।। ସର୍ଵ ରହସ୍ୟମୟ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଶ୍ରୀନୀଳଚକ୍ର ।।

👉 ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଅତୁଳନୀୟ ଗାତ୍ରର କାରୁକାର୍ଯ୍ୟରେ ବିମୋହିତ ହୋଇ ମନ୍ଦିରର ଶୀର୍ଷ ଦେଶକୁ ଅନାଇଲା ବେଳକୁ ଦୃଷ୍ଟି ନୀଳଚକ୍ରରେ ନିବଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ ।

👉ମନ୍ଦିରର ଚୂଡ଼ାରେ ଚାରିଗୋଟି ସିଂହମୂର୍ତ୍ତି ବିଦ୍ୟମାନ । ମନ୍ଦିରର ବେକରେ ଅବସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିବାରୁ ସେମାନଙ୍କୁ ବେକି ସିଂହ କୁହାଯାଏ ।

👉 ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ଦଧିନଉତି, ଦଧି ନଉତି ଉପରେ ଅଁଳା ବେଢ଼ା । ତା ଉପରେ ନୀଳଚକ୍ର ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛନ୍ତି ।

👉 ନୀଳଚକ୍ର ବା ପତିତପାବନ ବାନାକୁ କେନ୍ଦ୍ରକରି ଭାବବିହ୍ୱିଳିତ କାବ୍ୟିକ କୃତି ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ ଜଣାଯାଏ ଆମ ସାହିତ୍ୟରେ ଅନେକ ଗୀତ/ଭଜନ ଲେଖାଯାଇଛି । ଭକ୍ତି ରସର ଉଚ୍ଛ୍ୱାସରେ ଆଉଟି ହେଇ ଭକ୍ତକବିମାନେ ନିଜ ଅନ୍ତରର ଭାବକୁ ଭାଷାରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନିବେଦିତ କରିଛନ୍ତି ।

ନୀଳଚକ୍ର ବା ପତିତପାବନ ବାନାକୁ କେନ୍ଦ୍ରକରି ଭାବବିହ୍ୱିଳିତ କାବ୍ୟିକ କୃତି ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ ଜଣାଯାଏ ଆମ ସାହିତ୍ୟରେ ଅନେକ ଗୀତ/ଭଜନ ଲେଖାଯାଇଛି । ଭକ୍ତି ରସର ଉଚ୍ଛ୍ୱାସରେ ଆଉଟି ହେଇ ଭକ୍ତକବିମାନେ ନିଜ ଅନ୍ତରର ଭାବକୁ ଭାଷାରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନିବେଦିତ କରିଛନ୍ତି ।

👉 କବିସୂର୍ଯ୍ୟ ବଳଦେବ ରଥ ଅଭମାନରେ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି –

ସମଦୃଷ୍ଟି ପତାକା ଉଡ଼ାଇ ଏ ପାତର ଅନ୍ତର ନୀତି କିଆଁ?

କ୍ଷୀରମୟ ସିନ୍ଧୁ ଜେମା ପ୍ରାଣବନ୍ଧୁ ତୁମ୍ଭେ ତ ଜଗତପତି

ଟେକି ସମଦୃଷ୍ଟି ପତାକାକୁ ପୁଣି ଏକ ପକ୍ଷପାତ ରୀତି

ହେ ମହାପ୍ରଭୁ !

କେ କି କଲା ମୁଁ ନ କଲି

କେ କି ଦେଲା ଅବା, ମୁଁ ଅବା ନ ଦେବା

ଘେନି ଏତେ ସରି ହେଲି

👉 କବିସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଏହି ଜଗନ୍ନାଥ ଜଣାଣ – ବ୍ୟାଜସ୍ତୃତି, କପଟ ଭର୍ତ୍ସନା । ଶେଷରେ

ସେ ଜଣାନ୍ତି –

“ସବୁ ତୁମ୍ଭ ଇଛା ସିନା /ରଖ ବା ନରଖ ମୋହର ଗତି ତ ପତିତପାବନ ବାନା”

👉 କବି ଗୌର ଚରଣ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ଭାଷାରେ ତଥା ଗୁରୁ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ କରଙ୍କ କଣ୍ଠରେ :

