ଋତୁଚକ୍ରର ଘୁର୍ଣ୍ଣନରେ ମର୍ତ୍ତ୍ୟାବତରଣ କରେ ରୌଦ୍ରତାପ ଜନିତ ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳ । ସାଧାରଣ ଲୋକଟିଏ ଯେପରି ସ୍ବେଦ ବିନ୍ଦୁ ଜର୍ଜରିତ ହୋଇ ସୁଶୀତଳତା ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ଅର୍ଥରେ କାମନା କରେ , ଅନୁରୂପ ଭାବେ ନୀଳାଦ୍ରି ମଣ୍ଡଳରେ ମାନବୀୟ ଲୀଳା ବିହାର କରୁଥିବା ମହାପ୍ରଭୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଉଷ୍ମତା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ।

ବୈଶାଖ ମାସରେ ଟାଣଖରା ହୁଏ , ଏହି ସମୟରେ ମଣିମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରୀଷ୍ମକଷ୍ଟ ହୁଏ । ଥକିପଡିଲେ ଯେ ମହାପ୍ରଭୁ ଦୁଃଖୀ ଦୁଃଖକୁ ଏଡାଇଦେବେ , ଏହାକୁ ଚିନ୍ତା କରି ସେବାୟତ ମାନେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସତେଜ କରିବାରେ ଲାଗିପଡ଼ନ୍ତି । ପରଂବ୍ରହ୍ମାଧିନାୟକ ଯେ ସମସ୍ତ ତେଜର ସ୍ରଷ୍ଟା ଏଥିରେ ତିଳେମାତ୍ର ସଂଶୟ ନାହିଁ । ତେବେ ଲୌକିକ ବିଚାରରେ ସାମନ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି ଜଣେ ନାବାଳକ ଶିଶୁ , ତାଙ୍କର ଯତ୍ନ ନିମନ୍ତେ ପ୍ରାୟ ୧୨୦ ପ୍ରକାର ମୁଖ୍ୟ ଓ ଗୌଣ ସେବା ମାନ ରହିଛି । ସେବା ଗୁଡିକ ନୀତିକାନ୍ତି ସହ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଡିତ ।

ଗୋଟିଏ ସାଧାରଣ ସମ୍ବତ୍ସରରେ ମଣିମାଙ୍କ ଶ୍ରୀଛାମୁରେ ପ୍ରାୟ ଦ୍ୱାଦଶ ଯାତ୍ରା ଓ ୧୦୮ ଗୋଟି ଉପଯାତ୍ରା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ । ଯେହେତୁ ସ୍ନାନଯାତ୍ରା ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱୟଂଲୀଳା ସେହି ହିସାବରେ ଦ୍ଵାଦଶ ବା ଅନ୍ତିମ ମୁଖ୍ୟଯାତ୍ରା ହେଉଛି “ଚନ୍ଦନ ଯାତ୍ରା” ।

“ଆସ ଆସ ଗୋ ମକର ନ କରି ଉଛୁର ।

ଚନ୍ଦନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଅକ୍ଷୀ ତୃତୀୟାର ।।

ଗୋ ଦେଖ ମକର ଗୋ ,

ମହାବୈଶାଖ୍ୟ ମାସରେ ଆରମ୍ଭ ଚନ୍ଦନ ।

ଯାତ୍ରା ଦେଖିବାକୁ ମନ ହୁଏ ଛନଛନ ।।”

