“ଦଶମୀ ଦିନମାରଭ୍ୟ ଯାବତ୍‌ ପଞ୍ଚଦଶୀ ଭବେତ୍ ।

ଫାଲ୍ଗୁନସ୍ୟ ସୀତପକ୍ଷେ ଫଲଗୁଯାତ୍ରା ହରେର୍ଭବେତ୍ ।।”

ଉତ୍କଳର ଗଣପର୍ବ ଦୋଳଯାତ୍ରା । ବସନ୍ତୋତ୍ସବ ରୂପେ ପରିଚିତ ଦୋଳଯାତ୍ରା । ପବିତ୍ର ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ତିଥିଟି ପ୍ରତିଟି ଓଡ଼ିଆଙ୍କ ନିକଟରେ ଦୋଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରୂପେ ପରିଚିତ । ଏହି ଦିନ ତିନିବାଡରେ ପ୍ରାତଃ ଅବକାଶ ନୀତି ବଢିବା ପରେ ତଡପ ଉତ୍ତରୀ ଉଲାଗି ହୋଇ ଚନ୍ଦନଲାଗି ନୀତି ହୋଇଥାଏ । ତତ୍ପରେ ଶ୍ରୀଅଙ୍ଗରେ ନୂଆ ଶାଢ଼ୀ , ଖଣ୍ଡୁଆ ଓ ବୋଇରାଣୀ ପାଟ ଲାଗି ହୋଇଥାଏ । ତତ୍ପରେ ତ୍ରିମୁଣ୍ଡିରେ ମନୋରମ ପୁଷ୍ପାଳଙ୍କାର ‘ଗଭା’ ଲାଗି ହୁଏ । ବେଶ ବଢିବା ପରେ ରୋଷଘରେ ରୋଷହୋମ ପୂଜା , ଜୟ ବିଜୟ ଦ୍ୱାର ଠାରେ ଦ୍ୱାରପାଳ ପୂଜା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ । ଏହାପରେ ପାଳିଆ ପ୍ରତିହାରୀ , ମେକାପ ସରଘରୁ ଖଇକୋରା ଭୋଗର ଛେକ ଆସିବା ନିମିତ୍ତ ଯୋଡି ଯାଉଁଳି ବେତ ଧରି ମଣିମା ଡାକ ଦେଇ ଯାଇଥାନ୍ତି । ଶ୍ରୀଛାମୁକୁ ଛେକ ଆସିବା ପରେ ଦକ୍ଷିଣୀ ଘରୁ ଶ୍ରୀ ଦୋଳଗୋବିନ୍ଦ ଆସି ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ବାଡ଼ରେ ବିଜେ ହୁଅନ୍ତି । ତତ୍ପରେ ପାଳିଆ ପୂଜାପଣ୍ଡା ସାମନ୍ତ ପଞ୍ଚୋପଚାର ବିଧିରେ ଖଇକୋରା ଭୋଗ ଶ୍ରୀଜୀଉଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରିଥାନ୍ତି ।

ଭୋଗ ବଢିଲେ ପୂଜାପଣ୍ଡା ସାମନ୍ତ ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ଶ୍ରୀଭୁଜରୁ ଶ୍ରୀ ଦୋଳଗୋବିନ୍ଦ ଓ ଭୁଦେବୀଙ୍କୁ ଏବଂ ବାମ ଶ୍ରୀଭୁଜରୁ ଶ୍ରୀଦେବୀଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞାମାଳ ପ୍ରଦାନ କରିଥାନ୍ତି । ଏହାପରେ ମହାଜନ ସେବାୟତ ମାନେ ଚଳନ୍ତି ଦିଅଁଙ୍କୁ ହାତରେ ଧାରଣ କରି ରତ୍ନମଣ୍ଡପ ବା ରତ୍ନସିଂହାସନକୁ ୭ ଥର ପରିକ୍ରମା ପୂର୍ବକ ଗାରଦଘର ପୃଷ୍ଠଭାଗସ୍ଥ ନାଭିକଟା ମଣ୍ଡପରେ ପୂର୍ବରୁ ପଡ଼ିଥିବା ଖଟରେ ବିରାଜିତ କରିଥାନ୍ତି । ସମ୍ପୃକ୍ତ ସେବାୟତ ମାନେ ସେଠାରେ ଦିଅଁଙ୍କ ମାଜଣା ମହାସ୍ନାନ ଓ ବନକଲାଗି ବଢ଼ାଇ ବେଶ କରିଥାନ୍ତି । ଶ୍ରୀ ଦୋଳଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ରାଘବ ଦାସ ମଠ ପ୍ରଦତ୍ତ ନୂଆ ପାଟଯୋଡ଼ ଓ ଶ୍ରୀଦେବୀ , ଭୁଦେବୀଙ୍କୁ ନୂଆ ଶାଢ଼ୀ ଲାଗି କରାଯାଏ । ପାଳିଆ ମହାସୁଆର ସେବାୟତ ମେକାପ ସରଘରୁ ଶୀତଳ ଭୋଗ ଛେକ ନେଇ ଆସନ୍ତି । ତତ୍ପରେ ପାଳିଆ ପୂଜାପଣ୍ଡା ସାମନ୍ତ ସେଠାରେ ପଞ୍ଚୋପଚାର ବିଧିରେ ଭୋଗ ସମର୍ପଣ କରନ୍ତି । ଶୀତଳ ଭୋଗ ବଢିଲେ ବନ୍ଦାପନା ହୁଏ ।