ନୀଳଚକ୍ର ହୋ ଦେଖ ଉଡ଼ୁଛି ବାନା, ପତିତପାବନ ନାମଟି ଯାର ନାଁ…

ଆସ ଆସ ବୋଲି ପାତକମାନଙ୍କୁ

ଡାକୁଅଛି ପରା ସଙ୍ଗାତ ଅନା,

ନେତ ଧ୍ୱଜବର ଉଡ଼ି ଫରଫର ଉଡ଼ାଇ ଦେଉଛି ଭବ ଯାତନା ।”

👉 କବି ନିତ୍ୟାନନ୍ଦ ଅଭିଯୋଗ କରିଛନ୍ତି –

ପତିତଜନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାରିବା ପାଇଁ ଉଡ଼ାଉଅଛ ପତାକା

ବାହୁ ଟେକି ତୁମେ ବସି ଚାହୁଁ ଚାହୁଁ

ବିପତ୍ତି ପାରୁଛି ଡକା, ମହାପ୍ରଭୁ ହେ…

👉 ରାଜା ବୀର କେଶରୀ ଦେବ ଘୋର ନୈରାଶ୍ୟରେ ହାତ ଟେକି ଜଣାଇଛନ୍ତି –

“ପତିିିତପାବନ ବାନା ଆଉ କେତେବେଳକୁ

ଭାସିଗଲି ଭବଜଳେ ନାବ ଦିଅ କୂଳକୁ ।”

👉 ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର କବି କାନ୍ତକବି ଲକ୍ଷ୍ମୀକାନ୍ତ ମହାପାତ୍ର ଲେଖିଛନ୍ତି –

“ସବୁଥିରୁ ବଞ୍ଚିତ କରି କେଉଁ ଯଶବାନା ଉଡ଼ାଇବ ହେ…”

ଆହୁରି ଅନେକ ବିଦଗ୍ଧ କବିଙ୍କ ଲେଖନୀରେ ନୀଳଚକ୍ର ଓ ପତିତପାବନ ବାନାର

ମହିମା ମଧ୍ୟ ଭାବର ଭାଷାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି ।

ଆହୁରି ଅନେକ ବିଦଗ୍ଧ କବି ନୀଳଚକ୍ର ଓ ପତିତପାବନ ବାନାକୁ ନିଜର ସାରସ୍ୱତ କୃତି ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଣତି ଜଣାଇଛନ୍ତି ।

ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପ୍ରିୟ ନୀଳଚକ୍ର ବାନା ଦର୍ଶନରେ ହିଁ ପରମ ତୃପ୍ତି ମିଳେ । ଭକ୍ତକବି ବନମାଳୀ ଭାଷାରେ

‘ଦାନା କନା ପଛେ ମନା ହେଉ ମୋତେ

ନୀଳଚକ୍ର ବାନା ଚାହିଁ

ସୁଖୀ ହେଉଥିବି ଅଖିଳ ପତି ହେ

ନିର୍ଦ୍ଦୟ ହୋଇବ ନାହିଁ ।’

ଭକ୍ତ ନିଜର ଆପଣାର ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ହିଁ ଦୁଃଖ ସୁଖ ଜଣାଇଥାଏ । ମନ୍ଦିର ମଧ୍ଯରେ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରି ନପାରିଲେ ମନ୍ଦିର ଉପରେ ନୀଳଚକ୍ରଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରି ନିଜର ଅଭିଳାଷ ମେଣ୍ଟାଇଥାଏ ।

👉 ବିଶ୍ବପ୍ରସିଦ୍ଧ ‘ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର’ ଚୂଡ଼ାରେ ଶୋଭିତ ବିଶାଳ ‘ନୀଳଚକ୍ର’ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ବହୁମୁଖୀ ବିଚାରଧାରାକୁ ନେଇ ଗଠିତ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ।

👉 ଦିଗର ସୂଚନା ଦେବା ସାଙ୍ଗକୁ ସଂସାରର ଦୁଃଖହାରକ, ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଓ ମହାପାବନାବତାର ପ୍ରତୀକ ନୀଳଚକ୍ର ।

👉 ନୀଳଚକ୍ର ପ୍ରକାରାନ୍ତରେ ଦେବାୟୁଧ ସୁଦର୍ଶନ, ସ୍ୱୟଂ ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ବରୂପ, ପତିତପାବନ ବାନାର ଧାରକ ଓ ଏହା ହେଉଛି ଚକ୍ର ନାରାୟଣ । ଭକ୍ତ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ମିଳନର ସୂତ୍ରଧର । ନୀଳଚକ୍ର ଓ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ଉଭୟ ଏକ ଓ ଅଭିନ୍ନ ।

