👉 ଶାଣ ପଥରରେ ନିର୍ମିତ ମେଘନାଦ ପ୍ରାଚୀର ବା ବାହାର ବେଢା ଦେଇ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପାଇଁ ଚାରି ଦିଗରେ ଚାରିଗୋଟି ଦ୍ୱାର ନିର୍ମିତ୍ତ ହୋଇଛି। ଏହି ଚାରି ଦ୍ଵାରକୁ ପୂର୍ବ, ପଶ୍ଚିମ, ଉତ୍ତର, ଦକ୍ଷିଣ କ୍ରମରେ ଯଥାକ୍ରମେ ନାମିତ କରାଯାଇଛି –

୧ . ସିଂହ ଦ୍ୱାର (ଧର୍ମ ଦ୍ୱାର ) ,

୨ . ବାଘ ଦ୍ଵାର ବ୍ୟାଘ୍ର ଦ୍ୱାର (କାମ ଦ୍ୱାର ),

୩ .ହାତୀ ଦ୍ଵାର ହସ୍ତୀ ଦ୍ୱାର (ମୋକ୍ଷ ଦ୍ୱାର )

ଓ ୪ . ଘୋଡା ଦ୍ଵାର ଅଶ୍ୱ ଦ୍ୱାର (ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାର ) ।

ସିଂହଦ୍ଵାର ହିଁ ଧର୍ମଦ୍ଵାର। ସନ୍ଥକବି ଭୀମଭୋଇଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସିଂହଦ୍ଵାର ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠଦ୍ଵାର ।

‘“ ସତ୍ୟ ଅଟେ ଶ୍ରୀଦୁଆର

ମନେ ଅପ୍ରତେ ନକର...””

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରକୁ ପ୍ରବେଶର ମୁଖ୍ୟପଥ ସିଂହଦ୍ଵାର ଅଟେ । ଏହା ପୂର୍ବଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହା ହିଁ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମର ପ୍ରତୀକ । ଯେଉଁଠାରେ ଆଦି ଦେବ ନୃସିଂହ ଓ ଆଦିମାତା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବିରାଜମାନ । ତୋରଣ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ବରେ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ଗୁମୁଟ ମଧ୍ୟରେ କୋଡ଼ିଏ ଭୁଜ ବିଶିଷ୍ଟ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ବିଦାରକ ନୃସିଂହଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ବିରାଜିତ । ତେଣୁ ଲୋକମୁଖରେ ଶୁଣାଯାଏ ହାତେ ଦେଉଳରେ କୋଡ଼ିଏ ହାତ ଦିଅଁ । କଥାଟି ସତ, ହାତେ ଉଚ୍ଚର କ୍ଷୁଦ୍ର ମନ୍ଦିରାକୃତି ପରିବେଶରେ କୋଡିଏ ହାତରେ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ ପୂର୍ବକ ନୃସିଂହଙ୍କର ଅପୂର୍ବ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛନ୍ତି ।

ସିଂହଦ୍ଵାର ହିଁ ଉତ୍କଳୀୟ ବୈଷ୍ଣବ ପରଂପରାର ପଞ୍ଚଦେବ ଆରାଧନାର ପ୍ରକୃଷ୍ଟ ସ୍ଥଳ । ଗୁମୁଟ ମଧ୍ୟରେ ଗଣେଶ, ନୃସିଂହ, ରୁଦ୍ର (ପତିତପାବନ ମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ବରେ ବଳରାମ ଅବତାର) ଦୁର୍ଗା ଓ ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ ଅରୁଣ ସ୍ତମ୍ଭ ମଧ୍ୟ ଦେଇ କିରଣ ତୋରଣ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପାଦକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା) ଓ ପ୍ରଥମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜା କରାଯାଇ ଉତ୍କଳୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ପଞ୍ଚଦେବ ଉପାସନାକୁ ଉଜ୍ଜୀବିତ କରାଯାଇଛି ।

