୧. ସାତପାହାଚ ଦ୍ୱାର -:

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ନାଟମଣ୍ଡପର ଉତ୍ତରପଟ ପ୍ରବେଶ ପଥରେ ସାତଗୋଟି ପାହାଚ ବିଦ୍ୟମାନ ତେଣୁ ଏହାକୁ ସାତପାହାଚ ଦ୍ୱାର କୁହନ୍ତି । ଏଠାରେ ଠାକୁରଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ନୀତି ବଢ଼ିବା ସହିତ ଗୁଣ୍ଡିଚା ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଠାକୁରମାନଙ୍କୁ ଟାହିଆ ଓ ଚୂଳ ଲାଗି ହୁଏ । ପ୍ରତିଦିନ ଏହି ଦ୍ୱାର ଦେଇ ଭକ୍ତମାନେ ଶ୍ରୀଜୀଉଙ୍କ ଦର୍ଶନ ନିମନ୍ତେ ଯାଇଥାନ୍ତି ।

୨. ଭୋଗମଣ୍ଡପ ଘରର ଦ୍ୱାର -:

ଭୋଗମଣ୍ଡପର ଚାରିଦିଗରେ ଚାରିଟି ଦ୍ଵାର ରହିଅଛି । ପଶ୍ଚିମ ପାଖ ଦ୍ଵାର ଯାହା ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଡ଼କୁ ରହିଅଛି , ଗରୁଡ଼ ସ୍ତମ୍ଭ ପଛପଟକୁ ରହିଥିବାରୁ ଏହାର ନାମ ଗରୁଡ଼ ଦ୍ୱାର ଅଟେ । ପ୍ରତିଦିନ ଭୋଗମଣ୍ଡପ ପୂଜା ଓ ଦମନକ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ ରାତିରେ ମଦନମୋହନଙ୍କୁ ମୁଦ ଦିଆଯିବା ବେଳେ ଏହି ଦ୍ଵାର ଖୋଲାଯାଏ ।

ଏତଦ୍ ବ୍ୟତିରେକ ଦକ୍ଷିଣ ପାଖ ଦ୍ଵାର ବାଟେ ଭୋଗ ମଣ୍ଡପକୁ ଭୋଗ ଛେକ ନିଆଯାଏ । ଭୋଗ ସରିଲା ପରେ ଉତ୍ତର ଓ ପୂର୍ବ ଦିଗ ଦ୍ଵାରବାଟେ ଭୋଗ ଆନନ୍ଦ ବଜାର ଓ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ବାହାରକୁ ବରାଦି ଆକାରରେ ନିଆଯାଏ ।

୩. ଘଣ୍ଟି ଦ୍ୱାର -:

ବାହାର କାଠର ଡାହାଣ ପଟେ ଗାରଦ ପାଖରେ ବଡ଼ ଘଣ୍ଟି ଅଛି । ସେହି ଘଣ୍ଟି ପାଖରେ ଥିବା ଦ୍ୱାରକୁ ଘଣ୍ଟି ଦ୍ୱାର କୁହନ୍ତି । ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିକଟରେ ଯେତେବେଳେ ତିନିଧୂପ ପୂଜା ସମର୍ପିତ ହୁଏ ସେତେବେଳେ ଏହି ଘଣ୍ଟ ବାଜିବାର ବିଧି ଅଛି କିନ୍ତୁ ଛତ୍ର ଭୋଗ ସମୟରେ ନୁହେଁ । ମହାପ୍ରସାଦ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବ୍ୟତିକ୍ରମ ନ ହେବା , ଏକାଗ୍ରତା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ସହ ବାହାର ଶବ୍ଦ ଏବଂ ଧ୍ୱନି ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ ନ କରିବା ଏହି ଘଣ୍ଟି ବାଜିବାର ମୂଳ କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

୪. ମୁଦୁଲି ଦ୍ୱାର -:

ନାଟ ମଣ୍ଡପରେ ଗରୁଡ଼ ସ୍ତମ୍ଭରୁ ବାହାର ବେଢାକୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ମୁଦୁଲି ଦ୍ଵାର । ମୁଦୁଲି ସେବାୟତ ଏହି ଦ୍ୱାର ଜଗିଥାନ୍ତି ।

୫. ପଣ୍ଡା ଦ୍ୱାର -:

ୟବିଜୟ ପିଣ୍ଡଠାରୁ ଏକ ରାସ୍ତା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଭିତର ବେଢ଼ା ଆଡ଼କୁ ଆସିଅଛି । ଏହାକୁ ପଣ୍ଡା ଦ୍ଵାର କୁହାଯାଏ ।