👉 ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କର ନୀଳଚକ୍ର ଓ ସୁଦର୍ଶନ ସହିତ ସଂପର୍କ ଯେଭଳି ନିବିଡ଼, ସେହିଭଳି ତତ୍ତ୍ଵନିହିତ । ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ଯାଉଥ‌ିବା ଭକ୍ତମାନେ ପ୍ରଥମେ ଦୂରରୁ ମନ୍ଦିର ଚୂଡ଼ାରୁ ନୀଳଚକ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦର୍ଶନ ସୁଖ ଏବଂ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇଥାନ୍ତି ।

👉 ସାମ୍ୟ, ମୈତ୍ରୀ, ସଂହତିର ଧ୍ଵଜା ଉଡ଼ାଉ ଥିବା ମହାଜ୍ୟୋତିମୟ ସୁଦର୍ଶନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମାତ୍ରେ ପାପତାପ ନାଶ ଯାଏ ବୋଲି ବିଶ୍ଵାସ ରହିଛି ।

ନୀଳଚକ୍ର ନାମକରଣର ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ ଏବଂ ଏହା ଗୋଲାକାର କାହିଁକି ?ନୀଳଚକ୍ରର ଅବସ୍ଥାନ ଓ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କର ବରଦାନନୀଳଚକ୍ରର ସ୍ଥାପନର କିମ୍ବଦନ୍ତୀନୀଳଚକ୍ରର ଆୟତନନୀଳଚକ୍ରଙ୍କର ବିଶେଷତ୍ଵନୀଳଚକ୍ର ଫଳକରେ ଲିପିବଦ୍ଧନୀଳଚକ୍ରଙ୍କର ବଜ୍ର ନିବାରକନୀଳଚକ୍ରର ନିର୍ମାଣ

👉 ଦେବଦେବୀ ପୀଠମାନଙ୍କରେ ଥିବା ମନ୍ଦିରରେ ସ୍ଥାପିତ ଦେବଦେବୀମାନଙ୍କର ଆୟୁଧମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରାଯାଇଥାଏ ପ୍ରତୀକ ଭାବରେ।

👉 ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କର ଶୀର୍ଷରେ ଏହି ପ୍ରତୀକମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଥାଏ ଯେପରି ଶିବ ମନ୍ଦିର ଉପରେ ତ୍ରିଶୂଳ, ବିଷ୍ଣୁ ମନ୍ଦିରରେ ଚକ୍ର, ଇତ୍ୟାଦି। ଏହି ପ୍ରତୀକମାନଙ୍କ ଉପରେ ଧ୍ଵଜାମାନ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଥାଏ।

👉 ନୀଳାଚଳ ନାଥଙ୍କର ମନ୍ଦିର ଉପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଚକ୍ର ସ୍ଥାପନ, ଏହି ସଂକେତ ପ୍ରଦାନ କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ପରି ମନେ ହୋଇଥାଏ। ବିଷ୍ଣୁ ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କରେ ଏହି ପ୍ରତୀକକୁ ବିଷ୍ଣୁଚକ୍ର ନାମରେ ନାମିତ କରାଯାଇଥାଏ।

👉 ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରର ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରତା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ‘ନୀଳ’ ଶବ୍ଦକୁ ଏଠାରେ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ଵ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥାଏ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ।

👉 ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କର ଆଦ୍ୟରୂପ ନୀଳମାଧବ । ସେଥ‌ିପାଇଁ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରକୁ ନୀଳାଚଳଧାମ, ମନ୍ଦିରକୁ ନୀଳ କନ୍ଦର, ନୀଳାଚଳ, ନୀଳଗିରି, ନୀଳଧର, ନୀଳବନ, ନୀଳାଦ୍ରି, ନୀଳଶୈଳ ଆଦି ନାମରେ ନାମିତ କରାଯାଇଥାଏ।

👉 ଏଠାର ମୁଖ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ନୀଳାଚଳମୌଳି, ନୀଳାଚଳପତି, ନୀଳାଦ୍ରି ବିହାରୀ, ନୀଳାଚଳନାଥ, ନୀଳ ସୁନ୍ଦର, ନୀଳଗିରି ନାଥ, ନୀଳକନ୍ଦରବାସୀ,, ନୀଳାଦ୍ରି କେଶରୀ, ନୀଳମଣି ଆଦି ନାମ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି।