👉 ସିଂହଦ୍ଵାର ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ପୂର୍ବଭାଗରେ ନିର୍ମିତ । ଏହି ଦ୍ଵାରକୁ ଧର୍ମଦ୍ଵାର କୁହାଯାଏ ।

👉 ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ସିଂହଦ୍ଵାର ହେଉଛି ଏକମାତ୍ର ଦ୍ଵାର ଯାହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଉଭୟ ଭଗବାନ ଓ ଭକ୍ତ ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟକୁ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି ଓ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି ।

👉 ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦାରୁ କଳେବର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବଦେବୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ସହିତ ଏହି ଦ୍ଵାରଦେଇ ଘୋଷଯାତ୍ରା ନିମନ୍ତେ ବଡ଼ଦାଣ୍ଡକୁ ପହଣ୍ଡିରେ ଗମନ କରନ୍ତି

👉 ପୁନଶ୍ଚ ନୀଳାଦ୍ରିବିଜେରେ ସିଂହଦ୍ଵାର ଦେଇ ରତ୍ନସିଂହାସକୁ ବାହୁଡ଼ି ଯାଆନ୍ତି ।

👉 ଗଜପତି ମହାରାଜା ରାଜନୀତି କଳ୍ପେ ଏହି ସିଂହଦ୍ଵାରରୁ ସ୍ନାନମଣ୍ଡପକୁ ଯାତ୍ରା କରି ପୁନଶ୍ଚ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି ।

👉 ରାଜନୀତି ନଥିଲେ ଗଜପତି ମହାରାଜା ଦକ୍ଷିଣଦ୍ଵାର ଦେଇ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଆନ୍ତି।

👉 ଗହଣ ବିଜେ ବେଳେ ଗଜପତି ପାଟରାଣୀଙ୍କ ସହିତ ସିଂହଦ୍ଵାର ଦେଇ ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାର ବିଧି ରହିଛି ।

👉 ସିଂହଦ୍ଵାର ସମ୍ମୁଖରେ ଅରୁଣ ସ୍ତମ୍ଭ ରହିଛନ୍ତି । ଏହି ସ୍ତମ୍ଭ ମୂଳ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରର ଅଂଶ ନଥିଲେ ।

ଅରୁଣ ସ୍ତମ୍ଭ

👉 କୋଣାର୍କ ମନ୍ଦିରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ସାରଥୀ ରୂପେ ପୂଜିତ ହେଉଥିଲେ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଭଗ୍ନ ହେବା ପରେ ଭୂପତିତ ଏହି ପଚିଶ ଫୁଟ ଦୁଇଇଞ୍ଚ ଲମ୍ବର ସ୍ତମ୍ଭକୁ ମରହଟ୍ଟା ଶାସନ ସମୟରେ ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷଭାଗରେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ସମ୍ମୁଖକୁ ଅଣାଯାଇ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଗଲା ।

👉 ମା’ ବିନିତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁତ୍ର, ଅରୁଣ ଓ ଗରୁଡ଼, ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କର ସେବକ ହୋଇଗଲେ ।

ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ମନ୍ଦିର ସମ୍ମୁଖରେ ଥ‌ିବା ଅରୁଣ ସ୍ତମ୍ଭଟି କ’ଣ ଓ କାହିଁକି ଅଛି ?

