ବଡଦେଉଳରେ ଶ୍ରୀ ନୀଳାଦ୍ରିନାୟକ ମହାପ୍ରଭୁ ସତ୍ୟଯୁଗରୁ ନେଇ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଲୀଳା ଅନୁରୂପ ଭାବେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ । ମଣିମାଙ୍କ ଆୟାସ ଓ ଖଞ୍ଜପଟା ଏତେ ଟା ସରଳ ନୁହେଁ! ତଥାପି ବାରମାସରେ ତେର ଯାତ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ । ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ପୁରାଣ ଅନୁଯାୟୀ ଦ୍ୱାଦଶ ମୁଖ୍ୟ ଯାତ୍ରା (ତ୍ରୟୋଦଶତମ ହେଉଛି ନୀଳାଦ୍ରି ମହୋଦୟାଷ୍ଟମୀ) ଓ ୧୦୮ ଉପଯାତ୍ରା ପାଳିତ ହୁଏ । ଏଥି ମଧ୍ୟରେ ଏକାଦଶତମ ଯାତ୍ରା ହେଉଛି ଦମନକ ଯାତ୍ରା ବା ଦୟଣା ଯାତ୍ରା । ‘ଦୟଣା ଚୋରି’ ଯାତ୍ରାର ଦ୍ଵିତୀୟକ ନାମ ‘ଦମନକ ଭଞ୍ଜିକା’ ଯାତ୍ରା ।

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ‘ଦୟଣାଚୋରି’ ନୀତି ସହିତ ‘କାମଦେବ ବା କନ୍ଦର୍ପ’ଙ୍କ ସହ ସଂପୃକ୍ତ । ପବିତ୍ର ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ଏହି ଦୟଣା ଚୋରି ନୀତି ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ । ଏଥିପାଇଁ ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟା ଧୂପ ପୂଜା ବଢିବା ପରେ ଭୋଗମଣ୍ଡପ ଘର ଧୋପଖାଳ ହୋଇ ଚାନ୍ଦୁଆ ଟଣା ହେବା ପରେ ସେଠାରେ ପୂଜାପଣ୍ଡା ସାମନ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ‘କନ୍ଦର୍ପ ପଟ୍ଟୀ’ (କାମଦେବଙ୍କ ସ୍ୱରୂପର ଏକ ଚିତ୍ରପଟ୍ଟୀ) ର ଅଧିବାସ ହୁଏ ।

ପରଦିନ ଅର୍ଥାତ୍ ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ଶ୍ରୀଜୀଉଙ୍କ ଦ୍ୱିପ୍ରହର ଧୂପ ବା ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଧୂପ ନୀତି ସମ୍ପନ୍ନ ହେବାପରେ ଦକ୍ଷିଣୀ ଘରୁ ଚଳନ୍ତି ପ୍ରତିମା ଶ୍ରୀ ରାମ (ବଳରାମ) ଓ କୃଷ୍ଣ ଏବଂ ପୂର୍ବ ଅଧିବାସିତ କନ୍ଦର୍ପ ଦେବ ରତ୍ନସିଂହାସନକୁ ବିଜେ କରନ୍ତି । ବଡ଼ବାଡ଼ରୁ ଶ୍ରୀ ରାମ ଓ ମହାପ୍ରଭୁ ବାଡ଼ରୁ କୃଷ୍ଣ ଓ କାମଦେବ ଆଜ୍ଞାମାଳ ପାଇଥାନ୍ତି । ଆଜ୍ଞାମାଳ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ପରେ ଚଳନ୍ତି ଦିଅଁମାନେ ମୁକ୍ତିମଣ୍ଡପ ନିକଟରେ ଥିବା ଚାନ୍ଦୁଆ ,ଗଦି ଓ ମାଣ୍ଡି ପରିବେଷ୍ଟିତ ପାଲିଙ୍କିରେ ଘଣ୍ଟ , ଛତା ଓ କାହାଳି ସହକାରେ ଜଗନ୍ନାଥ ବଲ୍ଲଭ ମଠ ସ୍ଥିତ ଉପବନକୁ ବିମାନବଡୁଙ୍କ ସ୍କନ୍ଧରେ ବିଜେ କରନ୍ତି ।

