ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ରତ୍ନବେଦୀ ଉପରେ ବିରାଜିତ ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ମୂର୍ତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ବାଡ଼ ସାମନ୍ତ ଶ୍ରୀ ବଳଭଦ୍ର ମହାପ୍ରଭୁ ଅନ୍ୟତମ । ସେ ଜଗତ ଜନନୀ ମା ସୁଭଦ୍ରା ଏବଂ ଜଗତର ନାଥ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଙ୍କର ବଡ଼ ଭାଇ । ସେ ଶ୍ଵେତବର୍ଷ । ଲଙ୍ଗଳ ଧାରଣ କରିଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ଲାଙ୍ଗଳୀ କୁହାଯାଏ । ସେ କାଦମ୍ବରୀ ପ୍ରିୟ । । ସେ ରୋହିଣୀ ନନ୍ଦନ । ରେବତୀ ରମଣ । ତାଙ୍କର ଆୟୁଧ ହେଉଛି ହଳ ଓ ମୂଷଳ । ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଳଶାଳୀ ପୁଣି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭଦ୍ର । ସୁତରାଂ ସେ ବଳଭଦ୍ର । ପୁରାଣମାନଙ୍କରେ ବଳଭଦ୍ର ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ପରିଚିତ । ତାଙ୍କୁ କାମପାଳ କୁହାଯାଏ । ଦେବକୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇ ରୋହିଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ସଂସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ସଙ୍କର୍ଷଣ କୁହାଯାଏ ।

ବଳଭଦ୍ର ଠାକୁର ସ୍ୱୟଂ ଶିବ, ମହାରୁଦ୍ର । ପୁନଶ୍ଚ ସେ ଶେଷଦେବ ଓ ଅନନ୍ତ ।

‘ସ୍କନ୍ଦପୁରାଣ’ରେ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି ଯେ ଭଗବାନ ବଳଭଦ୍ରଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ଏହିପରି ସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ–

“ ପାଦୌ କ୍ଷିତିର୍ମୁଖଂ ବହ୍ନିଃ ଶ୍ଵସିତାନି ସମୀରଣଃ

ନମସ୍ତେ ହ୍ୟୋଷ ଧୀନାଥ ଶ୍ଚକ୍ଷୁଷୀ ତେ ଦିବାକରଃ ।”

ଅର୍ଥାତ୍ ଆପଣଙ୍କର ପାଦଦ୍ଵୟ ହିଁ ପୃଥିବୀ । ବହ୍ନି ହେଉଛି ଆପଣଙ୍କର ମୁଖ । ଅଣଚାଷ ପବନ ଆପଣଙ୍କର ନିଃଶ୍ବାସ ଓ ପ୍ରଶ୍ବାସ । ଆପଣଙ୍କର ମନ ହେଉଛି ଚନ୍ଦ୍ରମା । ଆପଣଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ଵୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଟନ୍ତି ।

“ ବାହତଃ କକୁଭୋ ନାଥ ନମସ୍ତେ ଜ୍ଞାନଦର୍ପଣ

ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶାନାଂ ଲୋକାନାଂ ମୂଳସ୍ତମ୍ଭାୟ ସୀରିଣେ ।”

ଅର୍ଥାତ୍ ହେ ନାଥ ! ଦିଗସମୂହ ହେଉଛନ୍ତି ଆପଣଙ୍କର ବାହୁ । ଆପଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗ ଭୁବନର ମୂଳସ୍ତମ୍ଭ । ଆପଣ ସ୍ୱୟଂ ଜ୍ଞାନ ଦର୍ପଣ ସ୍ୱରୂପ । ହେ ହଳଧର ! ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ।

“ପାଦାମ୍ଭୋଜପ୍ରପନ୍ନାନାଂ ନମଃ ନମଃ ପାପୌଘଦାରିଣେ

ଅନନ୍ତ ବକ୍ତ୍ରନୟନ ଶ୍ରୋତ୍ରପାଦାକ୍ଷି ଵାହବେ ।”

ଅର୍ଥାତ୍ ହେ ମହାପ୍ରଭୁ ! ଯେଉଁମାନେ ଆପଣଙ୍କର ଚରଣପଙ୍କଜ‌ରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥା'ନ୍ତି, ଆପଣ ସେମାନଙ୍କର ପାପରାଶିକୁ ଦୂରୀଭୂତ କରିଥା’ନ୍ତି । ଆପଣଙ୍କର ମୁଖ, ନୟନ, କଣ୍ଠ, ପାଦ, ଚକ୍ଷୁ ଓ ବାହୁ ହେଉଛି ଅନନ୍ତ । ଅତଃ ଆପଣକୁ ନମସ୍କାର ।