👉 ଅରୁଣ ସ୍ତମ୍ଭ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଏବଂ ସିଂହଦ୍ୱାର ସମ୍ମୁଖରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଭଗବାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନାରାୟଣଙ୍କର ସାରଥି ଅରୁଣଙ୍କର ନାମ ଅନୁସାରେ ଏହି ସ୍ତମ୍ଭର ନାମ ଅରୁଣସ୍ତମ୍ଭ ହୋଇଥିବା କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ରହିଛି।

👉 ମହର୍ଷି କାଶ୍ୟପଙ୍କ ପତ୍ନୀ ବିନତାଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଅରୁଣ ହେଉଛନ୍ତି ଗରୁଡ଼ଙ୍କର ଅଗ୍ରଜ। ସ୍ତମ୍ଭର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ପ୍ରଣାମ ମୁଦ୍ରାରେ ଅରୁଣ ଦେବ ଅବସ୍ଥାପିତ। ଏଣୁ ଏହି ସ୍ତମ୍ଭ ଅରୁଣସ୍ତମ୍ଭ ନାମରେ ନାମିତ।

👉 ଏହି ସ୍ତମ୍ଭର ଉଚ୍ଚତା ୩୩ ଫୁଟ ୮ ଇଞ୍ଚ ହୋଇଥିଲା ବେଳେ ଏହାର ଗୋଲେଇ ୨୫ ଫୁଟ ୨ ଇଞ୍ଚ ।କଳା ମୁଗୁନି ପଥରରେ ଷୋଡଶ କୋଣ ବିଶିଷ୍ଟ ଏହି ସ୍ତମ୍ଭଟି ନିର୍ମିତ। ଯେଉଁ ଚତୁର୍ଭୁଜ ଆକାର ପଥର ନିର୍ମିତ ଚଉତରା ଉପରେ ଏହି ସ୍ତମ୍ଭଟି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ତା ର ଉଚ୍ଚତା ୪ ଫୁଟ ୩ ଇଞ୍ଚ।

ଅରୁଣ ସ୍ତମ୍ଭଟି କାହିଁକି ଓ କିପରି ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ସମ୍ମୁଖରେ ରହିଲା ?

ସ୍ତମ୍ଭ ଚାରି ପ୍ରକାର ।

ଯଥା - ତେଜ ସ୍ତମ୍ଭ,

ପ୍ରପନ୍ନ ସ୍ତମ୍ଭ,

ଧର୍ମ ସ୍ତମ୍ଭ,

ଶକ୍ତି ସ୍ତମ୍ଭ ।

ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଗରେ ରହୁଥ‌ିବା ସ୍ତମ୍ଭକୁ ତେଜ ସ୍ତମ୍ଭ ବା ଅରୁଣ ସ୍ତମ୍ଭ କୁହାଯାଏ । ଠିକ୍ ସେହିପରି ପ୍ରପନ୍ନ ସ୍ତମ୍ଭ ବା ଗରୁଡ଼ ସ୍ତମ୍ଭ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ଧର୍ମ ସ୍ତମ୍ଭ ବା ବୃଷଭ ସ୍ତମ୍ଭ ଶିବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ଶକ୍ତି ସ୍ତମ୍ଭ ବା ସିଂହ ସ୍ତମ୍ଭ ଦେବୀ ମନ୍ଦିର ସମ୍ମୁଖରେ ରହିଥାଏ । ଏଠାରେ ସ୍ଵାଭାବିକ ଭାବରେ ଶଙ୍କା ଆସିଥାଏ ଯେ, ତେଜ ସ୍ତମ୍ଭ ବା ଅରୁଣ ସ୍ତମ୍ଭ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରହିବାର ବିଧି ।

ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ମନ୍ଦିର ସମ୍ମୁଖରେ ଥ‌ିବା ଅରୁଣ କାହିଁକି ଅଛି ?

ପରନ୍ତୁ ଏହା ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ସମ୍ମୁଖ ଭାଗରେ କିପରି ରହିଲା।

ଏହି ବିରାଟକାୟ ଅରୁଣ ସ୍ତମ୍ଭ ପୂର୍ବରୁ କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ସମ୍ମୁଖରେ ରହିଥିଲା । ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ତ୍ରୟୋଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟମନ୍ଦିର ପତନ ପରେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ଶାସକମାନେ ଉପାସିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଚଳନ୍ତି ପ୍ରତିମାକୁ ଆଣି ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଭିତର ବେଢ଼ାରେ ସ୍ଥାପନ କଲେ । ଠିକ୍ ଏହି ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଉକ୍ତ ଅରୁଣ ସ୍ତମ୍ଭଟିକୁ ଅଣାଯାଇ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ସମ୍ମୁଖ ଭାଗରେ ସ୍ଥାପନ କରାଗଲା ।