ତତ୍ପରେ ବିମାନବଡୁ ସେବାୟତ ମାନେ ବିମାନ ଘରୁ ସୁସଜ୍ଜିତ ମଣିବିମାନକୁ ଆଣି ସାତପାହାଚ ଠାରେ ରଖନ୍ତି । ଚଳନ୍ତି ବିଗ୍ରହଙ୍କ ମଣିବିମାନରେ ଭଲଭାବରେ ରୁନ୍ଧା (ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିବା ଅସମ୍ଭବ ଏଣୁ ଦେଉଳ ଭାଷାରେ ବନ୍ଧା ବଦଳରେ ରୁନ୍ଧା ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ) ବଢିବା ପରେ ବିମାନବଡୁ ସେବାୟତ ମାନେ ବିମାନକୁ ସ୍କନ୍ଧରେ ଧାରଣ ପୂର୍ବକ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଭିତର ବେଢାକୁ ୭ ଥର ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତି । ଏହା ସୁଦ୍ଧା ପରିକ୍ରମା ସଂଖ୍ୟା ସର୍ବମୋଟ ୧୪ ଥର ହୋଇଥାଏ ।

ଏହାପରେ ବିମାନବଡୁ ସେବାୟତ ମାନେ ବିମାନକୁ ସ୍କନ୍ଧରେ ଧାରଣ କରି ସିଂହଦ୍ୱାର ଦେଇ ଦୋଳବେଦୀ ନିକଟକୁ ଯାଇଥାନ୍ତି । ପଟୁଆରରେ ଅନେକ ପାରମ୍ପରିକ ସଙ୍ଗୀତ ଗାନ କରାଯାଏ । ଚାଲିଥାଏ ଫଗୁମାଡ଼ , ରଙ୍ଗହୋରି ଖେଳୁଥାନ୍ତି ରଙ୍ଗନାୟକ । ଏହି ଫଗୁଗୁଡିକ ରଙ୍ଗରେ ସାଧରଣତଃ ଲାଲ ଓ ନୀଳ ରଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ଦେଖାଯାଏ । ଦୋଳବେଦୀ କୋଣରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ପୁନର୍ବାର ୭ ଥର ପରିକ୍ରମା କରିଥାଏ । କହିବା ବାହୁଲ୍ୟ ଯେ ଏହି ପରିକ୍ରମା ସହ ମୋଟ ପରିକ୍ରମା ୨୧ ଥରରେ ପହଞ୍ଚିଥାଏ । ତତ୍ପରେ ବିମାନରୁ ଚଳନ୍ତି ଦିଅଁଙ୍କ ରୁନ୍ଧା ଫିଟିବା ପରେ ଦୋଳବେଦୀ ଉପରେ ଦୋଳି ଚାରିପଟେ ଆଉ ୭ ଥର ପରିକ୍ରମା ହୋଇଥାଏ । ଏହିପରି ଭାବେ ପ୍ରାୟ ୨୮ ଥର ପରିକ୍ରମା ପରେ ଚଳନ୍ତି ଦିଅଁ ମାନେ ଦୋଳିରେ ବିଜେ କରନ୍ତି । ଏହାପରେ ସେଠାରେ ସାହାଣମେଲା ହୋଇଥାଏ । ଭକ୍ତମାନେ ବସନ୍ତୋତ୍ସବର ଅଧିଶ୍ୱର ଦୋଳଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ରଙ୍ଗ ଲଗାଇ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଅନ୍ତି ।