ସେଠାରେ ଦିଅଁମାନେ ଏକ ଖଟରେ ବିଜେ ହେଲାପରେ ପୂଜାପଣ୍ଡା ସାମନ୍ତ ବରୁଣ ପୂଜା କରନ୍ତି ଏବଂ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି । ଯଜ୍ଞର ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ପରେ କନ୍ଦର୍ପଙ୍କ ଠାରେ ପଞ୍ଚୋପଚାରରେ କ୍ଷୀରି ନୈବେଦ୍ୟ ସମର୍ପଣ ହୁଏ ଓ ମୁଦ୍ରହସ୍ତ (ମୁଦିରସ୍ତ) ବନ୍ଦାପନା କରିଥାନ୍ତି । ତତ୍ପରେ ପୂଜାପଣ୍ଡା ସାମନ୍ତ ଦୟଣା ବୃକ୍ଷର ଗୁଳ୍ମ (କ୍ଷୁଦ୍ର ବୃକ୍ଷ) ପ୍ରାର୍ଥନା ପୂର୍ବକ ପୁଷ୍ପାଞ୍ଜଳି ଦେବାପରେ ସର୍ବମୋଟ ୨୧ଟି ମୂଳ ଲାଗିଥିବା ଦୟଣା ଗଛ ଅଣାଯାଇ ୩ଟି ଥାଳିରେ ପୃଥକ ପୃଥକ ଭାବେ ପ୍ରତିଟିରେ ୭ଟି ଲେଖାଏଁ ରଖାଯାଇ ନୂଆ ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ବାରା ଘୋଡେଇ ଦିଆଯାଏ । ନିଶବ୍ଦରେ ଶ୍ରୀ ରାମକୃଷ୍ଣଙ୍କ ହାତରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଇଟି ଦୟଣା ଗଛ ଭିତରଚ୍ଛ ମହାପାତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ବାରା ଧରାଇ ଦିଆଯାଏ । ଏହାପରେ ପୂଜାପଣ୍ଡା କାମଦେବ ବା କନ୍ଦର୍ପ ପଟ୍ଟୀଙ୍କୁ ବିସର୍ଜନ କରନ୍ତି । ମୁହଁରେ ବାଘମୁଖା ବାନ୍ଧି ଆଗେ ଆଗେ ଦୟଣା ଗଛ ଓ ପଛରେ ଦିଅଁମାନେ ପଟୁଆରରେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରକୁ ବାହୁଡା ବିଜେ କରନ୍ତି । ଗରୁଡ଼ ଦ୍ୱାରଠାରେ ମହାଜନ ସେବାୟତ ଶ୍ରୀ ରାମ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଶ୍ରୀହସ୍ତରେ ଲାଗି ହୋଇଥିବା ଦୟଣାଗଛ ମଇଲମ କରନ୍ତି ଓ ଦୟଣାପତ୍ରି ଉକ୍ତ ଗଛମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ତାଡ଼ରେ ରଖନ୍ତି ।

ଏହା ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ଧୂପ ପୂଜା ବଢିବା ପରେ ପୂର୍ବରାତ୍ର ପରି ଭୋଗମଣ୍ଡପ ଘର ଧୋପଖାଳ ହୋଇ ଚାନ୍ଦୁଆ ଟଣା ହୋଇଥାଏ । ଏହି ଚାନ୍ଦୁଆ ତଳେ ବାଲିବନ୍ଧ ଉପରେ ଦୟଣା ଓ ମରୁଆ ପୁଷ୍ପର ସୁବାସିତ ଗଛ ଲଗାଯାଇଥାଏ । ଏହାପରେ ଦୈନନ୍ଦିନ ନୀତିକାନ୍ତି ପରି ରାତ୍ର ଚନ୍ଦନଲାଗି ନୀତି ବଢିବା ପରେ ବଡ଼ସିଂହାର ବେଶ ଓ ଧୂପ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ । ଏହାପରେ ପ୍ରଥମ ବଡସିଂହାର ବେଶ ମଇଲମ ହୋଇ ତିନିବାଡରେ ଯାତ୍ରାଙ୍ଗୀ ମହାସ୍ନାନ ପୂଜା ବଢିବା ପରେ ସର୍ବାଙ୍ଗ ଚନ୍ଦନଲାଗି ହୋଇ ବଲ୍ଳଭ ବଡସିଂହାର (ଦୈନନ୍ଦିନ ବଡସିଂହାର ଠାରୁ ଅଧିକ ପୁଷ୍ପହାର) ବେଶ ଓ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭୋଗ ସହକାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ ।

ବଲ୍ଳଭ ବଡସିଂହାର ଧୂପ ବଢିଲେ ଦକ୍ଷିଣୀ ଘରୁ ଶ୍ରୀ ମଦନମୋହନ ଆସି ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ବାଡ଼ରେ ବିଜେ ହୁଅନ୍ତି । ବିଧି ଅନୁଯାୟୀ ପୂଜାପଣ୍ଡା ସାମନ୍ତ ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ଶ୍ରୀଭୁଜରୁ ଶ୍ରୀ ମଦନମୋହନ ଓ ଭୁଦେବୀଙ୍କୁ ଏବଂ ବାମ ଶ୍ରୀଭୁଜରୁ ଶ୍ରୀଦେବୀଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞାମାଳ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି । ଏହାପରେ ଚଳନ୍ତି ଦିଅଁ ମାନେ ଭୋଗମଣ୍ଡପ ଘରେ ପଡ଼ିଥିବା ଶେଯ ଉପରେ ବିଜେ କରନ୍ତି । ମହାଜନ ସେବାୟତ ତିନୋଟି ଦୟଣାଗଛ ତିନି ଚଳନ୍ତିଦିଅଁଙ୍କୁ ଲାଗି କରନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କ ଆଗରେ ପୂଜାପଣ୍ଡା ସାମନ୍ତ ଚେମେଡ଼ି ପତନିରେ ଫୁଲଚନ୍ଦନ ଦେଇ ମଣ୍ଡଳ ଉପରେ ତିନୋଟି ଚାଙ୍ଗୁଡ଼ି ରଖନ୍ତି । ଆଉ ତିନୋଟି ଦୟଣାଗଛକୁ ସେହି ଚାଙ୍ଗୁଡ଼ି ଗୁଡିକରେ ରଖାଯାଏ ।

