ନୀଳାଚଳ ଧାମରେ ରତ୍ନବେଦୀରେ ମହାପ୍ରଭୁ ବଳଭଦ୍ର ଓ ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ କନିଷ୍ଠା ଭଗ୍ନୀ ରୂପରେ ଉଭୟ ଭାଇଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଭାଗରେ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ବିରାଜମାନ କରିଛନ୍ତି । ସେ ହରିଦ୍ରା ବର୍ଣ୍ଣା । ତାଙ୍କର ନାଶା ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରବଣ ନାହିଁ । ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭଦ୍ର ହୋଇଥିବାରୁ ତାଙ୍କର ତାଙ୍କର ନାମ ସୁଭଦ୍ରା । ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୁଭଦ୍ରିକା କୁହାଯାଏ । ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ରନ୍ଥ ପାଠକଲେ ଜଣାଯାଏ ଯେ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ବେଳକୁ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ସାରିଲେଣି । ତେବେ ତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍‌ମାନଙ୍କ ମତାନୁସାରେ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ମୂଳ ରୂପଟି ହେଉଛି କନ୍ଧମାନଙ୍କର ପୂଜିତା ‘ତାନାପେନୁ’ । କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲାର କନ୍ଧମାନେ ଯେଉଁ ମୁଖ୍ୟ ତିନିଦେବତାକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ହେଲେ ଜାକେରିପେନୁ, ତାନାପେନୁ ଓ ମୁରବିପେନୁ । ଜାକେରୀପେନୁ ଓ ମୁରବିପେନୁ ହେଉଛନ୍ତି ପୁରୁଷ ଦେବତା । ତାନାପେନୁ ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ତ୍ରୀ ଦେବତା । ତେଣୁ କନ୍ଧମାନଙ୍କର ପୂଜିତ ଏହି ଦେବତାତ୍ରୟ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇ ଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ର, ଦେବୀସୁଭଦ୍ରା ଓ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ରୂପେ ପୂଜା ପାଇବା କଥାକୁ ଅସ୍ଵୀକାର କରାଯାଇ ନ ପାରେ ।

ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ଶକ୍ତି ସ୍ଵରୂପିଣୀ । ଶାନ୍ତି ସ୍ୱରୂପିଣୀ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ରୂପ ଧ୍ବଂସ ବା ସଂହାରର ପ୍ରତୀକୀତ କରେ ନାହିଁ । ତାଙ୍କୁ ଆଦ୍ୟାଶକ୍ତି କହିଲେ ସତ୍ୟର ଅପଳାପ ହେବ ନାହିଁ । ତାଙ୍କୁ ଜଗତ ଜନନୀ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯିବାରେ କୌଣସି ବାଧା ନାହିଁ । ସେ ତ୍ରିଗୁଣମୟୀ । ଯୋଗମାୟା । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପରିକଳ୍ପନା କରାଯାଇଛି | ସନାତନ ଧର୍ମ ମତରେ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ହେଉଛନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ ( କିମ୍ବା ମହାବିଷ୍ଣୁ) । ଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ୱୟଂ ରୁଦ୍ର । ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ‘ବ୍ରହ୍ମା’ ଭାବରେ ବିଚାର କରାଯାଇଛି |

ସାରଳା ଦାସ ମଧ୍ଯ ଲେଖୁଛନ୍ତି

‘‘ରାମ କୃଷ୍ଣ ସୁଭଦ୍ରା ଯେ ତିନି ପ୍ରତିମା

ଶ୍ରୀପୁରୁଷୋତ୍ତମେ ବିଜେ ହଳୀ ହରି ବ୍ରହ୍ମା ।’’

ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ ଯେ ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମା ନୀଳାଚଳରେ ସ୍ତ୍ରୀ ରୂପରେ ପୂଜା ପାଇବାର ଏକ ପ୍ରବାଦ ରହିଛି ।