୬. ଜୟ ବିଜୟ ଦ୍ୱାର -:

ଜୟବିଜୟ ଦ୍ୱାର ବଡ଼ଦେଉଳର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ଅଟେ । ବାହାରକାଠ ଠାରୁ ଜଗମୋହନମଧ୍ୟସ୍ଥ ଭିତରକାଠନିକଟକୁ ଯିବା ପାଇଁ ରହିଥିବା ଦ୍ୱାର ହେଉଛି ‘ଜୟବିଜୟ ଦ୍ୱାର’ । ଏହି ଦ୍ୱାରଟି ବୈକୁଣ୍ଠର ଦ୍ୱାରପାଳ ଜୟ ଓ ବିଜୟଙ୍କ ନାମ ଅନୁସାରେ ହୋଇଛି । ଏହା ମୁଗୁନି ପଥରରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି । ନାଗବନ୍ଧାଦି କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ନନ୍ଦାବର୍ତ୍ତି ଇତ୍ୟାଦି

ଏଥିରେ କରାଯାଇଛି । ଏଠାରେ ମୋଟ ୧୨ଟି ଶିଳାଲେଖ ରହିଛି। ଜୟବିଜୟ ଦ୍ୱାରରେ କପିଳେନ୍ଦ୍ର ଦେବଙ୍କର ପାଞ୍ଚଟି , ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦେବଙ୍କର ଚାରିଟି , ପ୍ରତାପରୁଦ୍ର ଦେବଙ୍କର ଦୁଇଟି ଓ ଗୋବିନ୍ଦ ବିଦ୍ୟାଧର ଦେବ ଗଜପତିଙ୍କ ର ଗୋଟିଏ , ଏହି ପରି ମୋଟ ୧୨ଟି ଶିଳାଲେଖ ରହିଛି ।

କପିଳେନ୍ଦ୍ରଦେବଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଶିଳାଲେଖରେ ସେ କୌଣସି ପଦବୀ ଧାରଣ କରିନାହାନ୍ତି । ଦ୍ୱିତୀୟ ଶିଳାଲେଖରେ ଗଜପତି ଗୋଡ଼େଶ୍ୱର ଓ ତୃତୀୟ ଶିଳାଲେଖରେ ଗଜପତି ଗୌଡ଼େଶ୍ୱର ନବକୋଟି କର୍ଣ୍ଣାଟ କଳବର୍ଗେଶ୍ୱର ପଦବୀ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀଗଣ ଏପରିକି ଗୋବିନ୍ଦ ବିଦ୍ୟାଧର ମଧ୍ୟ ଏହି ପଦବୀ ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି । ଏଇଥିରୁ ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ ଗଜପତି ମାନେ ରାଜ୍ୟ ଜୟ କରିବା ପରେ ଏପରି ଶିଳାଲେଖ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିଲୁ ।

କପିଳେନ୍ଦ୍ର ଦେବଙ୍କ ଏକ ଶିଳାଲେଖରେ “ଲୁଣ ଓ କଉଡ଼ି ଉପରୁ କରଛାଡ଼ ଘୋଷଣା” ପ୍ରସଙ୍ଗ ରହିଛି । ଅନ୍ୟ ଏକ ଶିଳାଲେଖରେ “ବିଜୟନଗର ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନ ସେନାଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରି ବାହୁଡ଼ା କଟକାଇ (ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ଅଭିଯାନ) ରେ ପୁରୀରେ ବୀର ମଣୋହି କରିବା” ସମ୍ପର୍କିତ ସୂଚନା ରହିଛି ।

ତୃତୀୟ ଶିଳାଲେଖରେ “କୃତଘ୍ନ ସାମନ୍ତଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଦୃଢ଼ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ” ପାଇଁ ଘୋଷଣା ରହିଛି । ଚତୁର୍ଥ ଶିଳାଲେଖରେ “ଠାକୁରଙ୍କ ରତ୍ନଭଣ୍ଡାରରେ ବିଭିନ୍ନ ଅଳଙ୍କାରର ଗଚ୍ଛିତ କରିବା” ସୂଚନା ଦିଆଯାଇଛି ।

ଗଜପତି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦେବଙ୍କ ଏକ ଶିଳାଲେଖରେ “ଠାକୁରଙ୍କୁ ଅଳଙ୍କାର ଦାନ” ସମ୍ପର୍କରେ ତଥ୍ୟ ରହିଛି । ଅନ୍ୟ ଏକ ଲେଖରେ “ବ୍ରାହ୍ମଣ ବା ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ସେବାୟତଙ୍କ ପ୍ରତି ଉଦାର ଓ ଦୟାଶୀଳ ହେବାକୁ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ” ର ବିବରଣୀ ମିଳେ । ପ୍ରତାପ ରୁଦ୍ରଦେବଙ୍କ ଏକ ଶିଳାଲେଖରେ “ଜୟଦେବ କୃତ ଗୀତଗୋବିନ୍ଦର ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ” ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ରହିଛି ।