କୋଣାର୍କ ମନ୍ଦିରର ପତନ ପରେ ଚଳନ୍ତି ପ୍ରତିମା ଓ ଉକ୍ତ ସ୍ତମ୍ଭ କେଉଁଠାରେ ରଖାଯିବ ଏହି ବିଷୟରେ ତତ୍କାଳୀନ ରାଜଦରବାରରେ ଗୋଟିଏ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥ ହୋଇଥିଲା - ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ସମ୍ମୁଖରେ କିପରି ଓ କେଉଁ ନ୍ୟାୟରେ ଏହି ସ୍ତମ୍ଭଟି ରଖାଯିବ ?

ଉକ୍ତ ସଭାର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଅନୁଯାୟୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ହିଁ ସାକ୍ଷାତ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟନ୍ତି । ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ତ୍ରିକାଳ ବା ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । କାଳ ଅର୍ଥ ସମୟ । ମାଣିକ୍ୟ ଉପନିଷଦରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବା ବ୍ରହ୍ମ ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି ବିଶିଷ୍ଟ ‘ତୈର୍ଯ୍ୟକ ସ୍ଵରୂପ’ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଅଛି। ଏହି ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି ହିଁ ବଳଭଦ୍ର, ସୁଭଦ୍ରା, ଜଗନ୍ନାଥ ଅଟନ୍ତି । ଏହି ତ୍ରିଗୁଣାମ୍ବିକା ବା ତ୍ରିକାଳ ଉପାସନା ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷରେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରୀଜୀଉଙ୍କଠାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ । ଏତଦ୍ ବ୍ୟତୀତ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପ୍ରତୀକ ବୋଲି ପୂଜା କରିବାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଅଛି ।

‘ଉଦୟେ ଅରୁଣ ଶୈବ ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ଶୁକ୍ଳ ମେବଚ ସାହାହ୍ନେ

କୃଷ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣଶ୍ଚ ତ୍ରିସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଅଗ୍ରେ ପୂଜୟତେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚାନ୍ତେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଶ ବିଗ୍ରହଂ ।’

ତେଣୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିନ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜା ହିଁ ପ୍ରଥମେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ । ଏତଦ୍‌ବ୍ୟତୀତ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ତ୍ରିକାଳ ପୂଜା ଦୈନନ୍ଦିନ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ତ୍ରିକାଳ ପୂଜା ହେଲା – (୧) ସକାଳ ଧୂପ, (୨) ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଧୂପ, (୩) ସଂଧ୍ୟା ଧୂପ । -

ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରାଗ ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷରେ ଦେବ ପୂଜା ନିଷେଧ ଥ‌ିବା ସମୟରେ ଗ୍ରହଣ ପୂଜା ଶ୍ରୀଜୀଉମାନଙ୍କର ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ । ଉତ୍ତରାୟଣ, ଦକ୍ଷିଣାୟନ, ନକ୍ଷେତ୍ର ବନ୍ଦାପନା, ଏହି ସବୁ ଉପାସନା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଜଗନ୍ନାଥ ହିଁ ସାକ୍ଷାତ୍‌ ସୂର୍ଯ୍ୟ | ତ୍ରିଗାଣାୟିକା ଓ ସେ ସାକ୍ଷାତ କାଳ ଅଟନ୍ତି । ଏହି ସବୁ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ସମ୍ମୁଖରେ ଅରୁଣ ସ୍ତମ୍ଭ ବା ତେଜ ସ୍ତମ୍ଭ ରଖାଯାଇଅଛି ।

ବାଟ ଠାକୁରାଣୀ/ ତୋରଣ ମହାଲଷ୍ମୀ

👉 ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ସିଂହଦ୍ଵାରକୁ ଅବଲୋକନ କଲେ ମାତା ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଏ । ତାହାଙ୍କୁ କେହି କେହି ବାଟ ଠାକୁରାଣୀ ଓ ତୋରଣ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ନାମରେ ନାମିତ କରିଥାଆନ୍ତି ।

👉 ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେୟ ମା’ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି । ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର ବିଶେଷ ନାମ ହେଉଛି ଶ୍ରୀ । ସେ ସମସ୍ତ ଐଶ୍ଵର୍ଯ୍ୟ, ସମ୍ମାନ, ଆନନ୍ଦ ପ୍ରଭୃତିର କର୍ତ୍ତି ।

👉 ତାଙ୍କରି ନାମରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରର ନାମ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ହୋଇଛି । ସେ ମହାପ୍ରସାଦର ପାଚିକା । ଯେଉଁ ଅନ୍ନଙ୍କୁ ଶ୍ରୀଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଭୋଜନ କରନ୍ତି ଓ ଯେଉଁ ଅନ୍ନର ପ୍ରସିଦ୍ଧି ମହାପ୍ରସାଦ ରୂପେ ସାରା ବିଶ୍ଵରେ ବିଦିତ, ସେହି ଠାକୁରାଣୀଙ୍କର ବରଦାମୂର୍ତ୍ତି ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ମୁଖଶାଳା ଶୀର୍ଷରେ ଶୋଭାପାଉଛନ୍ତି ।

👉 ମା ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା ପ୍ରାୟ ୨୨ ଫୁଟ ଉଚ୍ଚତାରେ ଅଛନ୍ତି। ମାଙ୍କ ଡାହାଣରେ ଚାରି ସଖି ଓ ବାମରେ ପାଞ୍ଚ ସଖି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛନ୍ତି।

👉 ପ୍ରାୟ ତିନି ଫୁଟ ଉଚ୍ଚତାର ମା ଲଷ୍ମୀ ଏଠି ଚତୁର୍ଭୁଜା, ଡାହାଣ ଦୁଇହାତରେ ପଦ୍ମ ଓ ବାମ ଦୁଇହସ୍ତ ଅଭୟ ମୁଦ୍ରାରେ ଶୋଭିତ। ଦୁଇପାର୍ଶ୍ଵରେ ଦୁଇଟି ଗଜ ବିଦ୍ୟମାନ।

👉 ୧୯୦୦ ମସିହାର ଆରମ୍ଭରେ ଏଇ ବିଗ୍ରହ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇଥିବାର ଅନୁମାନ କରାଯାଏ l ପ୍ରତି ଗୁରୁବାରରେ ମାଆ ତୋରଣ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନୀତି ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ l

ଦ୍ୱାର ପାଶ୍ୱରେ ଦୁଇ ସିଂହ ଚଣ୍ଡବିକ୍ରମ, ଅମିତ ବିକ୍ରମ

👉 ଦ୍ଵାରର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଦୁଇଟି ବିଶାଳକାୟ ସିଂହ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛନ୍ତି । ସେମାନେ ଚଣ୍ଡବିକ୍ରମ, ଅମିତ ବିକ୍ରମ ନାମରେ ନାମିତ।

👉 ସେମାନେ ଭୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ ନ କରି ରାମାନନ୍ଦୀ ଚିତା ଗ୍ରହଣ କରି ସେମାନେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ‘ସର୍ବେ ଭବନ୍ତୁ ସୁଖୀନଃ’ ଭାବକୁ ପ୍ରଚାର କରୁଛନ୍ତି । ସମସ୍ତ ହିଂସା ପରିହାର କରି ସେମାନେ ବୈଷ୍ଣବୀୟ ଭାବର ପ୍ରସାର କରୁଛନ୍ତି।