“ନମୋଽଅନାଦି ମହାମୂଳତମଃସ୍ତୋମୈକଭାନବେ

ତ୍ରୟୀ ମୟ ତ୍ରିଧାଦୋଷନାଶାୟ ତ୍ରୀବ୍ୟ ତାରିଣେ ।”

ଅର୍ଥାତ୍ ଆପଣ ଅନାଦି । ମୂଳ-ଅବିଦ୍ୟା । ସ୍ଵରୂପ ଅନ୍ଧକାର ନିବାରଣ ପାଇଁ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସୂର୍ଯ୍ୟତୁଲ୍ୟ ଆପଣ ଅଟନ୍ତି । ଆପଣଙ୍କ କୃପାରୁ ତ୍ରିପାପଜନିତ ଦୁଃଖ (ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ, ଆଧିଭୌତିକ ଓ ଆଧିଦୈବିକ) ଦୂର ଦୂରୀଭୂତ ହୋଇଥାଏ । ଆପଣ ଋକ୍, ସାମ ଓ ଯଜୁଃ ବେଦତ୍ରୟ ସ୍ୱରୂପ । ଆପଣ ମଧ୍ୟ ତିନିରୂପରେ ପରେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଅନ୍ତି ।

“ଫଣାମଣି କଣାକାରକ୍ଷିତି ମଣ୍ଡଳ ଧାରିଣେ

ନମଃ କାଳାଗ୍ନି ରୁଦ୍ରାୟ ମହାରୁଦ୍ରାୟତେ ନମଃ ।”

ଅର୍ଥାତ୍ ଆପଣ ନିଜ ବିଶାଳ ମସ୍ତକରୂପ ଫଣାସ୍ଥିତ ମଣିର କଣିକା କ୍ଷିତିମଣ୍ଡଳକୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି । ଆପଣ କାଳାଗ୍ନି ରୂଦ୍ରସ୍ଵରୂପ । ଆପଣ ମହାରୁଦ୍ର । ଆପଣଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର ନମସ୍କାର ।

“ଭୋଗତଳ୍ପ ଫଣାଚ୍ଛତ୍ର ମଧ୍ୟ ସୁପ୍ତାୟ ତେ ନମଃ

ମହାର୍ଣ୍ଣବଜଳେ ବୃଦ୍ଧ ଏକୀଭ୍ ଏକୀଭୂତେ ଜଗତ୍ତ୍ରୟେ ।”

ଅର୍ଥାତ୍ ମହାପ୍ରଳୟ କାଳରେ ମହାର୍ଣ୍ଣବ ଜଳରାଶି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ଯେତେବେଳେ ଜଗତ୍ରୟ ଏକଭୂତ ହୋଇଯାଏ ସେହି ସମୟରେ ନିଜର ଶରୀରକୁ ଶଯ୍ୟା ଓ ଫଣାକୁ ଛତ୍ର କରି, ତା' ମଧ୍ୟରେ ସୁପ୍ତ ଯାଆନ୍ତି ।

“ତୁମେବ ଶେଷୋ ଭଗବନ୍ ସହସ୍ରଫଣମଣ୍ଡିତଃ

ଫଣାମଣି ଗଣ ବ୍ୟାଜସମ୍ଭୂତାଖିଳ ଭୌତିକଃ ।”

ଅର୍ଥାତ୍ ଆପଣ ହେଉଛନ୍ତି ଶେଷଦେବ । ଆପଣ ସହସ୍ର ଫଣାରେ ଶୋଭାଯୁକ୍ତ ଅଟନ୍ତି । ଅନନ୍ତ ଫଣାମଣି ବ୍ୟାଜରେ ଆପଣ ହିଁ ଅଖିଳ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଟନ୍ତି ।

“ତ୍ୱମେବ ନାମଃ ସର୍ବେକ୍ଷାଂ ସ୍ରଷ୍ଟା ପାଳୟିତା

ପ୍ରଭୋ ଅତ୍ତା ଧାରୟିତା ନିତ୍ୟ ମଦାଦ୍ୟାସ୍ତ୍ର ନ୍ନିମିତ୍ତ ।”