👉 ତେଣୁ ତାଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଚୂଡ଼ାରେ ସ୍ଥାପିତ ଚକ୍ର ନୀଳଚକ୍ର ଭାବେ ସୁବିଦିତ।

👉 ସେହି ନୀଳଚକ୍ର ସବୁଦିଗରୁ ସମାନତା, ଯଥା – ସମାନ ଗୁରୁତ୍ଵ, ସମାନ ମହତ୍ଵ, ସମାନ ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ସମାନ ସୁଯୋଗ ଓ ସମାନ ଅଧିକାରର ସୂଚନା ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ ।

କଳିଯୁଗରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବ ସମୟରେ ହସ୍ତପାଦାଦି ଲକ୍ଷଣଦ୍ଵାରା ଲାଞ୍ଛିତ ନ ହୋଇ ଚକ୍ର ଆଦି ଆୟୁଧମାନଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ । ଏହା ଦେଖି ଚକ୍ର ସୁଦର୍ଶନ ଭାବିଲେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ତାଙ୍କୁ ଧାରଣ କରିବାକୁ ସକ୍ଷମ ନୁଅନ୍ତି । ତାଙ୍କ ବଳରେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ବଳିୟାନ । ସେ ହିଁ ସମସ୍ତ ଆସୁରୀ ଶକ୍ତିର ବିନାଶକରି ଧର୍ମର ସଂସ୍ଥାପନା କରନ୍ତି । ଗର୍ବଗଞ୍ଜନ ପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ ସୁଦର୍ଶନଙ୍କ ଅହଙ୍କାର ଅନୁଭବ କରି ଚକ୍ରକୁ ଆଣିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସେ ଅଭୟାରଣ୍ୟରେ ତପସ୍ୟାରତ ଭକ୍ତ ଶିରୋମଣି ହନୁମାନଙ୍କୁ

ପ୍ରେରଣ କଲେ । ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଚକ୍ରକୁ ଆଣିବା ପାଇଁ ହନୁମାନଙ୍କ ବଳପ୍ରୟୋଗ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଲା । ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ସୁଦର୍ଶନଙ୍କୁ କହିଲେ – ତୁମର ତେଜ ଅତି ପ୍ରଖର ହୋଇଥିବାରୁ କଳିଯୁଗର ଲୋକେ ତୁମକୁ ଦେଖି ଭୟ କରିବେ । ତେଣୁ ତୁମ୍ଭେ ସ୍ତମ୍ଭାକୃତି ହୋଇ ଆମ୍ଭର ବାମପାର୍ଶ୍ଵ ରେ ରତ୍ନ ସିଂହାସନରେ ବିରାଜମାନ କରିବ । ଚକ୍ରରାଜ ପଶ୍ଚାତାପର ବହ୍ନିରେ ଜଳି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶରଣାପନ୍ନ ହେଲେ ଓ କ୍ଷମାଭିକ୍ଷା କରନ୍ତେ ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ପ୍ରୀତ ହୋଇ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଶିଖର ଦେଶରେ ନୀଳଚକ୍ର ରୂପେ ରହିବାକୁ ଅଭୟ ଦେଲେ ଓ ଭକ୍ତମାନେ ଦୂରରୁ ନୀଳଚକ୍ର ଦର୍ଶନ କଲେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଦର୍ଶନର ଫଳ ପାଇବେ ବୋଲି ବରଦାନ କଲେ । ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଭାଷାରେ ‘ମଦ୍‌ଭକ୍ତାଃ ପୂଜ୍ୟାଭ୍ୟଧିକାଃ’ । ତେଣୁ ଭକ୍ତ ଓ ସେବକ ସୁଦର୍ଶନ ଦ୍ଵିଧା ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ର ସିଂହାସନରେ ସ୍ତମ୍ଭାକାର ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ଓ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଚୂଡ଼ା ଦେଶରେ ନୀଳଚକ୍ର ରୂପେ ରହି ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଅଭୀଷ୍ଟ ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରୁଛନ୍ତି ।