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ନୀତି ପରମ୍ପରା ପ୍ରକାରେ ମାସେ ସାର ପବିତ୍ର ବୈଶାଖ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ତୃତୀୟା ତିଥିରେ ଏହି ବିଶେଷ ଲୀଳା ଆରମ୍ଭନ୍ତି ଚନ୍ଦନମାଖିଆ । ଏହିଦିନ ଠାରୁ ଶୁଭାରମ୍ଭ ହୁଏ ୪୨ ଦିନ ବ୍ୟାପି ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଉଥିବା ଚନ୍ଦନ ଯାତ । ତେବେ ଉକ୍ତ ସମୟ ଅବଧି ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମାର୍ଦ୍ଧ ବା ପ୍ରଥମ ୨୧ ଦିନ ବାହାର ଚନ୍ଦନଯାତ୍ରା ଓ ଅନ୍ତିମାର୍ଦ୍ଧ ବା ଶେଷ ୨୧ ଦିନ ଭିତର ଚନ୍ଦନଯାତ୍ରା ରୂପେ ଖ୍ୟାତ । ତେବେ ଉଭୟ ଯାତ୍ରା ଅବଧିରେ ଦାରୁବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ଶ୍ରୀଅଙ୍ଗରେ ଲେପନ ହୁଏ ଚନ୍ଦନ ହେଲେ ବାହାର ଚନ୍ଦନରେ ହୁଏ ଚାପ ଖେଳ ଓ ଭିତର ଚନ୍ଦନରେ ହୁଏ ଜଳକ୍ରୀଡା ।

“ଚନ୍ଦନଲାଗି ସମୟେ ଚିନ୍ତ ଚିନ୍ତାମଣିଙ୍କି ।

ସୁବେଶର ଲାଗି ଶେଷ ଲାଗି ହୋଇ ଝିନ୍ନ ବାସ ।।

କଟୀରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଝୁମ୍ପା ଆହା କେଡେ ଠାଣି କି ।

ଚନ୍ଦନଲାଗି ସମୟେ ଚିନ୍ତ ଚିନ୍ତାମଣିଙ୍କି ।।”

ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚନ୍ଦନଲାଗି ଜନିତ ନୀତିକାନ୍ତିର ଅୟମାରମ୍ଭ ହୁଏ ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟାର ଗୋଟିଏ ଦିନ ପୂର୍ବରୁ ଅର୍ଥାତ୍ ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ଵିତୀୟା ତିଥିରେ । ଏହି ତିଥିରେ ତିନିବାଡରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ଧୂପ ପୂଜା ବଢିବା ପରେ ବିଧି ମୁତାବକ ପ୍ରତିଦିନ ପରି ରାତ୍ର ଚନ୍ଦନଲାଗି ହେବା ପରେ ଭୋଗମଣ୍ଡପ ଘର ଧୋପଖାଳ ହୋଇ ସୁନ୍ଦର ଚାନ୍ଦୁଆ ବନ୍ଧା ଯାଇଥାଏ । ତା’ ପରେ ପାଳିଆ ମେକାପ ସେବାୟତ ତିନୋଟି ରୂପା ପିଙ୍ଗଣ ଓ ପରଖ ରେ କର୍ପୁର ମିଶା ସୁବାସିତ ଚନ୍ଦନ ରଖି ସେଠାକୁ ଯାଇଥାନ୍ତି । କହିବା ବାହୁଲ୍ୟ ଯେ ଏହି ଚନ୍ଦନ ରାଘବଦାସ ମଠ ଓ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ପ୍ରଶାସନ ପକ୍ଷରୁ ଯୋଗାଇ ଦିଆଯାଏ । କାଠର ଭଦ୍ରାସନ ଉପରେ ଚନ୍ଦନ ପିଙ୍ଗଣ ଗୁଡିକ ରଖାଯାଏ । ତତ୍ପରେ ଜନୈକ ପୂଜାପଣ୍ଡା ସାମନ୍ତ ଆସି ସେହି ଚନ୍ଦନକୁ ଚେମେଡୀ , ପତନୀ ଓ ଫୁଲଚନ୍ଦନ ଦେଇ ସଂସ୍କାର କରାଇ ଅଧିବାସ କରନ୍ତି । ତତ୍ପରେ ତଢ଼ଉକରଣ ସେବାୟତ ଆସି ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗକୁ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ଥିବା ଭୋଗମଣ୍ଡପର ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରକୁ ବନ୍ଦ କରି ମୁଦ ଦିଅନ୍ତି । ଏପଟେ ରତ୍ନସିଂହାସନରେ ଚାଲୁ ରହିଥିବା ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦୈନନ୍ଦିନ ନୀତିକାନ୍ତି ବଢ଼ି ରାତ୍ର ପହୁଡ଼ ହୁଏ ।