ଭକ୍ତ ଗହଳି କମିଲେ ଦର୍ଶନ ବନ୍ଦ ରହି ସେଠାରେ ମହାସ୍ନାନ ପୂଜା ହୋଇଥାଏ । ତତ୍ପରେ ସେଠାରେ ସକାଳ ଧୂପ , ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଧୂପ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା ଧୂପ ପୂଜା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ । ସନ୍ଧ୍ୟା ଧୂପ ବଢ଼ି ଆଳତୀ ହେବା ପରେ ପୁନର୍ବାର ଦୋଳିକୁ ୭ ଥର ପରିକ୍ରମା ହୋଇଥାଏ । ତଳେ ବିମାନରେ ଦିଅଁଙ୍କ ରୁନ୍ଧା ବଢିଲେ ଦୋଳବେଦୀକୁ ପୁଣି ୭ ଥର ପରିକ୍ରମା , ସିଂହଦ୍ୱାର ଦେଇ ଭିତରକୁ ବିଜେ କଲେ ଭିତର ବେଢାକୁ ୭ ଥର ପରିକ୍ରମା କରି ପୁନର୍ବାର ରତ୍ନ ସିଂହାସନକୁ ୭ ଥର ପରିକ୍ରମା କରିଥାନ୍ତି । ଏହିପରି ଭାବେ ଦୋଳକୁ ଯିବା ବେଳେ ୨୮ ଥର ଓ ବାହୁଡ଼ିବା ବେଳେ ୨୮ ଥର ଅର୍ଥାତ୍ ସର୍ବମୋଟ ୫୬ ଥର ପରିକ୍ରମା କରାଯାଏ । ରତ୍ନସିଂହାସନ ପରିକ୍ରମା ବଢିଲେ ଶ୍ରୀଦେବୀ ଏବଂ ଭୁଦେବୀ ପୂର୍ବପରି ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ବାଡକୁ ଓ ଶ୍ରୀ ଦୋଳଗୋବିନ୍ଦ ଦକ୍ଷିଣୀଘରକୁ ବିଜେ କରନ୍ତି ।

ଦୋଳବେଦୀକୁ ଦିଅଁ ବିଜେ ହେବା ପରେ ଶ୍ରୀଜୀଉଙ୍କ ସୁନାବେଶ ଶୃଙ୍ଗାର ହୋଇଥାଏ । ମହଣ ମହଣ ସୁନାରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶ୍ରୀଅଙ୍ଗ ଝଲସିଉଠେ । କନକ (ସୁନା)ର କାନ୍ତିରେ ଝଟକୁଥିବା ପ୍ରାଣର ପ୍ରାଣେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରି ଭକ୍ତପ୍ରାଣ ଭକ୍ତିରଞ୍ଜିତ ହୋଇଥାଏ । ଏପଟେ ଦୋଳବେଦୀରେ ଦୋଳଗୋବିନ୍ଦ ସେପଟେ ରତ୍ନବେଦୀରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମଣ୍ଡିତ ରଥଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରୁ ବ୍ରହ୍ମା , କାଶୀରୁ ବିଶ୍ଵନାଥ , ଶକ୍ତିପୀଠରୁ ଦେବୀ ଭବାନୀ ମଧ୍ୟ ଛଦ୍ମବେଶରେ ଆସିଥାନ୍ତି ।

ଶାସ୍ତ୍ରମତରେ ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଶ୍ରୀ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ର ଆସି ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦୋଳରେ ଦୋଳଗୋବିନ୍ଦ ରୂପରେ , ଚନ୍ଦନଚାପ ରେ ମଧୁସୂଦନ (ମଦନମୋହନ) ରୂପରେ ଓ ସର୍ବୋପରି ନନ୍ଦିଘୋଷରେ ବ୍ରହ୍ମ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ବାମନ ରୂପରେ ଚର୍ମଚକ୍ଷୁରେ ଦର୍ଶନ କରେ ସେ ତତ୍ କ୍ଷଣାତ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ବୈକୁଣ୍ଠ ଲାଭ କରେ ।

ଏଣୁ କୁହାଯାଏ -:

“ଦୋଳେଶ୍ଚ ଦୋଳଗୋବିନ୍ଦଂ ,ଚାପେଶ୍ଚ ମଧୁସୂଦନଂ ।

ରଥେ ତୁ ବାମନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ୱା , ପୁନର୍ଜନ୍ମଂ ନ ବିଦ୍ୟତେ ।।”

(କିଛି ବ୍ୟକ୍ତି ଏହାକୁ ଦୋଳେ ଚ ବୋଲି କୁହନ୍ତି , ମାତ୍ର ଦୋଳେଃ + ଚ ସନ୍ଧି ହୋଇ ଦୋଳେଶ୍ଚ ଏବଂ ଚାପେଃ + ଚ ସନ୍ଧି ହୋଇ ଚାପେଶ୍ଚ ହୋଇଅଛି । ତାହା ରଥେତ୍ବଂ ନୁହେଁ ବରଂ ରଥେ ତୁ ହିଁ ସଠିକ କାରଣ ସଂସ୍କୃତରେ ‘ତୁ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ “ମଧ୍ୟ” ।)

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ଦୋଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ଶ୍ରୀଜୀଉଙ୍କ ସୁନାବେଶ -:

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ଦୋଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ଶ୍ରୀଜୀଉଙ୍କ ସୁନାବେଶ -: