👉 ସିଂହ ଦ୍ୱାର ପ୍ରବେଶ ମାର୍ଗରେ ସୁଉଚ୍ଚ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଦୃଶ୍ୟ ସ୍ତମ୍ଭ ଟି ହେଉଛି ଅରୁଣ ସ୍ତମ୍ଭ । ସ୍ଥାନୀୟ ଭାଷାରେ ଅରୁଣସ୍ତମ୍ଭ ଚକଡା (ସିଂହଦ୍ୱାର ସମ୍ମୁଖ ଭାଗ )ରେ ସ୍ଥାପିତ ଏହି ଅତୀବ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଗୋଟିଏ ପ୍ରସ୍ତରରେ ନିର୍ମିତ୍ତ ଏହି ସ୍ତମ୍ଭ ଭକ୍ତ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ମାନଙ୍କର ମୂଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ କେନ୍ଦ୍ର ଅଟେ। କାରଣ ନିଜ ଆରାଧ୍ୟଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ଅରୁଣ ସ୍ତମ୍ଭଙ୍କୁ ଟିକିଏ ସ୍ପର୍ଶ କରି ନିଜ ଆଗମନର ବାର୍ତ୍ତା ଭକ୍ତ ଦେଇଥାଏ ନିଜ ଭଗବାନଙ୍କୁ।

👉 ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସତ୍ତ୍ୱଲିପି ଅନୁସାରେ ପ୍ଲଟ ନମ୍ବର ୧୬୧ ରେ ଏହି ସ୍ତମ୍ଭଟି ଅବସ୍ଥିତ।

👉 ଅରୁଣ ସ୍ତମ୍ଭ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଏବଂ ସିଂହଦ୍ୱାର ସମ୍ମୁଖରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଏହା ସିଂହଦ୍ୱାର (ପୂର୍ବପଟ ଦ୍ୱାର) ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୨୦ ଫୁଟ (୬.୧ ମିଟର) ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଭଗବାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନାରାୟଣଙ୍କର ସାରଥି ଅରୁଣଙ୍କର ନାମ ଅନୁସାରେ ଏହି ସ୍ତମ୍ଭର ନାମ ଅରୁଣସ୍ତମ୍ଭ ହୋଇଥିବା କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ରହିଛି।

👉 ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରର ଇତିହାସ ମାଦଳ ପାଞ୍ଜି ହିସାବରେ, ଭୋଇ ରାଜା ଦିବ୍ୟସିଂହ ଦେବ ଦ୍ୱିତୀୟଙ୍କ ଶାସନ କାଳରେ କୋଣାର୍କ (ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର)ରୁ ମରାଠା ଗୁରୁ 'ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଗୋସାଇଁ' ଅରୁଣ ସ୍ତମ୍ଭକୁ ଆଣି ସିଂହଦ୍ୱାର ସମ୍ମୁଖରେ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ । ୧୮୧୫ ମସିହା ଅପ୍ରେଲ ୨୬ ତାରିଖରେ କଲିନ୍ ମାକେଞ୍ଜିଙ୍କ କଳାକାରମାନେ ପୁରୀ ସ୍ତମ୍ଭର ଏକ ରେଖାଚିତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ ।

👉 ଅପରପକ୍ଷରେ ଆଉ କେତେକଙ୍କ ମତରେ ପ୍ରଥମ ନରସିଂହ ଦେବ ୧୩୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଏହାକୁ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ସମ୍ମୁଖରେ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ ।

👉 ମହର୍ଷି କାଶ୍ୟପଙ୍କ ପତ୍ନୀ ବିନତାଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଅରୁଣ ହେଉଛନ୍ତି ଗରୁଡ଼ଙ୍କର ଅଗ୍ରଜ। ସ୍ତମ୍ଭର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ପ୍ରଣାମ ମୁଦ୍ରାରେ ଅରୁଣ ଦେବ ଅବସ୍ଥାପିତ। ଏଣୁ ଏହି ସ୍ତମ୍ଭ ଅରୁଣସ୍ତମ୍ଭ ନାମରେ ନାମିତ।