“ତିନିବାଡେ ତିନିଲୋକ ସେବକ ପଶୁପାଳକ ।

ରତ୍ନସିଂହାସନେ ଉଭା ବେନି ପାଣି ଯୋଡିକି ।।

ଚନ୍ଦନ ସଂସ୍କାର ସାରି ପ୍ରଭୁ ଅଙ୍ଗେ ଲାଗି କରି ।

ହରି ଭଦ୍ରା ସୁଦର୍ଶନ କମଳା ଘରଣୀଙ୍କି ।।”

ତା’ ପରଦିନ ଅର୍ଥାତ୍ ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟା ଦିନ ବିଧିବଦ୍ଧ ଭାବେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଚନ୍ଦନନୀତି । ଏହିଦିନ ତିନିବାଡରେ ଷୋଡଶୋପଚାର ବିଧିରେ ସକାଳ ଧୂପ ପୂଜା ବଢିବା ପରେ ବେଶ ମଇଲମ ହୋଇଥାଏ । ମଇଲମ କରିଥିବା ତିନିଜଣ ପାଳିଆ ପୁଷ୍ପାଳକ ସେବାୟତ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହ ପାଳିଆ ପୂଜାପଣ୍ଡା ସାମନ୍ତ ଓ ପତି ମହାପାତ୍ର ଓ ମୁଦ୍ରହସ୍ତ (ମୁଦିରସ୍ତ) ସେବାୟତ ଭୋଗମଣ୍ଡପ ଘରୁ ପୂର୍ବରାତ୍ରରେ ଅଧିବାସ ହୋଇଥିବା ଚନ୍ଦନକୁ ହାତରେ ଧରି ଘଣ୍ଟ , ଛତ୍ର ଓ କାହାଳୀ ଆଦି ବାଜୁଥିବା ପଟୁଆରରେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଭିତର ବେଢା ବା କୂର୍ମବେଢ଼ାକୁ ତିନିଥର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରିଥାନ୍ତି । ପରିକ୍ରମା ପରେ ଉକ୍ତ ଚନ୍ଦନ ପିଙ୍ଗଣ ଗୁଡିକୁ ନେଇ ରତ୍ନସିଂହାସନରେ ରଖନ୍ତି । ଏହାପରେ ଭିତର ପୋଖରୀଆରେ ପାଣି ପଡି ଧୋପଖାଳ ହୁଏ , ତତ୍ପରେ ପାଳିଆ ବଡ଼ଦ୍ୱାର ପ୍ରତିହାରୀ ରୋଷଘରକୁ ଶୀତଳ ଭୋଗ ଡାକିଗଲେ , ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଗମ୍ଭୀରାକୁ ଭୋଗ ଛେକ ଆସେ । ତତ୍ପରେ ତାହା ଶ୍ରୀଜୀଉଙ୍କୁ ପଞ୍ଚୋପଚାରରେ ସମର୍ପଣ ହୁଏ , ମାତ୍ର ଟେରା ପଡେନାହିଁ ।

ଭୋଗ ବଢିଲେ ଉପରୋକ୍ତ ତିନିଜଣ ପୁଷ୍ପାଳକ ସେବାୟତ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ବାଡ଼ରେ ପୂଜାପଣ୍ଡା ସାମନ୍ତଙ୍କ ସହ , ମଝିବାଡରେ ପତି ମହାପାତ୍ରଙ୍କ ସହ ଓ ବଡ଼ବାଡ଼ରେ ମୁଦ୍ରହସ୍ତ (ମୁଦିରସ୍ତ) ଙ୍କ ସହ ମିଶି ସର୍ବାଙ୍ଗ ଚନ୍ଦନଲାଗି ନୀତି କରିଥାନ୍ତି । ତତ୍ପରେ ଛଅ ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣାଳଙ୍କାର (ଦୁଇ , ଦୁଇ ମୂର୍ତ୍ତି ମକର କୁଣ୍ଡଳ ଓ ଦୁଇ ମୂର୍ତ୍ତି ତଡଗୀ) ଲାଗି ହେବା ପରେ ସୁନାଗୋସ୍ୱାମୀ (ସୁନାଗୋସେଇଁ) ଦେଇଥିବା ଅଳକା , ଚଉସରା ଓ ମାଳଚୁଳ ଆଦି ପୁଷ୍ପାଳଙ୍କାର ଲାଗି ହୋଇଥାନ୍ତି । ଏହା ସହିତ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ସର୍ବାଙ୍ଗ ଚନ୍ଦନଲାଗି ବେଶ । ବେଶ ବଢିବା ଭିତରେ ଦକ୍ଷିଣୀ ଘରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀ ମଦନମୋହନ ଓ ଶ୍ରୀ ବଳରାମ , ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମଧ୍ୟ ଚନ୍ଦନଲାଗି ହୁଅନ୍ତି । ଏହାପରେ ବିଗ୍ରହତ୍ରୟ ମହାଜନ ସେବାୟତଙ୍କ ହସ୍ତରେ ରତ୍ନସିଂହାସନକୁ ବିଜେ କରନ୍ତି । ଶ୍ରୀ ମଦନମୋହନ , ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ବାଡ଼ରେ ଏବଂ ଶ୍ରୀ ରାମକୃଷ୍ଣ ବଡ଼ବାଡ଼ରେ ବସିଥାନ୍ତି । ତତ୍ପରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଧୂପ ଛେକ ଆସିଲେ , ଷୋଡଶପଚାର ବିଧିରେ ଧୂପ ପୂଜା ବସେ । ଧୂପ ପୂଜା ବଢିଲେ ତିନିବାଡରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବନ୍ଦାପନା କରାଯାଏ ।

ବନ୍ଦାପନା ବଢିଲେ ଚଳନ୍ତି ବିଗ୍ରହ ମାନେ ସମ୍ପୃକ୍ତ ବାଡ଼ରୁ ଆଜ୍ଞାମାଳ ପାଇଥାନ୍ତି । ତତ୍ପରେ ମୁକ୍ତିମଣ୍ଡପ ନିକଟସ୍ଥ ସୁସଜ୍ଜିତ ହାନ୍ଦୋଳା ଓ ମଣିବିମାନରେ ବିଜେ କରନ୍ତି । ହାନ୍ଦୋଳାରେ ରାମକୃଷ୍ଣ ଶୟନମୁଦ୍ରାରେ ଓ ମଣିବିମାନରେ ଶ୍ରୀ , ଭୁ ଙ୍କ ସମେତ ଶ୍ରୀ ମଦନମୋହନ ମହାପ୍ରଭୁ ରୁନ୍ଧା (ଦେଉଳ ଭାଷା , ଅର୍ଥ - ବନ୍ଧା ଯିବା) ହୋଇଥାନ୍ତି । ତା’ ଉତ୍ତାରେ ବିମାନବଡୁ ସେବାୟତ ମାନେ ହାନ୍ଦୋଳା ଓ ବିମାନକୁ ସ୍କନ୍ଧରେ ଧାରଣ ପୂର୍ବକ ସିଂହଦ୍ଵାର ଦେଇ ବଡଦାଣ୍ଡକୁ ଯାଇଥାନ୍ତି । ସେଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ଅପେକ୍ଷାରତ ପଞ୍ଚୁପାଣ୍ଡବ ବା ପଞ୍ଚ ମହାଦେବଙ୍କ ସମେତ ନବନିର୍ମିତ ରଥଖଳା ନିକଟକୁ ଯାଇଥାନ୍ତି । ଏହା ସହ ଚାଲିଥାଏ ଘଣ୍ଟ , ଛତ୍ରୀ , ବିଜେ କାହାଳି , ବିଭିନ୍ନ ବାଦ୍ୟନାଦ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ସଙ୍ଗୀତ ଗାନ ସହ ‘ଚନ୍ଦନ ପଟୁଆର’ । ଏହି ପଟୁଆରକୁ ଦେଖି ଲେଖା ଯାଇଛି ଅନେକ ଗୀତିକବିତା । ତନ୍ମଧ୍ୟରେ ବନମାଳୀ ଦାସଙ୍କ ଗୋଟିଏ ଲେଖା ସର୍ବଜନାଦ୍ରୁତ ।

“ଦେଖ ଗୋ ରାଧାମାଧବ ଚାଲି ।

ମଣି ବିମାନ ଆସେ ଝୁଲିଝୁଲି ।।

ଚନ୍ଦନ ସରକୁ କରିଣ ମନ ।

ଚାପ ଖେଳନ୍ତି ଜଗତମୋହନ ।।”

ଶ୍ରୀନଅର ସମ୍ମୁଖସ୍ଥ ରଥଖଳା ଠାରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ମଣିବିମାନ ଟି ଅସ୍ଥାୟୀ ଯଜ୍ଞଶାଳା ନିକଟରେ ବିମାନବଡୁ ସେବାୟତଙ୍କ କାନ୍ଧରେ ତଥା ଭାରବାଡ଼ି ସହାୟତାରେ ରହିଥାଏ । ଏହାପରେ ଦେଉଳ ପୁରୋହିତଙ୍କ ଅଧ୍ୟକ୍ଷତାରେ ପ୍ରାୟ ୧୧ ଜଣ ସ୍ତୋତ୍ରୀୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବାୟତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଥନିର୍ମାଣ କାମ ଅୟମାରମ୍ଭ ନିମନ୍ତେ ହୋମକାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି । ତତ୍ପରେ ରଥ ଅମିନ , ତିନିରଥ ଦାୟିତ୍ୱରେ ଥିବା ତିନି ନାହାକ , ମୁଖ୍ୟ ମହାରଣା , ଭୋଇ ସେବାୟତ , କରତୀଆ , କମାର , ରୂପକାର ଆଦି ସେବାୟତଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ମାନଙ୍କୁ ଦେଉଳ କରଣ ଓ ପାଟଯୋଶୀ ମହାପାତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେଠାରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଶାଢ଼ୀ ବନ୍ଧା ଯାଏ । ଏହା ସେମାନଙ୍କୁ ଦାୟିତ୍ୱ ଅର୍ପଣର ବିଧି ।

ତେବେ ତା’ ପରେ ରଥଖଳା ରେ ପ୍ରାୟ ୧୨ ଫୁଟ ଲମ୍ବ ଓ ୩ ଫୁଟ ଗୋଲେଇ ବିଶିଷ୍ଟ ତିନୋଟି ଧଉରା କାଠ ରଖା ଯାଇଥାଏ । ତିନିଜଣ ପୂଜାପଣ୍ଡା ସାମନ୍ତ ତିନିବାଡରୁ ତିନି ଗୋଟି ଆଜ୍ଞାମାଳ ଉକ୍ତ ତିନୋଟି କାଠ ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା ଖଣ୍ଡୁଆ ଉପରେ ସଜ୍ଜିତ କରି ରଖି ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରକୁ ଫେରି ଯାଆନ୍ତି । ଉକ୍ତ ତିନୋଟି କାଠଗଣ୍ଡିରେ କୁରାଢ଼ୀ ଛୁଆଁଇ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ଏ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ବଢିଲେ , ପଟୁଆର ଚାଲେ ନରେନ୍ଦ୍ର ସରୋବରକୁ ।