ପ୍ରବାଦଟି ଏହିପରି ଯେ ;-

ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି ସର୍ଜନା କରିବା ପାଇଁ ମନ ବଳାଇଲେ, ସେହି କାଳରେ ପ୍ରକୃତି ରୂପିଣୀ ଯୋଗମାୟା ତାଙ୍କ ସହିତ ଶୃଙ୍ଗାରରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବାପାଇଁ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକଟ କଲେ; ମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମା ଯୋଗମାୟାଙ୍କୁ ତିରସ୍କାର କଲେ । ଫଳରେ ଯୋଗମାୟା କ୍ରୋଧାନ୍ବିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଅଭିଶାପ ଦେଲେ ଯେ ତୁମେ ସ୍ତ୍ରୀ ଜାତିର ଅପମାନ କରିଥିବାରୁ ତୁମ୍ଭଙ୍କୁ ସ୍ତ୍ରୀ ରୂପ ଗ୍ରହଣ ହଣ କରିବାକୁ ହେବ । ସେଥିପାଇଁ ଅଭିଶାପଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ତ୍ରୀ ରୂପରେ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ନାମରେ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରରେ ପୂଜିତ ହୋଇ ଆସୁଛନ୍ତି ।

ମହାକବି ସାରଳା ଦାସ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ବର୍ଣନା କରିଛନ୍ତି । ସେ ଲେଖୁଛନ୍ତି

– ‘‘ମଧ୍ୟରେ ସୋହେଦ୍ରା ଯେ ଜଗତର ପିତା

ସଂସାର ଜାତ କରିବା କରିବାକୁ ଅଟନ୍ତି ମହାଗ୍ୟାଂତା ।’’

‘‘ଅନାଦି ମାତାଙ୍କର ଶାପଗୁଣ ଘେନି

ତେଣୁ ସେ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ରୂପ ବହିଛନ୍ତି ପୁଣି ।’’

ସେହିପରି ଆଉ ଏକ ଆଖ୍ୟାନ ହେଲା ଯେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଗୋପାଳ ବାଳକମାନଙ୍କ ସହିତ ବତ୍ସାମାନଙ୍କୁ ଚରାଉଥିବା ବେଳେ ଥରେ ବଣଭୋଜିରେ ନିମଗ୍ନ ରହିଥିବା ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ବତ୍ସାମାନଙ୍କୁ କୌତୁକବଶତଃ ଅପହରଣ କରି ଗୋଟିଏ ନିଭୃତ ସ୍ଥାନରେ ରଖିଲେ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଗୋପ ବାଳକମାନେ ବଣଭୋଜି ସମାପ୍ତ କରି ନିଦ୍ରା ଯାଇଥିବା ସମୟରେ ଗୋପପତି ନନ୍ଦ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ । ଗାଭୀମାନଙ୍କୁ ନ ଦେଖି ସେ କ୍ରୋଧାନ୍ବିତ ହୋଇ ନିଦ୍ରା ଯାଇଥିବା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଛାଟରେ ପ୍ରହାର କଲେ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଯୋଗବଳରେ ର ବ୍ରହ୍ମା ବତ୍ସାମାନଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରିଥିବା ଜାଣି ନିଜ ଶ୍ରୀଅଙ୍ଗରୁ ବତ୍ସାମାନଙ୍କୁ ଜାତ କରାଇଲେ । ଏହାପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅପୂଜ୍ୟ ହେବାକୁ ଅଭିଶାପ ଦେଲେ । ବ୍ରହ୍ମା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କ୍ଷମା ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ; କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅଭିଶାପ ଅକାଟ୍ୟ ବୋଲି କହିଥିଲେ । ବ୍ରହ୍ମା କଳିଯୁଗରେ ତାଙ୍କ ସହିତ ନୀଳାଚଳରେ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ରୂପେ ପୂଜା ପାଇବେ । ତେଣୁ ନୀଳାଚଳ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପୂଜା ପାଉଥିବା ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ଵୟଂ ବ୍ରହ୍ମା । । ଅନ୍ୟ ଭାଷାରେ କହିଲେ- ସ୍ଵୟଂ ବ୍ରହ୍ମା ଗୋପ୍ୟ ହୋଇ ନୀଳାଚଳରେ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ରୂପେ ପୂଜା ପାଉଛନ୍ତି । ତେଣୁ ରତ୍ନବେଦୀରେ ପୂଜା ପାଉଥିବା ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ହିଁ ହେଉଛନ୍ତି ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମା ।