ସୂର୍ଯ୍ୟ ନାରାୟଣ ଏକଦା ନିଜର ତେଜୋପୁଞ୍ଜକୁ ପ୍ରଶମିତ କରିବା ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତେ ମଙ୍ଗଳମୟ ପରମ କାରୁଣିକ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପ୍ରଖର ତେଜରେ ସୃଷ୍ଟି ଧ୍ୱଂସ ହେବା ଭୟରେ ସେହି ତେଜକୁ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି ସୃଷ୍ଟି କଲେ ସୁଦର୍ଶନ, ତ୍ରିଶୁଳ ଓ ବଜ୍ର । ଏତଦ୍‌ବ୍ୟତୀତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ତେଜପୁଞ୍ଜରୁ ସୁଦର୍ଶନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି ଉପାଖ୍ୟାନ ରହିଛି । ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଅନ୍ୟାୟ, ଅତ୍ୟାଚାର, ଧ୍ବଂସ, ବିଧ୍ୱଂସ କବଳରୁ ସୃଷ୍ଟିର ରକ୍ଷା ନିମନ୍ତେ ଦେବଗଣ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ ।

ବିଷ୍ଣୁ ଦେବଗଣଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନା ସ୍ଵୀକାର ପୂର୍ବକ କହିଲେ ହେ ! ଦେବଗଣ, ମୁଁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିବି, ମାତ୍ର ମୋ ହସ୍ତରେ ଅସ୍ତ୍ର କାହିଁ ? ଏପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଦେବଗଣ ସ୍ଵ ସ୍ୱ ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନ ପୂର୍ବକ ଏକ ଅସ୍ତ୍ର ନିର୍ମାଣ କଲେ । ସେହି ଅସ୍ତ୍ରର ନାମ ରହିଲା ସୁଦର୍ଶନ ।

ସପ୍ତାଶ୍ଵ ଯୋଚିତ ରଥରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିରାଜମାନ କରି ଆକାଶମାର୍ଗରେ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି । ସେ ରଥ ଏକଚକ୍ରବିଶିଷ୍ଟ । ସୌର ଧର୍ମାନୁଯାୟୀ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ତ୍ରିଗୁଣରୁ ରନ୍ ସିଂହାସନରେ ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କର ବିରାଜମାନ । ମନ୍ଦିରଚୂଡ଼ାରେ ରଥର ସଂକେତ ନୀଳଚକ୍ର ବିରାଜିତ ।

ବ୍ରହ୍ମ ପୁରାଣର ବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କଲେ ନୀଳଚକ୍ର ହିଁ ଚକ୍ର ସୁଦର୍ଶନ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ହୋଇଥାଏ ।

“ ଚକ୍ରଂ ଦୃଷ୍ଟା ହରେ ଦୂରାତ୍ ପ୍ରାସାଦୋ ପରସଂସ୍ଥିତମ୍

ସହସା ମୁଚ୍ୟତେ ପାପାନ୍ନରୋ ଭକ୍ତ୍ୟା ପ୍ରଣମ୍ୟତତ୍ ।”

ନୀଳାଦ୍ରି ମହୋଦୟରେ ମନ୍ଦିର ପ୍ରବେଶ ଏବଂ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ବିଧିର ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ପଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟରେ ଦର୍ଶନ ପୂର୍ବରୁ ନୀଳଚକ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଣତି ଜଣାଇବାର ବିଧି ରଖାଯାଇଛି ।

ସ୍ଵୟଂ ବ୍ରହ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ବେଢ଼ା ପରିକ୍ରମାର ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ବେଳେ ଏହା ପ୍ରକାଶ କରିଥିବାର ନୀଳାଦ୍ରି ମହୋଦୟରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଅଛି । ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କ ହସ୍ତ ଚକ୍ରଙ୍କୁ, ଯେ କି ମନ୍ଦିର ଶୀର୍ଷରେ ବିରାଜମାନ କରନ୍ତି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଣାମ କରିବା ନିମିତ୍ତ ନିର୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି ।

ତ୍ରିତାପ ଧ୍ୱଂସ କରି ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଦର୍ଶନ କରାଇ ଦେବା ପାଇଁ ଚକ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରାଯିବା ଆବଶ୍ୟକ। ସେହି ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁସାରେ ଅର୍ଥାତ୍ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ପ୍ରଭୁଙ୍କର ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ଭାବରେ ନୀଳଚକ୍ରଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି।