“ସିଂହଦ୍ଵାର ଠାରୁ ଧରି ଛାମୁଣ୍ଡିଆ ମାନ ।

ମଣିବିମାନେ ବିଜୟ ମଦନମୋହନ ।।

ଗୋ ଦେଖ ମକର ଗୋ ,

ପନ୍ତି ଖାଇ ଦାଣ୍ଡେ ଦାଣ୍ଡେ ରାମକୃଷ୍ଣ ଦୁଇ ।

ଗଜଦନ୍ତ ପାଲିଙ୍କିରେ କି ଶୋଭା ଦିଶଇ ।।”

ସିଂହଦ୍ଵାର ଠାରୁ ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ ଦୂରତାରେ ଛାମୁଣ୍ଡିଆ ମାନ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ଛାମୁଣ୍ଡିଆ ମାନଙ୍କରେ ବିଭିନ୍ନ ମଠ , ମନ୍ଦିର ଓ ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ପନ୍ତି ଭୋଗ ହୋଇଥାଏ । ଏତେ ଟାଣ ଖରାରେ ବିମାନବଡୁ ସେବାୟତ ମାନେ ଏକ କୁଇଣ୍ଟାଲରୁ ଅଧିକ ଓଜନର ବିମାନକୁ କାନ୍ଧରେ ନେଇ ଏତେ ଦୀର୍ଘ ବାଟ ଯିବା ଯେ କେତେ କଷ୍ଟକର ତାହା ଭାବିବା ମଧ୍ୟ ଆମ ପକ୍ଷେ ଅଧିକ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ । ଦିଅଁ ମାନେ ନରେନ୍ଦ୍ର ପୁଷ୍କରିଣୀସ୍ଥ ଚନ୍ଦନ ଚକଡାରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ବିମାନ କାନ୍ଧରୁ ଓହ୍ଲାଇ ଥାଏ । ତତ୍ପରେ ସେଠାରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ‘ଘଷାଜଳ’ ମଣୋହି ହୁଏ । ଏଥିରେ କର୍ପୁର ଓ ଗୋଲମାରିଚ ଗୁଣ୍ଡ ମିଶିଥାଏ । ଝାଞ୍ଜି ପବନ ବାଜିକି ଶ୍ରୀଅଙ୍ଗ ଶୁଖି ଯାଇଥିବ ଭାବି ସେବାୟତ ମାନେ ଏହାକୁ ମଣୋହି କରାନ୍ତି ଓ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପରେ ମହାପ୍ରଭୁ ମଧ୍ୟ ସତେଜ ହୋଇପଡନ୍ତି ।

