ ମହାଦେବ ,ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ବଟ ଗଣେଶ । କଳ୍ପବଟର ଦକ୍ଷିଣକୁ ବଟମାଧବଙ୍କ ମୁହଁ ଉତ୍ତରଦିଗକୁ । ପ୍ରଳୟ କାଳରୁ କଳ୍ପବଟ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ପରିସରରେ ରହିଛନ୍ତି । ଏହାଙ୍କୁ ମନରେ କଳ୍ପନା କରିବା ମାତ୍ରେ ମନୋବାଞ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ବୋଲି ଏହାର ନାମ ବାଞ୍ଛାବଟ ବା କଳ୍ପବଟ ବା କଳ୍ପତରୁ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଏହି କଳ୍ପବଟ ସ୍ବର୍ଗରେ ଥିଲେ । ଏବେ ଶ୍ରୀ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରରେ ରହିଛନ୍ତି ।

ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରରେ ସପ୍ତବଟ ବା ବଟବୃକ୍ଷ

ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରରେ ସପ୍ତବଟ ବା ବଟବୃକ୍ଷ