ରତ୍ନ ସିଂହାସନରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବା ବେଳେ ବଳଭଦ୍ର, ସୁଭଦ୍ରା ଏବଂ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବା ସହିତ ସୁଦର୍ଶନଙ୍କୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ତୁତି କରିବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି ।

“ ସୁଦର୍ଶନ ନମସ୍ତୁଭ୍ୟ କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମଦ୍ଯୁତେ

ବାସୁଦେବ–କରାମ୍ଭେ।ଦ ସ୍ଥିତ ସ୍ତୁଂ ତ୍ରାହିମାଂ ଭବାତ୍ ।” (ନୀଳାଦ୍ରି ମହୋଦୟ )

ନୀଳଚକ୍ରଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ବର୍ଣ୍ଣନା ଦେଖ‌ିବାକୁମିଳିଥାଏ।

* ଯନ୍ତ୍ରବଳେ ନାଗବର ତିନିପୁର ଭୋଗ

ବୈଦ୍ଧ ରୂପେ ବିଜେ ହେବେ ନୀଳ ଯେ ମାଧବ

ନୀଳ ସୁନ୍ଦର ପର୍ବତେ ଦେଉଳ ହୋଇବ

ଚାରିଲକ୍ଷ ବତିଶ ସହସ୍ର କଳିଯୁଗ

ଲୀଳାକରି ନୀଳାଚଳେ କରିବେ ବିଳାସ

ଦେଉଳ ଉପରେ ଚକ୍ର ହେବ ନାଗଇଶ।”

କଳିଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ନୀଳମଣି ନାଗର ବିନାଶ ହେଲା। ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ନୀଳମଣିକୁ ଆଣି ନୀଳଚକ୍ର ଗଢ଼ାଇଥିଲେ ଏବଂ ତାହାକୁ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ବେଢ଼ାରେ ରଖିଥିଲେ । ପରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଦେଶରେ ନୀଳଚକ୍ର ମନ୍ଦିର ଶୀର୍ଷରେ ଅବସ୍ଥାନ କରିଥିଲେ।

“ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଚକ୍ର ଶୂନ୍ୟକୁ ଗମଇ

ଦେଉଳ ଉପରେ ବସେ ମୂର୍ତିମନ୍ତ ହୋଇ

ନୀଳକନ୍ଦର ଦେଉଳେ ନୀଳଚକ୍ର ଟାଣ

ସଂସାରରେ ଖ୍ୟାତ ନାମ ନୀଳଚକ୍ର ଜାଣ

ଏମନ୍ତ ବିଧାନେ ଚକ୍ର ଅଟକ ବିଧାନ

ଅଗ୍ନି ପୁରାଣରେ ଖ୍ୟାତ ନୀଳଚକ୍ର ଜାଣ।”

ଜଗନ୍ନାଥ ତତ୍ତ୍ଵ ଯେପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଅବୋଧ୍ୟ ନୀଳଚକ୍ର ସେହିପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଅବୋଧ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ନୀଳଚକ୍ରଙ୍କୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ରଙ୍କର ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଉଛି।

୧୬୯୪ ଖ୍ରୀ. ଅକ୍ଟୋବର ମାସ ୬ ତାରିଖରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଝଡ଼ ତୋଫାନ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ତୋଫାନରେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ନୀଳଚକ୍ର ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ି ଭଣ୍ଡଗଣେଶଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପଡ଼ିଯାଇଥିଲା। ପ୍ରାୟ ୨୦ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ନୀଳଚକ୍ର ଶୂନ୍ୟହୋଇ ରହିଲା।

(କିଛି ଜାଗାରେ ୧୬୯୩ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦର ମଧ୍ୟ ଲେଖାଯାଇଛି)

👉ବତ୍ସସବଂଶୀୟ ରାଜଗୁରୁ ଭାନୁଦେବଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ସେହି ଚକ୍ରଙ୍କୁ ନୂତନ ରୂପେ ନିର୍ମାଣ କରାଇ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଥିଲା । ସେତେବେଳେ ଗଜପତି ଦିବ୍ୟସିଂହ ଦେବ ପ୍ରଥମ ଉତ୍କଳର ଗଜପତି ଥିଲେ ବୋଲି ଐତିହାସିକ ସ୍ବର୍ଗତଃ ଚକ୍ରଧର ମହାପାତ୍ର ମତପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି ।