ପ୍ରତିନିତ୍ୟ ଜୟବିଜୟ ଦ୍ଵାରଫିଟା -:

ଅଖଣ୍ଡ ମେକାପ ଓ ପାଳିଆ ମେକାପ ବଇଠା ଧରି ଠାକୁରଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି ଓ ନଅ ଗୋଟି ବଳିତା ପିତଳ ବଇଠାରେ ଜାଳନ୍ତି । ତତ୍ପରେ କଳାହାଟ ଦ୍ୱାର ଖୋଲାଯାଇ ଭିତରଶୋଧ ନୀତି ବଢିବା ପରେ ତିନିବାଡରେ ମଙ୍ଗଳ ଆଳତୀ ନୀତି ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ । ଏହାପରେ ଜୟବିଜୟ ଦ୍ଵାର ଭିତର ପାଖରୁ ଅଳ୍ପ ଖୋଲାଯାଏ । ଜୟବିଜୟ ଦ୍ୱାରର ପ୍ରତିହାରୀ ସେବକ ମାନେ ଜୟବିଜୟ ଦ୍ଵାରଦେଶରେ ଠିଆ ହୋଇ ନୀତି ସମ୍ପାଦନାର ସୁରକ୍ଷା ଓ ଜଗିବା କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ।

ପ୍ରତିନିତ୍ୟ ଜୟବିଜୟ ଦ୍ୱାରଠାରେ ପୂଜା -:

ତିନିବାଡରେ ବେଶ ଶୃଙ୍ଗାର ବଢିବା ପରେ ମୁକ୍ତିମଣ୍ଡପ ନିକଟସ୍ଥ ସୂର୍ଯ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜାର ଠିକ୍ ପରେ ପରେ ଜୟବିଜୟ ଦ୍ଵାର ତଳ ପାହାଚରେ ଜୟବିଜୟଙ୍କ ପୂଜା ପ୍ରତ୍ୟେହ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ପୂଜା ସମୟରେ ସେଠାରେ କୌଣସି ଲୋକ ପାଦଦେବା ମନା । ଅଜାଣତରେ କେହିପାଦ ଦେଲେ ସେଠାରେ ମହାସ୍ନାନ ହୋଇ ପୁନର୍ବାର ପୂଜା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ।

ଜୟ ବିଜୟ ଦ୍ୱାର ଠାରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନୀତି -:

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ଭିତରଚ୍ଛ ମହାପାତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମ୍ପୃକ୍ତ ସେବାୟତ ମାନେ ଜୟ ବିଜୟ ଦ୍ୱାରରେ ମଦନମୋହନଙ୍କ ବନ୍ଦାପନା କରନ୍ତି ।

ବନକଲାଗି ନୀତି ଗୁପ୍ତ ନୀତି ହୋଇଥିବାରୁ ଏହି ସମୟରେ ଭିତରୁ ଜୟ ବିଜୟ ଦ୍ୱାର ବନ୍ଦ କରାଯିବାର ନିୟମ ଅଛି ।

ଅଣସର ସମୟରେ ଘଣାଲାଗି କାର୍ଯ୍ୟ ବଢିବା ପରେ ଜୟବିଜୟ ଦ୍ୱାର ଫିଟି ପଟିଦିଅଁଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଆଳତି ହେବାର ନିୟମ ଅଛି । ପବିତ୍ର ଚିତାଲାଗି ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଶ୍ରୀଜୀଉଙ୍କ ଝୋବା ମଇଲମ ହୋଇ ଜୟ ବିଜୟ ଦ୍ୱାର ବନ୍ଦ ହୋଇଥାଏ ।

୭. ଧୁକୁଡି ଦ୍ୱାର -:

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଭିତର କାଠର ବାମ ପାର୍ଶ୍ଵର ବଡ଼ କବାଟ ତଳ ଆଡ଼କୁ ଥିବା ଛୋଟ କବାଟ ବା ଚୋରି କବାଟ , କାନ୍ଥରେ ଥ‌ିବା ଛୋଟ ଗଳି କବାଟକୁ ଧୁକୁଡ଼ି ଦ୍ୱାର କୁହନ୍ତି । ଧୁକୁଡ଼ି ଦ୍ଵାର ଜଗୁଥିବା ସେବକଙ୍କୁ ଧୁକୁଡ଼ିଦ୍ଵାର ପଢ଼ିହାରୀ ବୋଲି କହିଥାନ୍ତି । ଏହି ସେବକଙ୍କର ସେବା କାର୍ଯ୍ୟ ଗୋପାଳବଲ୍ଲଭ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଧୂପରେ ସମାପ୍ତ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ସେବକ ସମସ୍ତେ ଧୁକୁଡ଼ି ଦ୍ଵାର ପାଖେ ଉପସ୍ଥିତ ରହି ଟେରା ବାନ୍ଧିବା ଓ ଦ୍ବାର ଜଗିବା କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନା କରିଥାନ୍ତି ।

ତିନିଧୂପ ଛେକ ଆସିବା ପାଇଁ , ଘଟୁଆରୀ ଘରୁ ଚନ୍ଦନ ବିଜେ ନିମନ୍ତେ ସେବକଙ୍କୁ ଡାକିବା କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହି ସେବକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପାଦିତ ହୋଇଥାନ୍ତି ।

୮. କଳାହାଟ ଦ୍ୱାର ବା ଛାମୁ ଦ୍ୱାର -:

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଗର୍ଭଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶଦ୍ଵାର । ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ବଡ଼ଦ୍ଵାର ବା କଳାହାଟ ଦ୍ଵାର । ଏହା ହେଉଛି ଗର୍ଭଗୃହ ଓ ଜଗମୋହନର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଥାନ । କଳାହାଟ ଦ୍ୱାର ନିକଟରେ ବିଭିନ୍ନ ମଠର ମହନ୍ତ ମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚାମର ସେବା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ ।

ଗଜପତି ମହାରାଜା ନାଟମଣ୍ଡପରୁ ଜୟବିଜୟ ଦ୍ୱାର ଦେଇ ଜଗମୋହନକୁ ଯାଇସେଠାରୁ କଳାହାଟ ଦ୍ୱାର ବାଟ ଦେଇ ଗର୍ଭଗୃହ ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ।

୯. ବେହରଣ ଦ୍ୱାର -:

ଏହି ଦ୍ୱାରର ବାମପଟେ ରହିଛି ଦକ୍ଷିଣୀଘର । ଏହି ଦକ୍ଷିଣୀ ଘରକୁ ପୂର୍ବରୁ ବେହରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥଲା । ଏଣୁ ଏହି ଦ୍ୱାରକୁ ବେହରଣ ଦ୍ୱାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ବେହରଣ ହେଉଛି ଗଜପତି ମହାରାଜାଙ୍କ ମନ୍ଦିର କଚେରି । ରାଜା ମନ୍ଦିର ଚଳାଉଥିବା ବେଳେ ଏହିଠାରେ ଆସି କଚେରି କରୁଥିଲେ ।

ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସକାଳୁ ପହୁଡ଼ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନୀତିକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ନାୟକମାନେ ଦେଖୁଥିଲେ । ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କରଣମାନେ ଆସି ସେହି ବେହରଣରେ ଦେଉଳକରଣଙ୍କୁ ଜଣାଉଥିଲେ । ଦେଉଳକରଣ ସମସ୍ତ ତଥ୍ୟ ନେଇ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଉଥିଲେ । ରାଜା ବଡ଼ଦେଉଳକୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାର ଦେଇ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି । ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାରରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ ମୁକ୍ତିମଣ୍ଡପ ଦେଇ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରିବା ପରେ ବେହରଣରେ ଆସି ବସନ୍ତି ।

ଏହି ଠାରେ ମନ୍ଦିରର ସବୁ ହିସାବ ନିକାଶ କରାଯାଏ । କେଉଁ ସେବକଙ୍କର କି ସମସ୍ୟା ରହିଛି? କିଏ କି ସମସ୍ୟାରେ ପଡ଼ିଛି? ଠାକୁରଙ୍କ ରୀତିନୀତିର କିଛି ସମସ୍ୟା ରହିଛି କି? କିଏ କ’ଣ କରିଛି? କିଏ ଭୁଲ କରିଛି କି? କିଏ ଭଣ୍ଡ (ଠକିବା) କାମ କରିଛି କି? ଏମିତି ସବୁ ବିଷୟରେ ସେ ତଦାରଖ କରନ୍ତି । ଯଦି କେହି ଭୁଲ କରନ୍ତି , ତେବେ ଡାକୁଆ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଡକାନ୍ତି । ଗାରଦଠାରେ ଦଣ୍ଡବିଧାନ ହୁଏ ।

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଦ୍ୱାର ଦେଶ

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଦ୍ୱାରଦେଶ