ସାରଳା ଦାସ ଲେଖୁଛନ୍ତି–

‘ଇନ୍ଦ୍ରଦୁମନ ପଚାରାଇ ବସୁ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ

ୟେ ତିନି ମୂର୍ତି କିଏ କିଏ ଗୋଚର ନ ଗଲା ମୁକୁ ।

ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲନ୍ତି ଯେ ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରତିମା

ରୁଦ୍ର ଅବ ଅବତାର ଧବଳବର୍ଣ୍ଣ ନାମ ବଳରାମା ।

ଦକ୍ଷିଣେ ସଉନନ୍ଦ ବାମେ ବଜ୍ର ଯେ ଲଙ୍ଗଳ

କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଯେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଅଟନ୍ତି କାମପାଳ ।

ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିମା ୟେ କୁକୁମ ବର୍ଷ ରୂପ

ବ୍ରହ୍ମା ଅବତାର ୟେ ଶାପେଣ ଅନୁରୂପ ।

କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ନୀଳ ରୁଚିର ଯାର କାୟେ

ଶଙ୍ଖ ଚକ୍ର ଗଦା ପଦ୍ମ ୟେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ସ୍ୱୟଂ ।

ସୋହେଦ୍ରା ରାମକୃଷ୍ଣ ୟେ ତିନି ପ୍ରତିମା

ବ୍ରହ୍ମା ଈଶ୍ଵର ଯେ ଶ୍ରୀପୁରୁଷୋତ୍ତମା । (ମୂଷଳୀପର୍ବ)

ଯଶୋବନ୍ତ ଦାସ ତାଙ୍କର ‘ପ୍ରେମଭକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଗୀତା’ ରେ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ବ୍ରହ୍ମା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି । କବି ଯଶୋବନ୍ତ ଦାସ ବ୍ରହ୍ମା ପାଇଥିବା ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମା - ଅଭିଶାପ କଥାଟିକୁ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି ।

ସେ ଲେଖୁଛନ୍ତି –

‘‘ଯେ କାଳେ ବ୍ରହ୍ମା ବିଷ୍ଣୁ ହର ।

ଜାତ ହୋଇଲେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ॥

ବ୍ରହ୍ମା ରହିଲେ ପୃଥ୍ବୀ ସ୍ଥାପି ।

ବିଷ୍ଣୁ ରହିଲେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ॥

ରୁଦ୍ର ରହିଲେ ଯୋଗମତେ ।

ୟେମନ୍ତେ କେତେକାଳ ଅନ୍ତେ ||

ଭେଟିଲେ ମାତା ପୁତ୍ରେ ପୁଣ ।

ସେ ରୁଦ୍ର ସଙ୍ଗେ ବିଡ଼ମ୍ବନ ||

ତା’ ଶୁଣି ଆମ୍ଭେ ପୁଣି ଗଲୁ ।

ବ୍ରହ୍ମାର ସହିତେ ମିଳିଲୁ ॥

ମାତା କହିଲେ ବିଡ଼ମ୍ବଣ |

ପୁତ୍ର ସେ ମାତାଙ୍କ ସଙ୍ଗେଣ।।

ଆମ୍ଭେ ବୋଇଲୁ ଶୁଣ ମାତ ।

ଧର୍ମ ସେ ଲଂଘିଲେ ଯୁଗତ।।

ବାଳ ସ୍ଵଭାବ ରୁଦ୍ର ସେହି ।

ତୁମ୍ଭେ ଯେ ଗର୍ଭଧାରୀ ଥାଇ ॥

ତୁମ୍ଭେ କେମନ୍ତେ କଲ ଏହା ।

ତା’ ଶୁଣି କୋପେ ଯୋଗମାୟା ॥

ଶାପ ଆମ୍ଭଙ୍କୁ କୋପେ ଦେଲେ ।

ଯୋନି ତୁ ନିନ୍ଦିଲୁ ବୋଇଲେ ॥

ଯୋନିରୁ ବିଷ୍ଣୁ ହୋଇ ଜାତ ।

ଯୁଗ ଯୁଗକୁ ସେ ସମ୍ଭୂତ ||

ଯେ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ତିରି ଯୋନି ହେଉ ।

ଅପୂଜା ହୋଇ ଦିନଯାଉ ।।

X X X

ଯେ ରୁଦ୍ର ବଳଭଦ୍ର ରୂପ ।

ଅଟନ୍ତି ଅନନ୍ତ ସ୍ଵରୂପ ||

ଆମ୍ଭେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଦେହୀ ।

ବ୍ରହ୍ମା ସୁଭଦ୍ରା ହୋଇ ତହିଁ ॥’’

ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଓ ଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ରଙ୍କ ଭଗ୍ନୀ ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା । ଗବେଷକମାନେ ମତ ଦେଇଛନ୍ତି ଯେ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ହେଉଛନ୍ତି କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଅବତାର ଏବଂ ଶ୍ରୀ ବଳଭଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ବଳରାମଙ୍କ ଅବତାର । ବଳରାମଙ୍କ ସହୋଦରା ଏବଂ ରୋହିଣୀ କନ୍ୟା ସୁଭଦ୍ରା ହେଉଛନ୍ତି ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପତ୍ନୀ ।

ତେବେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସୁଭଦ୍ରା ହିଁ ନୀଳାଚଳରେ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଶ୍ରୀ ବଳଭଦ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭଗ୍ନୀ ରୂପରେ ପୂଜା ପାଉଛନ୍ତି ।

ସେହିପରି ଓଡ଼ିଶାରେ ବୈଷ୍ଣବଧର୍ମରେ ତନ୍ତ୍ରର ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିବା ଫଳରେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ‘ଭୈରବ’ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଗଲା । ଫଳରେ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ରୂପରେ ଗ୍ରହଣ କରାଗଲା । କେତେକ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ବଳଭଦ୍ରଙ୍କୁ ‘ଶିବ’ ବା ‘ଭୈରବ’ ରୂପେ ବିବେଚନା କରାଯାଇ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ଶକ୍ତିରୂପରେ ବିଚାର କରାଗଲା ।

ବହୁ ଅତୀତରେ ଓଡ଼ିଶା ଏକ ପ୍ରଧାନ ତନ୍ତ୍ର ପୀଠ ଥିଲା । ତନ୍ତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ଆଦ୍ୟାଶକ୍ତି ହେଉଛନ୍ତି ତ୍ରିବିଧ, ଯଥା- କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣା ମହାକାଳୀ, ପୀତବର୍ଣ୍ଣା ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଏବଂ ଶ୍ଵେତବର୍ଣ୍ଣା ମହାସରସ୍ଵତୀ । ତେବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଇଛି ଯେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ହେଉଛନ୍ତି କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣା ମହାକାଳୀ, ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ହେଉଛନ୍ତି ପୀତବର୍ଣ୍ଣା ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଏବଂ ଶ୍ରୀ ବଳଭଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ଶ୍ୱେତବର୍ଣ୍ଣା ମହାସରସ୍ୱତୀ ।

ସାଂଖ୍ୟ ଦର୍ଶନରେ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ପ୍ରକୃତି ସ୍ଵରୂପିଣୀ ଏବଂ ସେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର ରୂପାନ୍ତର ବୋଲି ମଧ୍ୟ ପରିକୀର୍ଷିତା । ‘ନୀଳାଦ୍ରି ମହୋଦୟ’ରେ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରା କରାଯାଇଛି-

‘‘ରୁଦ୍ରାଣ୍ୟୈ ରୁଦ୍ର ରୂପାୟେ କାଳରାଜ୍ୟୈ ନମୋନମଃ ବୈଷ୍ଠବୈ ବିଷ୍ଣୁ ରୂପାୟୈ ମହାଲଜ୍ୟୈ ନମୋନମଃ ।

ସ୍ତ୍ରୀ ରୂପଜ୍ୟୈ ନମସ୍ତେ ଽସ୍ତୁ ସୁଭଦ୍ରେତ୍ବା ନମାମ୍ୟହମ୍ ସାକ୍ଷାତ୍ ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵରୂପାଂ ତାଂ ଜଗଦମ୍ବେ ନମୋସ୍ତୁତେ ।’’

ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ଆଦ୍ୟାଶକ୍ତି । ସେ ଭଦ୍ରକାଳୀ । ମା’ ବିମଳାଙ୍କୁ ଯେଉଁ ତନ୍ତ୍ରମତେ ପୂଜା କରାଯାଏ, ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ସେହି ତନ୍ତ୍ରମତେ ପୂଜା କରାଯାଏ । ଉଭୟ ମାଆ ସୁଭଦ୍ରା ଓ ମାଆ ବିମଳାଙ୍କୁ ‘ହ୍ଲିଂ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା କରାଯାଏ ।

ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ହେଉଛନ୍ତି ମା’ ସୀତା ଠାକୁରାଣୀ । ‘ ‘ ନୀଳାଦ୍ରି ଅର୍ଚ୍ଚନ ଚନ୍ଦ୍ରିକା’ରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ଯେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ହେଉଛନ୍ତି ରଘୁନନ୍ଦନ ଶ୍ରୀରାମ । ଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏବଂ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ହେଉଛନ୍ତି ମୈଥିଳୀ ବା ସୀତା ଠାକୁରାଣୀ ।

କୁହାଯାଇଛି–

‘‘ ଜଗନ୍ନାଥ ମହାବାହୋ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ରଘୁନନ୍ଦନମ୍

ସୌମିତ୍ରୀ ବଳଦେବଶ୍ଚ ଭଦ୍ରା ମୈଥିଳୀମେବଚ ।’’

‘ଦାଣ୍ଡୀ ରାମାୟଣ’ରେ କୃପାସିଦ୍ଧା କବି ବଳରାମ ଦାସ, ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ, ଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ର ଓ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ଯଥା ଯଥାକ୍ରମେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି |

ସେ ଲେଖୁଛନ୍ତି–

‘‘ ଶ୍ରୀରାମ ଜାଣିଲେ ମୁଁ ଯେ ଅଟେ ଜଗନ୍ନାଥ

ସୀତା ସୁଭଦ୍ରା ଯେ’ ବେନି ଅଟନ୍ତି ସଂଜାତ ।

ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯେ ବଳରାମ ଏକସଙ୍ଗେ ହୋନ୍ତି

ଏ ସନକ ମତେ ତହୁଁ ଦେବ ଚଳିଯାନ୍ତି ।’’

‘ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣ’ ରେ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ଜଗତ ଜନନୀ ଭାବରେ ବନ୍ଦନା କରାଯାଇଛି ।

ଯଥା-

‘‘ଜୟ ଭଦ୍ରେ ସୁଭଦ୍ରେ ତ୍ବଂ ସର୍ବେଷାଂ ଭଦ୍ରଦାୟିନି ଭଦ୍ରାଭଦ୍ରାସ୍ବରୂପା ତଂ ଭଦ୍ରକାଳି ନମୋଽସ୍ତୁତେ ।

ମାତା ଜଗତାଂ ଦେବି ! ପିତା ନାରାୟଣେ ହି ସଃ

ସ୍ତ୍ରୀ ରୂପଂ ସର୍ବ ସର୍ବମେବ ପୋରୁପୁଂ ଜଗଦୀଶ୍ୱରଃ

ଯୁଗେ ଯୁଗେ ରହସ୍ୟମୟୀ ଭାବରେ ପରିକର୍ତ୍ତୀତା । ମା’ ସୁଭଦ୍ରା ମଧ୍ୟ ରାଧାସ୍ଵରୂପିଣୀ । ତାତ୍ତ୍ୱିକ କବିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରୀରାଧା ରୂପେ ପରିକଳ୍ପନା କରିଛନ୍ତି । ସନ୍ଥ କବି ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦ ‘ମନ୍ମଥ ଚନ୍ଦ୍ରିକା’ରେ ଶ୍ରୀରାଧାଙ୍କୁ ରଙ୍ଗେଶ୍ଵରୀ ଶ୍ରୀରାଧା ଭାବରେ ରୂପାୟନ କରିଛନ୍ତି |

ଯେପରି– ‘“ ସୁଭଦ୍ରାଟି ରଙ୍ଗଦେବୀ ରାଧାରଙ୍ଗେଶ୍ୱରୀ ମଧ୍ୟରେ ବିଜୟ ମାତ ଶୂନ୍ୟ ରୂପ ଧରି ।’’

କବି ଶିବଦାସ ‘ରାଧା ରସାମୃତ ଗୀତା’ରେ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ କିଶୋରୀ ଶ୍ରୀରାଧା ବୋଲି ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି–

‘‘ କିଶୋର-କିଶୋରୀ ରୂପ ସେହି ଅଙ୍ଗେ ଅଛି

କପଟରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ମୂରତି ସେ ହୋଇଛି ।

ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ବଳରାମ ଯେ କନିଷ୍ଠ ଜଗନ୍ନାଥ ।'