ତତ୍ପରେ ସେଠାରେ ପାଣିପଡି ଶୀତଳ ଭୋଗ ପଞ୍ଚୋପଚାର ବିଧିରେ ସମର୍ପଣ ହୋଇଥାଏ । ଭୋଗ ବଢିଲେ ଭୋଗମଣ୍ଡପର ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାର ବନ୍ଦ ହେବା ପରେ ଗରୁଡ଼ ଦ୍ୱାର ତଢ଼ାଉକରଣଙ୍କ ସେବାୟତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁଦ ଦିଆଯାଏ । ଏହାପରେ ଭିତର ଗମ୍ଭୀରାକୁ ଖଟସେଜ ବିଜେ ହେବା ପରେ ଡମ୍ବରୁ ଉପରେ ଶୟନ ଦିଅଁଙ୍କ ନୀତି ବଢିବା ପରେ ଅର୍ଦ୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ଶୟନ ଦିଅଁ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ବାଡ଼ରେ ବିଜେ କରନ୍ତି । ତତ୍ପରେ ଜୟ ବିଜୟ ଦ୍ୱାର ମୁଦ ଦିଆଯାଏ ଓ ଏହାସହ ଶ୍ରୀଜୀଉଙ୍କ ସମସ୍ତ ଦୈନନ୍ଦିନ ନୀତିକାନ୍ତି ବଢ଼ି ରାତ୍ର ପହୁଡ଼ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ ।

ତା’ ପରଦିନ ଅର୍ଥାତ୍ ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ସକାଳ ଧୂପ ପୂଜା ବଢିବା ପରେ ତିନିବାଡରେ ମହାସ୍ନାନ ପୂଜା ବଢିବା ପରେ ନୂଆ ଶାଢ଼ୀ , ଖଣ୍ଡୁଆ ଲାଗି ହୋଇ ବେଶ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ । ଏହାପରେ ଗତରାତ୍ରରେ ଅଧିବାସ ହୋଇଥିବା ଭୋଗମଣ୍ଡପ ଘରକୁ ପୂଜାପଣ୍ଡା ସାମନ୍ତ , ପତି ମହାପାତ୍ର ଓ ମୁଦ୍ରହସ୍ତ (ମୁଦିରସ୍ତ) ଯାଇଥାନ୍ତି । ମହାଜନ ସେବାୟତ ମାନେ ଶ୍ରୀଦେବୀ , ଭୁଦେବୀ ଓ ମଦନମୋହନଙ୍କୁ ହାତରେ ବିଜେ କରାଇ ଘଣ୍ଟ , ଛତା , କାହାଳୀ ସହକାରେ ପଟୁଆର ହୋଇ ଭିତର ବେଢାକୁ ତିନିଥର ବୁଲି ରତ୍ନସିଂହାସନରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ବାଡ଼ରେ ବିଜେ ହୋଇଥାନ୍ତି । ଏହାପରେ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ , ଶ୍ରୀ ବଳଭଦ୍ର ଓ ମା’ ଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ଛଅଟି ଦୟଣା ଗଛ ଲାଗି କରାଯାଏ । ପୋଖରୀଆରେ ପାଣିପଡି ବନ୍ଦାପନା ହେବାପରେ ତଢଉକରଣ ଓ ଦେଉଳକରଣଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଚାଙ୍ଗଡା ମେକାପଙ୍କ ଠାରୁ ଶ୍ରୀକପଡା ନେଇ ଭଣ୍ଡାର ମେକାପ ଶ୍ରୀଅଙ୍ଗରେ ଲାଗିଥିବା ଦୟଣାଗଛ ସବୁକୁ ଯତ୍ନ ସହକାରେ ମଇଲମ କରି ମୁଦ କରିବା ପରେ ତାହା ଶ୍ରୀନଅରକୁ ପଠାଯାଏ ।

ଜୟ ଜଗନ୍ନାଥ! ।

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ଦମନକ ଯାତ୍ରା

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ଦମନକ ଯାତ୍ରା