👉 ଭକ୍ତଙ୍କର ବିଶ୍ୱାସ ଅଛି ଯେ ସେମାନେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କର ଶ୍ରବଣ ଶକ୍ତି ଅଟନ୍ତି। ସେମାନେ ଭକ୍ତଙ୍କର ନିବେଦନ ଏବଂ ପ୍ରାର୍ଥନାକୁ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ କାନରେ ପହଞ୍ଚିବା କାର୍ଯ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଭକ୍ତ ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କର ସୂତ୍ରଧର।

ଦ୍ୱାରପାଳ ଜୟ ଓ ବିଜୟ

👉 ସିଂହଦ୍ଵାର ନିକଟରେ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି ଜଗିଥାନ୍ତି ନୀଳ ରଙ୍ଗର ଦୁଇଟି ମୂର୍ତ୍ତି । ବାମ ପଟେ ଜୟ ଓ ଡାହାଣ ପଟେ ବିଜୟ । ଏମାନେ ହେଲେ ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରପାଳ ।

👉 ଚାରି ହାତରେ ସେମାନେ ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଓ ଜପାମାଳ ଧରିଥାନ୍ତି । ପୁଣି ଦୁଇଟି ଆଠ ଫୁଟର ସ୍ତମ୍ଭ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଜୟ ବିଜୟ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛନ୍ତି । ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଶାଣ ପଥରରେ ନିର୍ମିତ ।

କିଏ ଏହି ଜୟ ବିଜୟ

ଯଦି ପୁରାଣକୁ ଯିବା ତେବେ ଭଗବତ ପୁରାଣ ଅନୁସରରେ ଜୟ ବିଜୟ ହେଉଛନ୍ତି ମହାପ୍ରଭୁ ନାରାୟଣ ବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଦ୍ୱାରପାଳ । ସେମାନେ ବୈକୁଣ୍ଠରେ ପ୍ରଭୁ ନାରାୟଣ ଓ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ଜଗି ରହିଥାନ୍ତି । କେହି ଭେଟିବାକୁ ଆସିଲେ ସୂଚନା ଦେଇଥାନ୍ତି ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ।

ଥରେ ଏମିତି ହେଲା ଯେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ୪ ଜଣ ମାନସପୁତ୍ର ସନକ, ସନନ୍ଦନ, ସନାତନ ଏବଂ ସନ୍ତକୁମାର ଶିଶୁ ବେଶରେ ଥିବା ବେଳେ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲେ ନାରାୟଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ।

ତେବେ ଦ୍ୱାରପାଳ ଜୟ ବିଜୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଛୋଟ ପିଲା ହେୟଜ୍ଞାନ କଲେ । ସେମାନଙ୍କୁ ଅଟକାଇବା ସହ ପ୍ରଭୁ ଏବେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛନ୍ତି ବୋଲି କହିଲେ ଓ ଭିତରକୁ ଛଡ଼ିଲେ ନାହିଁ । ତେବେ ସନ୍ତ କୁମାର ଯୁକ୍ତି କରି କହିଲେ ଯେ ପ୍ରଭୁ ସବୁବେଳେ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଭଲ ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସମୟ ଦେଇଥାନ୍ତି । ତଥାପି ଜୟ ବିଜୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ ।

ଫଳରେ ସେମାନେ ଦୁଇ ଦ୍ୱାରପାଳଙ୍କୁ ଅଭିଶାପ ଦେଲେ ମର୍ତ୍ତ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ମଣିଷ ଭଳି ଚଳିବା ପାଇଁ । ଯାହାଫଳରେ ଆଉ ସେମାନଙ୍କର ଦେବତ୍ୱ ରହିବ ନାହିଁ । ଏହି ସମୟରେ ସ୍ୱୟଂ ବିଷ୍ଣୁ ଭଗବାନ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ । ଜୟବିଜୟ ବ୍ରହ୍ମାପୁତ୍ରଙ୍କୁ କ୍ଷମା ମାଗିଲେ ଏବଂ ଅଭିଶାପ ଫେରାଇ ନେବା ଲାଗି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିକଟରେ ଗୁହାରୀ କଲେ ।