👉 ମା’ ବିନିତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁତ୍ର, ଅରୁଣ ଓ ଗରୁଡ଼, ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କର ସେବକ ହୋଇଗଲେ ।

👉 ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରଥମ ଭାଗରେ ମରାଠାମାନେ ଏ ସ୍ତମ୍ଭକୁ କୋଣାର୍କ ଠାରୁ ଅପସାରଣ କରି ପୁରୀ ମନ୍ଦିର ସମ୍ମୁଖରେ ସ୍ଥାପନ କଲେ । ଏହି ସ୍ତମ୍ଭର ଉଚ୍ଚତା ୩୩ ଫୁଟ ୮ ଇଞ୍ଚ ହୋଇଥିଲା ବେଳେ ଏହାର ଗୋଲେଇ ୨୫ ଫୁଟ ୨ ଇଞ୍ଚ ।କଳା ମୁଗୁନି ପଥରରେ ଷୋଡଶ କୋଣ ବିଶିଷ୍ଟ ଏହି ସ୍ତମ୍ଭଟି ନିର୍ମିତ। ଯେଉଁ ଚତୁର୍ଭୁଜ ଆକାର ପଥର ନିର୍ମିତ ଚଉତରା ଉପରେ ଏହି ସ୍ତମ୍ଭଟି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ତା ର ଉଚ୍ଚତା ୪ ଫୁଟ ୩ ଇଞ୍ଚ।

👉 ମୁଗୁନି ପଥରରେ ନିର୍ମିତ ଏ ବିଶାଳ ସ୍ତମ୍ଭର ପାଦପୀଠର ଉଚ୍ଚତା ୧୧'-୪ ଓ ତାହାର ତଳ ପୀଠର ଉଚ୍ଚତା ୨'-୧୧ (Ganguli- P.୪୧୦-୪୧୧) ଏହାର ଉପନ ଓ ତଳପୃଷ୍ଠ ପଞ୍ଚରଥ ପଦ୍ଧତିରେ ଗଠିତ । ଉପନ ଉପରକୁ ଅଛି ତିିଟି ଉପବିଭାଗ- ଖୁର, କଣି ଓ ବସନ୍ତ । ଖୁର ଉପରେ ଅଛି ପଦ୍ମପାଖୁଡ଼ାର କାମ ଏବଂ ବସନ୍ତର ମୁହନ୍ତିରେ ଚଳମାନ ହଂସଯୂଥ । ଏହା ବିଶେଷରୂପେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିରର ପରିଚୟ ବହନକରେ । ଷୋଳକୋଣ ବିଶିଷ୍ଟ ଏ ସ୍ତମ୍ଭର ଘେର (circumference) କରୁଣାସାଗରଙ୍କ ମତରେ ୬'-୩୨ ୧ (Vol.I-P- ୬୩) ଅର୍ଥାତ୍‍ ଏହାର ବ୍ୟାସ ଦୁଇ ଫୁଟ୍‍ । ଉପର ମୁଣ୍ଡରେ ଗୋଟିଏ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟମୟ ଚତୁଷ୍କୋଣ ପୀଠ ଉପରେ ଅରୁଣଙ୍କ ଅଧିଷ୍ଠାନ । ଏହାକୁ ସ୍ଥିର ରଖିବା ପାଇଁ ମାଟି ତଳକୁ ଏ ସ୍ତମ୍ଭର କେତେ ଅଂଶ ପୋତା ହୋଇଛି, ତାହାର କୌଣସି ତଥ୍ୟ ମିଳୁ ନାହିଁ ।