👉 ପୁନଃ ଲେଖାଯାଇଛି ଯେ ଗଜପତି ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଦେବ ପ୍ରଥମ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଥିବା ନୀଳଚକ୍ରକୁ ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ କରାଇ ଥିଲେ କଳାପାହାଡ଼ ଆକ୍ରମଣ ପରେ ଯେତେବେଳେ ଶ୍ରୀବିଗ୍ରହ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ରେ ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ କରେଇ ଥିଲେ l

👉 ବଡ଼ଦାଣ୍ଡରୁ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଅନ୍ତର୍ବେଦୀର ଉଚ୍ଚତା ୩୩ ଫୁଟ ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ବେଦୀରୁ ମନ୍ଦିର ଉଚ୍ଚତା ୧୮୧ ଫୁଟ । ଅର୍ଥାତ୍ ବଡ଼ଦାଣ୍ଡରୁ ମନ୍ଦିର ଶୀର୍ଷ ଦେଶର ଉଚ୍ଚତା ୨୧୪ ଫୁଟ ।

👉 ଏହା ଉପରେ ଶୋଭିତ ନୀଳଚକ୍ରଙ୍କର ଉଚ୍ଚତା ଦେଢ଼ ମଣିଷ ଉଚ୍ଚ ବା ପ୍ରାୟ ୧୧ ଫୁଟ ୮ ଇଞ୍ଚ ।

👉 ନୀଳଚକ୍ରଙ୍କର ବ୍ୟାସ ୭ ଫୁଟ ୬ ଇଞ୍ଚ, ପରିଧି ଫଳକର ମୋଟେଇ ୨ ଇଞ୍ଚ । ପରିଧିର ଓସାର ୯ ଇଞ୍ଚ ।

👉 ବହିଃ ପାର୍ଶ୍ଵର ପରିଧି ୩୬ ଫୁଟ ଓ ଅନ୍ତପାର୍ଶ୍ଵର ପରିଧି ୨୬ଫୁଟ।

👉 ଶ୍ରୀନୀଳଚକ୍ରଙ୍କର କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥଳରେ ସ୍ଥିତ ବୃତ୍ତାକର କ୍ଷେତ୍ରର ବ୍ୟାସ ୨ ଫୁଟ ଅଢ଼େଇ ଇଞ୍ଚ।

👉 ଏଥ‌ିରେ ଆଠଗୋଟି ଅର ଅଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅରର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ୧ ଫୁଟ ୧୦ ଇଞ୍ଚ । ଏହି ଅରଗୁଡ଼ିକର ପଶ୍ଚାତ ଭାଗରେ ଏକଠାରୁ ଆଠ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମିକ ସଂଖ୍ୟା ପ୍ରଦତ୍ତ ହୋଇଛି ।

👉 ବିଭିନ୍ନ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଖଚିତ ଏହି ନୀଳଚକ୍ରର ଓଜନ ପ୍ରାୟ ୧୫୦ କିଲୋଗ୍ରାମ।

👉 ନୀଳଚକ୍ରର ଅଂଶମାନେ ହେଲେ ନାଭି, ଅର ଏବଂ କର୍ଣ୍ଣିକା। ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀର ପରି ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ୧୪ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ। ନୀଳଚକ୍ରକୁ ମନ୍ଦିର ସହସ୍ରା ରୂପେ ବିବେଚନା କରାଯାଇଥାଏ।

👉ନୀଳଚକ୍ରଙ୍କର ବିଶେଷତ୍ଵ ହେଉଛି ଦିନର ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଏହାଙ୍କର ରଙ୍ଗର ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ ।

👉 ପ୍ରାତଃକାଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ନୀଳଚକ୍ରଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ଵେତ ହେବାବେଳେ ଦିବସର ଅଗ୍ରଗତି ସହିତ ଏହା କ୍ରମଶଃ ଅଧ‌ିକରୁ ଅଧିକ ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟକୁ ଆକାଶର ଲୋହିତ ରଙ୍ଗ ନୀଳଚକ୍ରର ଗାଢ଼ ନୀଳ ରଙ୍ଗ ସହ ମିଶି ଅନିର୍ବଚନୀୟ ଅପୂର୍ବ ଶୋଭା ଧାରଣ କରେ ।