ଅର୍ଥାତ୍ ହେ ପ୍ରଭୋ ! ଆପଣ ସମସ୍ତଙ୍କର ସ୍ରଷ୍ଟା, ପାଳନକର୍ରା ଏବଂ ସଂହାରକର୍ତ୍ତା । ମୋଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତଙ୍କର ଆପଣ ହିଁ ମୂଳକାରଣ ଅଟନ୍ତି । ଆମେ ସବୁ ନିମିତ୍ତ ମାତ୍ର ।

ସ୍ଵୟଂ ବ୍ରହ୍ମା ଭଗବାନ ଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ରଙ୍କୁ ଏହିପରି ପ୍ରାର୍ଥନା କରି ଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ର ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କର ଅନନ୍ତ ମହିମାକୁ ପ୍ରତିପାଳନ କରିଛନ୍ତି । ବାସ୍ତବିକ୍ ଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ର ଠାକୁର ଅନିର୍ବଚନୀୟ ଠାକୁର । ତେବେ ମହାକବି ସାରଳାଦାସ ଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ର ଠାକୁରଙ୍କୁ ଯେଉଁ ବନ୍ଦନା କରିଛନ୍ତି, ତହିଁରେ ବଳଭଦ୍ରଙ୍କର ସ୍ଵରୂପ ବେଶ୍ ପ୍ରତିପାଦିତ । ସାରଳା ଦାସ ଲେଖୁଛନ୍ତି-

"ନମୋ ନମସ୍ତେ ରେବତୀ ରମଣ କାମପାଳ

ନମସ୍ତେ ବିକଟାଳ ଭୁଜଙ୍ଗ ମଉଳି ଧବଳ ।

ନମସ୍ତେ ରୁଚିର ଧବଳ ଶରୀର ନୀଳାମ୍ବର

ନମସ୍ତେ ଅନନ୍ତ ରୂପ ଦେବ ହଳଧର ।

ନମସ୍ତେ କାମପାଳ ଉତଙ୍ଗ ମଉଳି

ନମସ୍ତେ ସପତ ଶାଖା ଷାହଳ ନୟନ କୁଣ୍ଡଳୀ ।

ନମସ୍ତେ ସୁଢ଼ଳ ଶରୀର ଧବଳା

ନମସ୍ତେ କାଦମ୍ବରୀ ପାନେ ମତ୍ତଭୋଳା ।

ନମସ୍ତେ ନୀଳଗିରି ରୁଚିର ଦେବତା

ନମସ୍ତେ ଅନୁଗ୍ରହ ନାଥ ଅଭୟ ବରଦାତା ।

ନମସ୍ତେ କାମପାଳ ସ୍ଵାମୀ ଶିରେ ସପ୍ତଫେଣୀ

ନମସ୍ତେ ବଜ୍ରାଙ୍ଗ ନମସ୍ତେ ନମସ୍ତେ ହଳପାଣି ।

ନମସ୍ତେ ରୋହିଣୀ ନନ୍ଦନ ପ୍ରଳମ୍ବା ଦର୍ପଗଞ୍ଜା

ନମସ୍ତେ ବଜ୍ରଲାଙ୍ଗଳୀ ଦାରୁଣ ଦୁଃଖ ଭଞ୍ଜା

ନମସ୍ତେ କାମପାଳ ଯୁଗାନ୍ତେକ କାଳବଞ୍ଚା

ନମସ୍ତେ ବଳଦେବ ଅଭୟେ ବରସଞ୍ଚା ।''

ସାରଳାଦାସ ଗଦାପର୍ବରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀବଳରାମଙ୍କୁ ନିମ୍ନମତେ ବନ୍ଦନା କରିଛନ୍ତି-