ଚନ୍ଦନ ମଉଜ ଦଳ ଦେଖ ଆଗୋ ସଖି ।

ପାଚିଲା ଗାମୁଛା କନ୍ଧେ ଅଙ୍ଗେ ତୈଳ ମାଖି ।।

ଗୋ ଦେଖ ମକର ଗୋ ,

ସୋଲ ବିଡା ହସ୍ତେ ମାଳିକୁ ପକାଇ ।

ଦୀପିଦାଣ୍ଡି ଯାଉଛନ୍ତି ଗୀତକୁ କେ ଗାଇ ।।

ତତ୍ପରେ ରାମକୃଷ୍ଣ ଓ ପଞ୍ଚୁପାଣ୍ଡବଙ୍କୁ ବଡ଼ଚାପ (ନାଲି) ଓ ମଦନମୋହନ , ଶ୍ରୀଦେବୀ ଓ ଭୁଦେବୀ ସାନଚାପ (ଧଳା)ରେ ବିଜେ କରନ୍ତି । ଏହାପରେ ନରେନ୍ଦ୍ର ପୁଷ୍କରିଣୀର ଜଳରାଶିରେ ଦିନଚାପ ନାମରେ ଘେରାଏ ବୁଲା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ । ତା’ ପରେ ଦିଅଁ ପୁଷ୍କରିଣୀ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଜଗତିକୁ ବିଜେ କରନ୍ତି । ସେଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ତିନିଗୋଟି କୁଣ୍ଡରେ ଥଣ୍ଡା ଜଳ ଓ କର୍ପୁର ଓ ଫୁଲ , ଚନ୍ଦନ ଆଦି ମିଶାଯାଇ ରଖା ଯାଇଥାଏ । ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ ଜଗତିର ଠିକ ମଝିରେ ରଖା ଯାଇଥିବା କୁଣ୍ଡରେ ଶ୍ରୀ ମଦନମୋହନ ଓ ଶ୍ରୀଦେବୀ , ଭୁଦେବୀ ଏବଂ ପୂର୍ବପଟ କୁଣ୍ଡରେ ରାମକୃଷ୍ଣ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମ ପଟ କୁଣ୍ଡରେ ପଞ୍ଚମହାଦେବ ବୁଡି ରହନ୍ତି । କିଛି ସମୟ ପରେ କୁଣ୍ଡରୁ ଦିଅଁ ବାହାରି ସାଧାରଣ ବେଶ ଶୃଙ୍ଗାର ହୋଇ ଶୀତଳ ଭୋଗ ଗ୍ରହଣ କରିଥାନ୍ତି । ଏହାପରେ କେବଳ ଶ୍ରୀ ମଦନମୋହନ ହିଁ ବେଶ ମଇଲମ ହୋଇ ସୁନ୍ଦର ଓ କମନୀୟ , ରମଣୀୟ ବେଶ ଶୃଙ୍ଗାର ହୋଇଥାନ୍ତି । ଏହି ବେଶ ଗୁଡିକ ପ୍ରାୟ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗୀୟ କୃଷ୍ଣଲୀଳା ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ ।

ବେଶ ଦିନ ନିର୍ଘଣ୍ଟ -:

ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟା : ନଟବର ବେଶ

ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଥୀ : ହରିଜନ୍ମ ବେଶ

ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳ ପଞ୍ଚମୀ : ରାଜାଧିରାଜ ବେଶ

ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳ ଷଷ୍ଠୀ : ଖଟଦୋଳି ବେଶ

ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳ ସପ୍ତମୀ : ଗୋମତୀ କୃଷ୍ଣ ବେଶ

ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳ ଅଷ୍ଟମୀ : ବତ୍ସାଚାରଣ

ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳ ନବମୀ : ବତ୍ସାହରଣ ବେଶ

ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳ ଦଶମୀ : ଅଘାସୁର ବଧ ବେଶ

ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀ : ଚକ୍ର ନାରାୟଣ ବେଶ

ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱାଦଶୀ : ନାବକେଳି ବେଶ

ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳ ତ୍ରୟୋଦଶୀ : ରାସମଣ୍ଡଳି ବେଶ

ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ : (ନୃସିଂହ ଜନ୍ମ ତିଥି) ଏହି ଦିନ ବେଶ କରାଯାଏ ନାହିଁ!

ବୈଶାଖ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା : କନ୍ଦର୍ପ ରଥ ବେଶ

ଜ୍ୟୈଷ୍ଠ କୃଷ୍ଣ ପ୍ରତିପଦା : ଷଡ଼ଭୂଜ ଗୌରାଙ୍ଗ ବେଶ

ଜ୍ୟୈଷ୍ଠ କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱିତୀୟା : ରଘୁନାଥ ବେଶ

ଜ୍ୟୈଷ୍ଠ କୃଷ୍ଣ ତୃତୀୟା : ଗିରିପୂଜା ବେଶ

ଜ୍ୟୈଷ୍ଠ କୃଷ୍ଣ ଚତୁର୍ଥୀ : ଗିରିଟେକା ବେଶ

ଜ୍ୟୈଷ୍ଠ କୃଷ୍ଣ ପଞ୍ଚମୀ : ବସ୍ତ୍ରହରଣ ବେଶ

ଜ୍ୟୈଷ୍ଠ କୃଷ୍ଣ ଷଷ୍ଠୀ : ଚିନ୍ତାମଣୀ କୃଷ୍ଣ ବେଶ

ଜ୍ୟୈଷ୍ଠ କୃଷ୍ଣ ସପ୍ତମୀ : ଗଜ ଉଦ୍ଧାରଣ ବେଶ

ଜ୍ୟୈଷ୍ଠ କୃଷ୍ଣ ଅଷ୍ଟମୀ : କୁଞ୍ଜବିହାରୀ ବେଶ (ହଳଦୀପାଣି)