👉 ସ୍ତମ୍ଭ ହେଉଛି ଚାରି ପ୍ରକାର । ସେହି ସ୍ତମ୍ଭ ଗୁଡିକ ହେଲା :- ତେଜ ସ୍ତମ୍ଭ, ପ୍ରପନ୍ନ ସ୍ତମ୍ଭ, ଧର୍ମ ସ୍ତମ୍ଭ, ଶକ୍ତି ସ୍ତମ୍ଭ । ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଗରେ ରହୁଥିବା ସ୍ତମ୍ଭକୁ ତେଜ ସ୍ତମ୍ଭ ବା ଅରୁଣ ସ୍ତମ୍ଭ କୁହାଯାଏ । ଠିକ୍ ସେହିପରି ପ୍ରପନ୍ନ ସ୍ତମ୍ଭ ବା ଗରୁଡ଼ ସ୍ତମ୍ଭ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ଧର୍ମ ସ୍ତମ୍ଭ ବା ବୃଷଭ ସ୍ତମ୍ଭ ଶିବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ଶକ୍ତି ସ୍ତମ୍ଭ ବା ସିଂହ ସ୍ତମ୍ଭ ଦେବୀ ମନ୍ଦିର ସମ୍ମୁଖରେ ରହିଥାଏ । ଏଠାରେ ସ୍ଵାଭାବିକ ଭାବରେ ଶଙ୍କା ଆସିଥାଏ ଯେ, ତେଜ ସ୍ତମ୍ଭ ବା ଅରୁଣ ସ୍ତମ୍ଭ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରହିବାର ବିଧି ।

👉 ଅରୁଣ ସ୍ତମ୍ଭ ଅରୁଣ ବା ଜ୍ୟୋତିର ପ୍ରତୀକ।ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାୟକ।ଭକ୍ତ ମନରେ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଶକ୍ତି ସଂଚାରିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ମାତ୍ରେ କାୟ-ମନ-ବାକ୍ୟକୁ ଏହା ଶକ୍ତ କରିଥାଏ । ଅରୁଣ ସ୍ତମ୍ଭ ଓ ପତିତପାବନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ ଭକ୍ତଙ୍କ ସମସ୍ତ ମନୋକାମନା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥାଏ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ ରହିଛି ।

*ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ମନ୍ଦିର ସମ୍ମୁଖରେ ଥିବା ଅରୁଣ କାହିଁକି ଅଛି ?*

ଏହି ବିରାଟକାୟ ଅରୁଣ ସ୍ତମ୍ଭ ପୂର୍ବରୁ କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ସମ୍ମୁଖରେ ରହିଥିଲା । ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ତ୍ରୟୋଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟମନ୍ଦିର ପତନ ପରେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ଶାସକମାନେ ଉପାସିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଚଳନ୍ତି ପ୍ରତିମାକୁ ଆଣି ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଭିତର ବେଢ଼ାରେ ସ୍ଥାପନ କଲେ । ଠିକ୍ ଏହି ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଉକ୍ତ ଅରୁଣ ସ୍ତମ୍ଭଟିକୁ ଅଣାଯାଇ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ସମ୍ମୁଖ ଭାଗରେ ସ୍ଥାପନ କରାଗଲା ।

କୋଣାର୍କ ମନ୍ଦିରର ପତନ ପରେ ଚଳନ୍ତି ପ୍ରତିମା ଓ ଉକ୍ତ ସ୍ତମ୍ଭ କେଉଁଠାରେ ରଖାଯିବ ଏହି ବିଷୟରେ ତତ୍କାଳୀନ ରାଜଦରବାରରେ ଗୋଟିଏ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥ ହୋଇଥିଲା - ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ସମ୍ମୁଖରେ କିପରି ଓ କେଉଁ ନ୍ୟାୟରେ ଏହି ସ୍ତମ୍ଭଟି ରଖାଯିବ ?