ତେବେ ନାରାୟଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରପାଳ ଭାବେ ଜୟ ବିଜୟଙ୍କର ମନରେ ଅହଙ୍କାର ଥିଲା । ସେହି ଅହଂକାର ଭାଙ୍ଗିବା ପାଇଁ ଏଭଳି ନାଟକ ରଚିଥିଲେ ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ । ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ ଯେ ଅଭିଶାପ ଫେରାଇବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ତଥାପି ସେମାନଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ବିକଳ୍ପ ସୁଯୋଗ ଦେଲେ ।

ପ୍ରଥମଟି ସାତଥର ମର୍ତ୍ତ୍ୟ ଲୋକରେ ଜନ୍ମ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ଭାବେ ରହିବ । ଦ୍ୱିତୀୟଟି ଥିଲା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଭାବେ ତିନିଟି ଜନ୍ମ ନେବ । ଏହାପରେ ତୁମେ ପୁଣି ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଫେରି ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇବ । ଜୟ ବିଜୟ ଦ୍ୱିତୀୟ ବିକଳ୍ପଟିକୁ ବାଛିଥିଲେ । କାରଣ ମାତ୍ର ତିନିଟି ଜନ୍ମ ପରେ ସେମାନେ ବୈକୁଣ୍ଠ ଫେରି ଆସିବେ ।

ଏହାପରେ ସତ୍ୟଯୁଗରେ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଓ ହିରଣ୍ୟ କଶ୍ୟପୁ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଯଥାକ୍ରମେ ବରାହ ଅବତାର ଓ ନୃସିଂହ ଅବତାର ହାତରେ ବଧ ହୋଇଥିଲେ ଜୟ ବିଜୟ । ଦ୍ୱିତୀୟ ଜନ୍ମରେ ତ୍ରେତୟା ଯୁଗରେ ରାବଣ ଓ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜନ୍ମ ହୋଇ ରାମଙ୍କ ହାତରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ ।

ଆଉ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଶିଶୁପାଳ ଓ ଦନ୍ତବକ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ସାଜିଥିଲେ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ମୁଖରେ ପଡ଼ିଥିଲେ ।

ଏହାପରେ ଜୟ ବିଜୟ ଅଭିଶାପ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଫେରିଥିଲେ । କଳିଯୁଗରେ ଏହି ଜୟ ବିଜୟ ବିଷ୍ଣୁ ରୂପୀ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ, ଶ୍ରୀ ବଳଭଦ୍ର ଓ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ଦ୍ୱାରପାଳ ଭାବେ ସିଂହଦ୍ୱାରରେ ବିରାଜମାନ ହୋଇଛନ୍ତି ।

ସିଂହଦ୍ଵାର ନିକଟରେ ଯାତ୍ରୀ କଟକଣା ଫଳକ

👉 ସିଂହଦ୍ଵାର ନିକଟରେ ଏକ ଯାତ୍ରୀ କଟକଣା ଫଳକ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଏ । ମାର୍ବଲ ପଥରରେ ଖୋଦିତ ହୋଇ ଲେଖାଯାଇଛି ଯେ, କେବଳ ହିନ୍ଦୁମାନେ ହିଁ ମନ୍ଦିରରେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବେ । ଗଜପତି ବୀରକିଶୋର ଦେବ (ପ୍ରଥମ) (୧୭୩୭–୧୭୯୩) ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଆଦେଶ ଫଳକ ଲଗାଇ ଥିଲେ ।

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ସିଂହଦ୍ଵାର ଧର୍ମ ଦ୍ୱାର ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାର

ସିଂହଦ୍ଵାର