👉ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଚୂଳରେ ବିଦ୍ୟମାନ ନୀଳଚକ୍ରର ପୂର୍ବଦ୍ଵାର ସମ୍ମୁଖ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଲେଖାଅଛି – ଦିବ୍ୟସିଂହ (୧ମ) ମହାରାଜାଙ୍କ ୩୩ ଅଙ୍କ ମକର ୨୮ ଦିନ ନୀଳଚକ୍ର ତିଆରି ହୋଇଣ ବଡ଼ ଦେଉଳେ ବିଜେ ହୋଇଲେ ।

👉 ଏହି ଲେଖାର ନିମ୍ନଦେଶରେ ଲେଖା ଅଛି - ପରମାନନ୍ଦ ମହାରଣା, ଧରମ ଶରଣ ରାଉତ, ଜଗନ୍ନାଥ ବିଦ୍ୟାଧର ଏବଂ ତା’ ତଳକୁ ଗୁମାସ୍ତା ରଘୁ ମହାନ୍ତି ।

👉 ସେହିପରି ପଶ୍ଚିମଦ୍ୱାର ସମ୍ମୁଖ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଲେଖା ଅଛି ଶ୍ରୀମୁକୁନ୍ଦ ଦେବ ମହାରାଜାଙ୍କ ୧୩ଅଙ୍କ ସନ ୧୨୯୯ ସାଲ, ଧନୁ ୧୪ ଦିନ ମରାମତି ହେଲା। ସରସ୍ଵତୀ କରିଥିବା କାରିଗର ଶ୍ରୀ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଗୋବିନ୍ଦ ମହାରଣା, ପଥୁରିଆ ସାହି।”

👉 ନୀଳଚକ୍ର ଅନନ୍ତତ୍ବର ପ୍ରତୀକ । ଏହାର ଧାର୍ମିକ ମହତ୍ଵ ଭଳି ବୈଜ୍ଞାନିକ ଗୁରୁତ୍ଵ ଅଛି ।

👉 ଏହା ବଜ୍ର ନିବାରକ ଓ ଆର୍ଥିଂ ସଦୃଶ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଯୋଗୁଁ ବଜ୍ରାଘାତରୁ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରକୁ ରକ୍ଷା କରାଯାଇଥାଏ ।

👉 ଏହା ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ଗୋଟିଏ ୨୫୦ ଫୁଟ ଲମ୍ବ ଓ ସାଢ଼େ ଚାରିଇଞ୍ଚ ଚଉଡ଼ାର ତମ୍ବା ପାତ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଦକ୍ଷିଣ ପଟେ ବିମଳାଙ୍କ ମନ୍ଦିର ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଥିବା କୂଅରେ ଯାଇ ପଡିଛି ଏବଂ ତାହାଯୋଗୁଁ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ବଜ୍ରାଘାତରୁ ରକ୍ଷା ପାଉଛି ।

ଶ୍ରୀନୀଳଚକ୍ରଙ୍କର ଅବସ୍ଥାନ ଭକ୍ତଜନ ମାନସରେ ଯେତିକି ଭକ୍ତି ଉଦ୍ରେକ କରେ ତତୋଧ‌ିକ ତାଙ୍କର ଆକାର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଓ ମହିମା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟାନ୍ବିତ ସୃଷ୍ଟି କରେ ।

👉 ନୀଳଚକ୍ର ଅଷ୍ଟଧାତୁରେ ନିର୍ମିତ। ଲୁହା, ସୁନା, ରୂପା, ତମ୍ବା, ପିତଳ, ରଙ୍ଗ, ସିସା ଓ ପାରଦ ଆଦି ଅଷ୍ଟଧାତୁରେ ନିର୍ମିତ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅଧା ଲୁହା, ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ତମ୍ବା ଏବଂ ସୁନା, ରୂପା, ପିତଳ, ରଙ୍ଗ ଓ ପାରଦ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ପରିମାଣରେ ଅଷ୍ଟଧାତୁ ଢଳାଯାଇ ନୀଳଚକ୍ର ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି।

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଶ୍ରୀନୀଳଚକ୍ର ବା ଶ୍ରୀ ନୀଳଚକ୍ର ବା ନୀଳ ଚକ୍ର ବା ନିଳଚକ୍ର

ସର୍ଵ ରହସ୍ୟମୟ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଶ୍ରୀନୀଳଚକ୍ର