ଯେଉଁ ରାଧା ସୁଭଦ୍ରାଟି ନାମ ତାର ଖ୍ୟାତ।''

ରହସ୍ୟବାଦୀ ପଞ୍ଚସଖା କବିମାନେ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି । କବି ବଳରାମ ଦାସ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ‘ଋଗ୍‌ବେଦ’ ଭାବରେ ରୂପାୟନ କରିଛନ୍ତି ।

ସେ ଲେଖୁଛନ୍ତି –

“ବଳଭଦ୍ର ଯେ ସାମ ହୋଇ । ଋଗ୍ ଯେ ସୁଭଦ୍ରା ଅଟଇ । ଯଜୁର୍ବେଦ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ । । ଅଥର୍ବ ସୁଦର୍ଶନ ପାର୍ଥ ।"

ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ‘କାମ୍ପିଲ୍ୟ ବାସିନୀ’ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । କାରଣ ସେ ହେଉଛନ୍ତି କମ୍ପନର କାରଣ | ସର୍ଜନାର ମୂଳହେତୁ। ସୃଷ୍ଟିପୂର୍ବରୁ ‘ପୁରୁଷ’ ବା ‘ପରମାତ୍ମା’ଙ୍କର ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ଜନିତ ଯେଉଁ କମ୍ପନ (କାମ୍ପିଲ୍ୟ) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ତାହା ଦୁଇଗୋଟି ଶକ୍ତିର ମିଳନର କମ୍ପନ । ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ବୟ ହେଉଛନ୍ତି ସଗୁଣ ଶକ୍ତି ଓ ନିର୍ଗୁଣ ଶକ୍ତି । ଏହାକୁ ହୁଏତ ପୁରୁଷ ଓ ପ୍ରକୃତି ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରେ । ତେବେ କମ୍ପନର କାରଣ ସ୍ୱରୁପ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ କାଂପିଲ୍ୟବାସିନୀ କହାଯାଏ ।

ବୌଦ୍ଧମାନଙ୍କ ମତରେ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ହେଉଛନ୍ତି ‘ଧର୍ମ’ । ଜେନେରାଲ କନିଙ୍ଗହାମ୍ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି ଯେ ବୌଦ୍ଧଧର୍ମର ତ୍ରିରତ୍ନ ଅର୍ଥାତ୍ ବୁଦ୍ଧ, ଧର୍ମ ଓ ସଂଘ ପ୍ରଧାନ ଚିହ୍ନ ରୂପେ ପରିଚିତ । ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଲା ଯେ ବୁଦ୍ଧ ହିଁ ପୁରୁଷ, ଧର୍ମ ପ୍ରକୃତି ଏବଂ ସଂଘ ଏ ଦୁଇଟିର ସଂଯୋଗ।

ବୈଷ୍ଣବମାନେ ‘ହରେକୃଷ୍ଣ’- ଏହି ଚାରି ଅକ୍ଷରକୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଧାମୂର୍ତ୍ତି ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି ।

ଯେପରି –

ହ - ସୁଭଦ୍ରା

ରେ – ବଳଭଦ୍ର

କୃ - କୃଷ୍ଣ

ଷ୍ଣ – ସୁଦର୍ଶନ ।

ସେହିପରି ବଳଭଦ୍ରଙ୍କୁ ‘ଶ୍ରବଣ’, ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ‘ନୟନ’, ‘ସୁଭଦ୍ରା’ଙ୍କୁ ‘ଅଧର’ ଓ ସୁଦର୍ଶନକୁ ‘ନାସିକା’ ରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ।

ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ସର୍ବଶକ୍ତିସ୍ୱରୂପିଣୀ । ସେ ଚରାଚର ଜଗତକୁ ମୋହିତ କରିରଖିଛନ୍ତି। ସେ ଜୀବମାନଙ୍କର ମୁକ୍ତି ପ୍ରଦାୟିନୀ । ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ‘ସ୍କନ୍ଦପୁରାଣ’ରେ ଏହିପରି ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଇଛି –

“ କାର୍ଯ୍ୟକାରଣକର୍ତ୍ତୀ ତ୍ଵଂ ସର୍ବଶ କ୍ତ୍ରୈ ନମୋଽସ୍ତୁତେ ସର୍ବସ୍ୟ ହୃଦି ସଂବିଷ୍ଟେ ଜ୍ଞାନ ମୋହାତ୍ମିକେ ସଦା ।”

ଅର୍ଥାତ୍ ହେ ଦେବି ! ଆପଣ କାର୍ଯ୍ୟକାରଣର କର୍ତ୍ତୀ ଏବଂ ସର୍ବଶକ୍ତିସ୍ୱରୂପିଣୀ । ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜୀବର ହୃଦୟ ମଧ୍ୟରେ ବିରାଜିତା । ଆପଣ ତ ସ୍ଵୟଂ ଜ୍ଞାନ ମୋହାତ୍ମିକେ ଅଟନ୍ତି ।

“କୈବଲ୍ୟ ସୁଖଦେ ଭଦ୍ରେ ତ୍ବାଂ ନମାମି ସୁରାରଣିମ୍

ଦେବି ନଂ ବିଷ୍ଣୁମାୟାସି ମୋହୟନ୍ତୀ ଚରାଚରମ୍ ।”

ଅର୍ଥାତ୍ ହେ କୈବଲ୍ୟସୁଖଦେ ! ଆପଣ ସୁରମାନଙ୍କର ଅରଣିସ୍ୱରୂପା । ଆପଣ ହିଁ ସ୍ଵୟଂ ବିଷ୍ଣୁମାୟା । ଆପଣ ଚରାଚରକୁ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ପୁନଶ୍ଚ ଏହିପରି ମୋହିତ କରି ରଖୁଛନ୍ତି ।

କୁହାଯାଇଛି-

ହୃଦପଦ୍ମାସନସଂସ୍ଥାସି ବିଷ୍ଣୁଭାବାନୁସାରିଣୀ

ତ୍ୱମେବ ଲକ୍ଷ୍ମୀଗୌରୀ ଚେଶଚୀ କାତ୍ୟାୟନୀ ତଥା ।” ଅର୍ଥାତ୍ ଆପଣ ବିଷ୍ଣୁଭାବାନୁସାରିଣୀ । ଆପଣ କମଳାରୂପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ହୃଦୟ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଦା ବିରାଜିତ । ଆପଣ ମଧ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଗୌରୀ, ଶଚୀ ଏବଂ କାତ୍ୟାୟନୀ ।

“ ଜୟଭଦ୍ରେ ଭଦ୍ରେ ତ୍ଵଂ ସର୍ବେକ୍ଷାଂ ଭଦ୍ରଦାୟିନୀ

ଭଦ୍ରାଭଦ୍ରସ୍ଵରୂପା ତଂ ଭଦ୍ରକାଳି ନମୋଽସ୍ତୁତେ ।”

ଅର୍ଥାତ୍ ଆପଣ ସମସ୍ତଙ୍କର ଭଦ୍ରଦାୟିନୀ ହେତୁ ଭଦ୍ରା ନାମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା । ହେ ସୁଭଦ୍ରେ, ହେ ଭଦ୍ରକାଳି ! ଆପଣ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଅମଙ୍ଗଳର ସ୍ଵରୂପ ଅଟନ୍ତି।ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ।

“ତ୍ଵଂ ମାତା ଜଗତାଂ ଦେବି ପିତା ନାରାୟଣୋ ହିସଃ ସ୍ତ୍ରୀରୂପଂ ସର୍ବମେବ ତ୍ଵଂ ପୁଂରୂପୋ ଜଗଦୀଶ୍ଵରଃ ।”

ଅର୍ଥାତ୍ ହେ ଦେବି ! ଆପଣ ଅଖିଳ ଜଗତର ମାତା । ଶ୍ରୀ ନାରାୟଣ ଅଖିଳ ଜଗତର ପିତା ଅଟନ୍ତି । ଜଗତରେ ଯେଉଁ ସବୁ ସ୍ତ୍ରୀ ରୂପ ପରିଦୃଶ୍ୟମାନ, ସମସ୍ତେ ହିଁ ହେଉଛନ୍ତି ଆପଣ । ଜଗତରେ ଯେଉଁସବୁ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ନାରାୟଣଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ।