“ ଜୟତୁ ବଳରାମ ସ୍ଵାମୀ ଅ ଅନନ୍ତ ସିଦ୍ଧମୂର୍ତ୍ତି ।

ଜୟତୁ ବଳରାମ ତ୍ରିଲୋକ ଚିନ୍ତାମଣି ।

ଜୟତୁ ବଳରାମ ଅଭୟ ହଳପାଣି ।

ଜୟତୁ ବଳରାମ ରେବବତୀ ରମଣ ।

ଜୟତୁ ବଳରାମ ଶରଣ ରକ୍ଷଣ ।

ଜୟତୁ ବଳରାମ ଶିରେ ସପ୍ତଫେଣୀ ।

ଜୟତୁ ବଳରାମ କର୍ଷେ କୁଣ୍ଡଳ ମଣି ।

ଜୟତୁ ବଳରାମ ପୁରୁଷ ମହାବ୍ରହ୍ମ ।

ଜୟତୁ ବଳରାମ ଅସୁର ନିଶୋଧନି ।

ଜୟତୁ ବଳରାମ ଉଦ୍ଧର ଶରଣ ।

ଜୟତୁ ବଳରାମ ଯୋଗୀଜନଙ୍କ କାରଣ

ଜୟତୁ ବଳରାମ ପରମାନନ୍ଦ ଅଟୁ ଦେବସ୍ୱାମୀ ।

ଜୟତୁ ବଳରାମ ଭଗବତ ଅଟୁ ଦାନୀ ।

ଜୟତୁ ବଳରାମ ମୁଁ ଶରଣ ଗଲି ତୋତେ ।

ଜୟତୁ ତୁ ବଳରାମ ଉଦ୍ଧରସି ମୋତେ ।

ଜୟତୁ ବଳରାମ ଅନାଥର ନାଥ ।

ଜୟତୁ ବଳରାମ ସଉନନ୍ଦ ହାଥ ।

ଜୟତୁ ବଳରାମ ଉଦ୍ଧରି ଧରସି ମୁକୁ ।

ଜନ୍ମେ ଜନ୍ମେ ସେବଇ ମୁଁ ତୁମ୍ଭ ପଦ୍ମପାଦକୁ ।

ଜୟ ତୁ ବଳରାମ ପୁରୁଷଙ୍କ ଉତ୍ତମା ।

ଯାହାର ପଦ୍ମପାଦେ ନିତ୍ୟେଧ୍ୟାୟେ କରଇ ବ୍ରହ୍ମା ।

ମାନବ ଜନ୍ମ ହୋଇ ତୋର ମହିଂମା କିସ ସଞ୍ଚପି କହିବି ।

ଅକଳିତ ସହୋଦ୍ରୟେ କିସ ଯେ କଳିବି ।

ଶ୍ରୀ ବଳରାମ ଦେବଂକ ଚରଣେ ଦଇନି ।

ବଦୟନ୍ତ ସାରୋଳ ଦାସ ଗ୍ରନ୍ଥିକ ରୁଦ୍ରମୁନି ।”

ଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ର ସ୍ଵୟଂ ରୁଦ୍ର। ରୁଦ୍ରଙ୍କର ଭୂଷଣ ହେଉଛି ନାଗ । ଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ରଙ୍କ ମସ୍ତକରେ ସପ୍ତଫଣା ନାଗର ମୁକୁଟ ଶୋଭା ପାଉଛି I ରୁଦ୍ରରୂପୀ ଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ର ଠାକୁରଙ୍କ ପରିଚୟ ଦେଇ ସାରଳା ଦାସ ଲେଖୁଛନ୍ତି—

* ‘ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲନ୍ତି ଏ ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରତିମା

ରୁଦ୍ର ଅବତାର ଧବଳ ବର୍ଣ୍ଣ ନାମ ବଳରାମା ।

ଦକ୍ଷିଣେ ସଉନନ୍ଦ ବାମେ ମେ ବଜ୍ର ଲଙ୍ଗଳ

କୃଷ୍ଣଙ୍କର ୟେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଅଟନ୍ତି କାମପାଳ ।’’ (ମୂଷଳୀ ପର୍ବ)

‘ବ୍ରହ୍ମ ପୁରାଣ’ ଅନୁସାରେ ଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ଶ୍ୱେତ ବର୍ଣ୍ଣ । ତାଙ୍କର ଗୋଟିଏ ଭୁଜରେ ଗଦା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଭୁଜରେ ମୂଷଳ ଶୋଭାପାଉଛି । ଶୁଭ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ଦିବସ (ଦିନ)ର ପ୍ରତୀକ । ଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ଓଁକାର ସ୍ଵରୂପ। ସେ ‘ହ୍ମୀ’ ର ପ୍ରତୀକ ।

ଯଶୋବନ୍ତ ଦାସ ‘ପ୍ରେମଭକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଗୀତା’ରେ ଲେଖୁଛନ୍ତି-