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ରତ୍ନସିଂହାସନସ୍ଥ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ବେଶ ପରିପାଟି ବେଶ ଜନାଦ୍ରୁତ , ମାତ୍ର ମଦନମୋହନଙ୍କ ବେଶ ଅତ୍ୟନ୍ତ କମନୀୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏତେ ଜଣାଶୁଣା ନୁହେଁ ।

ବେଶ ବଢିଲେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରୂପେ ‘ମାଣ୍ଡୁଅ’ ଓ ‘ହଂସକେଳି’ ପଞ୍ଚୋପଚାର ବିଧିରେ ମଣୋହି ହୁଏ । ବେଶ ଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରେ ନଟବର ବେଶ କାଳେ ସତୀ ମାନଙ୍କର ଧୈର୍ଯ୍ୟକୁ ବିନାଶ କରି ହରିଲୋଲୁପିନୀ କରାଏ ବୋଲି ଲୋକମୁଖରେ ରହିଛି । ବୋଧେ ଏହି ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟମୟ ବେଶ ଗୁଡିକୁ ଦେଖି ରଚନା ହୋଇଛି ଅନେକ ସଙ୍ଗୀତ । ଉଦାହରଣ -:

“ଶ୍ୟାମ ନାଗର ହେ , ଏ ବେଶ ହୋଇବ ନାହିଁ ।

ଏ ବେଶ ହୋଇଲେ , ପାଶାଣ ତରଳେ ,

ଯୁବତୀ ବଞ୍ଚିବେ କାହିଁ ।

ଶ୍ୟାମ ନାଗର ହେ , ଏ ବେଶ ହୋଇବ ନାହିଁ ।।”

ମଣୋହି ବଢିଲେ ଦିଅଁ ପୁନର୍ବାର ଚାପକୁ ବିଜେ କରନ୍ତି । ସେଠାରେ ହଡପ ନାୟକ ସେବାୟତ ସେଠାରେ ବିଡିଆ (ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପାନ) ମଣୋହି କରାଇଥାନ୍ତି । କେତେକଙ୍କ ମୁତାବକ ଏହି ସମୟରେ ମହାପ୍ରଭୁ ଦୈନିକ ୮୪ ଟି ପାନ ଖାଆନ୍ତି । ତତ୍ପରେ ପ୍ରତିହାରୀ ସେବାୟତ ମଣିମା ଡାକ ଦେଲେ ଆଗେ ଆଗେ ଚାଲେ ବଜନ୍ତରୀ ନାବ , ଯେଉଁଥିରେ ବାଜେ ବିଜେ କାହାଳୀ ଓ ବଜନ୍ତ୍ରୀ ବାଜା । ପଛେ ପଛେ ନରେନ୍ଦ୍ର ପୁଷ୍କରିଣୀକୁ ତିନିଥର ପରିକ୍ରମା କରେ ବଡ଼ଚାପ ଓ ସାନଚାପ । ଏହାକୁ ରାତିଚାପ କୁହାଯାଏ । ରାତିଚାପ ବଢିଲେ ଦିଅଁ ମାନେ ସ୍ଵ-ସ୍ଵ ବିମାନରେ ବିଜେ ହୁଅନ୍ତି । ତାହାପରେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇଥାନ୍ତି ।

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟା ଓ ଚନ୍ଦନ ଯାତ୍ରା

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟା ଓ ଚନ୍ଦନ ଯାତ୍ରା