“ ଯୁବୟୋର୍ନହି ଭେଦୋଽସ୍ତି ନାସ୍ତ୍ଯନ୍ୟତ୍ ପରମେବ ହିଁ • ଯଥାବୟଂ ନିଯୁକ୍ତା ହି ତ୍ୱୟା ବୈଷ୍ଣବମାୟୟା । ନିଦେଶକାରିଣୋ ନିତ୍ୟ ଭ୍ରମାମଃ ପରମେଶ୍ଵରି

ବୃତିଃ ପ୍ରବୃତିଃ ପରମା କ୍ଷୁଧା ନିଦ୍ରା ତ୍ୱମେବ ଚ ।”

ଅର୍ଥାତ୍ ହେ ପରମେଶ୍ଵରି ! ଆପଣ ଉଭୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ପାର୍ଥକ୍ୟ ନାହିଁ । ଜଗତରେ ଆପଣଙ୍କ ଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସ୍ତୁ କିଛି ନାହିଁ । ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟାରେ ଆପଣ ଆମ୍ଭମାନଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଯେଉଁ କର୍ମରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ଆମ୍ଭେମାନେ ତଦନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଅଛୁ । ଆପଣ ହିଁ ହେଉଛନ୍ତି ବୃତ୍ତି, ପ୍ରବୃତ୍ତି, ପରମକ୍ଷୁଧା ଏବଂ ନିଦ୍ରା ।

“ ଆଶା ତ୍ବମାଶାପୂର୍ଣ୍ଣା ଚ ସର୍ବଶାପରିପୂରିକା

ମୁକ୍ତି ହେତୁସ୍ତ୍ବମେବେଶା ବନ୍ଧହେତୁସ୍ତ୍ବମେବ ହି ।”

ଅର୍ଥାତ୍ ଆପଣ ହେଉଛନ୍ତି ଆଶା, ପୁଣି ଆଶାପୂର୍ଣ୍ଣା । ଆପଣଙ୍କର କୃପାରେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଶା ପରିପୂରଣ ହୋଇଥାଏ । ଆପଣ ଜୀବମାନଙ୍କର ମୁକ୍ତି ପ୍ରଦାୟିନୀ ! ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭବବନ୍ଧନର ହେତୁସ୍ୱରୂପା ।

‘ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣ’ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ର ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ଭାବରେ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଇଛି–

‘‘ଦକ୍ଷ ପାର୍ଶ୍ଵସ୍ଥିତାଂ ଚାସ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଶୁଭଲକ୍ଷଣାମ୍

X X X

ତୟୋର୍ମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତାଂଲକ୍ଷ୍ମୀଂ ସୁଭଦ୍ରାଂ ଭଦ୍ରରୂପିଣୀମ୍ ।’’

ପୁନଶ୍ଚ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ହେଉଛନ୍ତି ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ସର୍ବକାମପ୍ରଦା କରୁଣାର କଳ୍ପଲତା ସଦୃଶା । ଆପଣଙ୍କର ଚରଣକମଳରେ ଆମେ ସବୁ ଆଶ୍ରିତ ।

ଆପଣ କରୁଣ କଟାକ୍ଷ ଦ୍ବାରା ଆମ୍ଭମାନଙ୍କୁ ପରିତ୍ରାଣ କରନ୍ତୁ-

“ ସର୍ବକାମ ପ୍ରଦେ ନିତ୍ୟେ ଭକ୍ତାନାଂ କଳ୍ପବଲ୍ଲରୀ

ତ୍ରାହି ପାଦାଜ୍ଜନମ୍ରଂ ମାଂ କୃପାପାଙ୍ଗବିଲୋକନୈଃ।”

ବାସ୍ତବିକ୍ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ନିବେଦିତ ହୋଇଥିବା ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନା ଯେପରି ଭକ୍ତିଭାବାତ୍ମକ, ସେହିପରି ମଧ୍ୟ ତତ୍ତ୍ବ-ଆଧାରିତ ।

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ରେ ଜଗତ ଜନନୀ କାମ୍ପିଲ୍ୟ ବାସିନୀ ଦେବୀ ମାଆ ସୁଭଦ୍ରା

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ରେ ଜଗତ ଜନନୀ କାମ୍ପିଲ୍ୟ ବାସିନୀ ଦେବୀ ମାଆ ସୁଭଦ୍ରା