ଉକ୍ତ ସଭାର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଅନୁଯାୟୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ହିଁ ସାକ୍ଷାତ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟନ୍ତି । ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ତ୍ରିକାଳ ବା ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । କାଳ ଅର୍ଥ ସମୟ । ମାଣିକ୍ୟ ଉପନିଷଦରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବା ବ୍ରହ୍ମ ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି ବିଶିଷ୍ଟ ‘ତୈର୍ଯ୍ୟକ ସ୍ଵରୂପ’ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଅଛି। ଏହି ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି ହିଁ ବଳଭଦ୍ର, ସୁଭଦ୍ରା, ଜଗନ୍ନାଥ ଅଟନ୍ତି । ଏହି ତ୍ରିଗୁଣାମ୍ବିକା ବା ତ୍ରିକାଳ ଉପାସନା ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷରେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରୀଜୀଉଙ୍କଠାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ । ଏତଦ୍ ବ୍ୟତୀତ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପ୍ରତୀକ ବୋଲି ପୂଜା କରିବାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଅଛି ।

‘ଉଦୟେ ଅରୁଣ ଶୈବ ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ଶୁକ୍ଳ ମେବଚ ସାହାହ୍ନେ

କୃଷ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣଶ୍ଚ ତ୍ରିସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଅଗ୍ରେ ପୂଜୟତେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚାନ୍ତେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଶ ବିଗ୍ରହଂ ।’

ତେଣୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିନ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜା ହିଁ ପ୍ରଥମେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ । ଏତଦ୍‌ବ୍ୟତୀତ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ତ୍ରିକାଳ ପୂଜା ଦୈନନ୍ଦିନ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ତ୍ରିକାଳ ପୂଜା ହେଲା – (୧) ସକାଳ ଧୂପ, (୨) ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଧୂପ, (୩) ସଂଧ୍ୟା ଧୂପ । -

ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରାଗ ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷରେ ଦେବ ପୂଜା ନିଷେଧ ଥ‌ିବା ସମୟରେ ଗ୍ରହଣ ପୂଜା ଶ୍ରୀଜୀଉମାନଙ୍କର ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ । ଉତ୍ତରାୟଣ, ଦକ୍ଷିଣାୟନ, ନକ୍ଷେତ୍ର ବନ୍ଦାପନା, ଏହି ସବୁ ଉପାସନା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଜଗନ୍ନାଥ ହିଁ ସାକ୍ଷାତ୍‌ ସୂର୍ଯ୍ୟ | ତ୍ରିଗାଣାୟିକା ଓ ସେ ସାକ୍ଷାତ କାଳ ଅଟନ୍ତି । ଏହି ସବୁ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ସମ୍ମୁଖରେ ଅରୁଣ ସ୍ତମ୍ଭ ବା ତେଜ ସ୍ତମ୍ଭ ରଖାଯାଇଅଛି ।

👉 ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ମାଦଳା କର୍ମାଙ୍ଗୀ ଓ ସତ୍ତ୍ୱଲିପି ପ୍ରକାରେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଚୂନରା ସେବକ ବା ଗରୁଡ଼ ସେବକ ଏହି ସ୍ତମ୍ଭର ସେବା କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି। ଏଠାରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଦକ୍ଷିଣା ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ସହ ଏହାର ସମସ୍ତ ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇ ଥାନ୍ତି।

👉 ଅନେକ ବର୍ଷ ତଳୁ ଏହି ସ୍ତମ୍ବର ଚାରି ପାଖରେ ଲୁହା ଗ୍ରିଲ ସ୍ଥାପନା ହୋଇଛି। ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ରଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ ପୂଜାପଣ୍ଡା ସେବକମାନେ ରଥରୁଢ ଶ୍ରୀଜୀଉ ମାନଙ୍କୁ ଏହିଠାରୁ ଭକ୍ତ ପ୍ରଦତ୍ତ ଭୋଗ ପ୍ରଦାନ କରିଥାନ୍ତି। ଏହି ଅରୁଣ ସ୍ତମ୍ଭ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଶ୍ରୀଜୀଉ ମାନେ ପହଣ୍ଡିରେ ଆସନ୍ତି ଓ ମନ୍ଦିର ଭିତରକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଅହରହ ଯୋଡ ହସ୍ତରେ ରହି ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଲିଳାକୁ ଅବଲୋକନ କରୁଥିବା ଅରୁଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ଜଣାଇ ଆସନ୍ତୁ।

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ଅରୁଣ ସ୍ତମ୍ଭ

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ଅରୁଣ ସ୍ତମ୍ଭ