‘‘ଦେଖ ଏ ରତ୍ନ ସିଂହାସନ । କୋଟିଏ ବ୍ରହ୍ମା ବିଷ୍ଣୁମାନ ||

X X X

ଚାରି ପାରୁଶେ ଦେବ ପୁଣ । ପାବଚ୍ଛ ସ୍ୱରୂପରେ ଜାଣ ।

ଉପରେ ରତ୍ନମୟ ବେଦୀ । ଅଛି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭାଣ୍ଡ ଭେଦି ॥

ଓଁକାର ବ୍ରହ୍ମ ବିନ୍ଦୁ ସେହି । ଅନନ୍ତ ଶେଷଦେବ ସେହି ॥

X X X

ଡାହାଣେ ବଳଭଦ୍ର ରୂପ । ୟେହି ସେ ବିରାଟ ସ୍ୱରୂପ !॥

ଅନନ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଏ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ । ଓଁକାର ହ୍ଲୀଂ ଅଙ୍ଗ ଜନମ ॥’’

ଯଶୋବନ୍ତ ଦାସ ପୁନଶ୍ଚ ଲେଖୁଛନ୍ତି–

‘‘ଯେ ରୁଦ୍ର ବଳଭଦ୍ର ରୂପ ।

ଅଟଇ ଅନନ୍ତ ସ୍ୱରୂପ।’’

‘ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତ’ରେ ସନ୍ଥକବି ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ ଶ୍ରୀ ବଳଭଦ୍ର ଠାକୁରଙ୍କ ମହିମାକୁ ପ୍ରତିପାଦନ କରିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ ମତରେ ଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ଆଦି ଦେବ । ସେ ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧକୁ ସମ୍ବରଣ କରି ଲୋକପାଳନ ନିମିତ୍ତାର୍ଥେ ରତ୍ନବେଦୀରେ ବିଜେ କରିଛନ୍ତି ।

ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ ଲେଖୁଛନ୍ତି-

‘‘ଯେ ବିଷ୍ଣୁ ଅଂଶବନ୍ତ ହୋଇ । ସଙ୍କରଷଣ ନାମ ବହି ॥

ଅନନ୍ତ ମୂରତି ଠାକୁର । ସହସ୍ର ମସ୍ତକ ତାହାର ||

ତାହାର ଏକଇ ଶିରରେ । ମହୀମଣ୍ଡଳ ଅଛି ସ୍ଥିରେ ॥

ଯେ ସୃଷ୍ଟି କରଇ ସଂହାର । ଭୂକୁଟି କରିଣ କରାଳ ॥

ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ର ଯେ ହୋଇ । ସଙ୍କରଷଣ ସେ ବୋଲାଇ !॥

ତିନି ଲୋଚନ ତିନି ଶିର । ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଶୂଳଟି ଯାହାର ॥

ଭକ୍ତିରେ ଅହିପତିମାନ । ଯାହାରେ କରନ୍ତି ବନ୍ଦନ ||

ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ ପୁନଶ୍ଚ ଲେଖୁଛନ୍ତି—

‘‘ ବିଶୁଦ୍ଧ ଧବଳ ଶରୀର । ବିପୁଳ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ତା'ର ॥

ହଳ ମୂଷଳ କରେ ଯାର । କି ଦେବ ଦେବା ତା'ର ପଟାନ୍ତର |I

ରଜତ ସ୍ତମ୍ଭ ଭୁଜ ଦୁଇ । ମନ୍ଦସ୍ମିତରେ ଯେ ମୋହଇ ॥

ମଦେ ମୁଦ୍ରିତ ଯେ ଲୋଚନ । ବିଘର୍ଣ୍ଣ ଅରୁଣ ନୟନ ॥

ଯେ ଯେ ଅନନ୍ତ ଭଗବାନ । ଅନନ୍ତ ଗୁଣର ନିଧାନ ॥

ସେ ଆଦିଦେବ ଯେ ଇଶ୍ୱର । କ୍ରୋଧକୁ କରିଣ ସଂହାର ||

ଲୋକପାଳନ ନିମତ୍ତରେ । ତହିଁ ଅଛନ୍ତି ସେ ସେ ଠାକୁରେ ॥’’

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ବଡ଼ ବାଡ଼ ସାମନ୍ତ ଶ୍ରୀ ବଳଭଦ୍ର , ବଳରାମ ମହାପ୍ରଭୁ

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ବଡ଼ ବାଡ଼ ସାମନ୍ତ ଶ୍ରୀ ବଳଭଦ୍ର , ବଳରାମ ମହାପ୍ରଭୁ