ମର୍ତ୍ତ୍ୟ ବୈକୁଣ୍ଠ କେବଳ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ଜନଗଣଙ୍କର ନୁହେଁ ବରଂ ବିଶ୍ୱର କୋଣାନୁକୋଣରେ ରହୁଥିବା ଜନତାଙ୍କ ଆସ୍ଥାର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ l ପ୍ରତ୍ୟହ ହଜାର ହଜାର ଦର୍ଶନାର୍ଥୀ ରତ୍ନସିଂହାସନରେ ଉପବିଷ୍ଟ ଚତୁର୍ଦ୍ଧାବିଗ୍ରହଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଦେଶର କୋଣ ଅନୁକୋଣରୁ ଆସନ୍ତି l ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଚାରୋଟି ମୁଖ୍ୟ ଦ୍ୱାର ରହିଛି l ଚାଲନ୍ତୁ ଜାଣିବା ଏହି ଦ୍ୱାର ବିଷୟରେ :-

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ଦୁଇଟି ପ୍ରାଚୀର ରହିଛି ।

୧. ପ୍ରଥମଟି କୂର୍ମ ପ୍ରାଚୀର ବା ଭିତର ବେଢ଼ା ପାଚେରୀ,

୨. ଦ୍ୱିତୀୟଟି ମେଘନାଦ ପ୍ରାଚୀର ବା ବାହାର ବେଢ଼ା ପାଚେରୀ ।

କଥାରେ ଅଛି, ପୁରୀ ସମୁଦ୍ରକୂଳରେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଅବସ୍ଥିତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମେଘନାଦ ପାଚେରୀକୁ ସମୁଦ୍ର ଗର୍ଜନ ଶୁଭେ ନାହିଁ ।

ପୁରାଣ କହେ ସମୁଦ୍ର ହେଉଛି ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର ବାପଘର । ନିଜ ଝିଅ ଜ୍ଵାଇଁଙ୍କର ପାଖରେ ଶ୍ଵଶୁର ସମୁଦ୍ରଙ୍କର ଗୁରୁଗମ୍ଭୀର ଗର୍ଜନର କି ପ୍ରୟୋଜନ । ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ରହିଥିବା ପାଚେରୀ ଯାହାକୁ କି ‘ମେଘନାଦ’ ଭାବରେ ସମସ୍ତେ ଜାଣନ୍ତି ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ବାହାର ବେଢ଼ା ପାଚେରୀ କୁହାଯାଏ ।

ମତ୍ତ ବଳରାମ ଦାସ ମାଣବସା ଗୁରୁବାର ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପୁରାଣରେ ନିମ୍ନ ମତେ ବର୍ଣ୍ଣିତ:

ପଡ଼ି ଚରିଯିବି କୀଟୁ ବ୍ରହ୍ମ ପରିଯନ୍ତେ । ଏହି ଦୋଷ ମୋର ପ୍ରଭୁ ନ ଧରିବ ଚିତ୍ତେ ।୧୮୪।

ହେଉ ବୋଲି ଶ୍ରୀମୁଖରେ ଆଜ୍ଞା ଅଛ ଦେଇ । ଏବେ କିମ୍ପା ସତ୍ୟ ଭଗ୍ନ ହେଉଛ ଗୋସାଇଁ ।୧୮୫।

ଜଗନ୍ନାଥ କ‌ହୁଛନ୍ତି କୋପଭର ହୋଇ । ବାପ ତୋ ଲୁଣିଆ ଯେ ଗରଜି ମରୁଥାଇ ।୧୮୬।

ଝିଅ ଟେରୀ ତୋ ଦୁର୍ଗୁଣ କ‌ହିଲେ ନ ସରେ । ବାପର ଗର୍ଜ୍ଜନ ଶବ୍ଦେ କିଏ ରହିପାରେ ।୧୮୭।

ଚାରିପାଖେ ମେଘନାଦ ପାଚେରୀ ତୋଳାଇ । ବଡ଼ ଦେଉଳରେ ରହିଅଛୁ ଦୁଇ ଭାଇ ।୧୮୮।

👉 ପାଚେରୀ ଘରକୁ ସୁନ୍ଦର ଓ ସୁରକ୍ଷା କଲା ଭଳି ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରକୁ ଘେରି ରହିଥ‌ିବା ଆୟତାକାର ପାଚେରୀରେ ଆକାଶକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ତୀର ସଜେଇ ରଖିବା ପଥରଗୁଡ଼ିକ ଆକର୍ଷଣୀୟ ।

👉 ଐତିହାସିକମାନଙ୍କର ମତ ଅନୁସାରେ ପ୍ରଥମେ ଭିତରବେଢ଼ା ବା କୁର୍ମବେଢ଼ା ନିର୍ମାଣ ହୋଇଥିଲା । ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରକୁ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ଆକ୍ରମଣରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ମେଘନାଦ ପାଚେରୀ ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା ।

👉 ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ସର୍ବସାଧାରଣଙ୍କୁ ଦୃଶ୍ୟମାନ ସୁଉଚ୍ଚ ପ୍ରାଚିରୀକୁ କୁହାଯାଏ ମେଘନାଦ ପ୍ରାଚୀର।

👉 ଓଡ଼ିଶାର ରାଜା କପିଳେନ୍ଦ୍ର ଦେବଙ୍କ ରାଜତ୍ଵ ସମୟ ଅର୍ଥାତ୍ ୧୪୪୮ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ମେଘନାଦ ପାଚେରୀ ନିର୍ମାଣ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି ମାଦଳା ପାଞ୍ଜିରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି “ମତ୍ତଭାନୁ କପିଳେନ୍ଦ୍ର ଦେବ, ନିଜ ରାଜ୍ୱତ ର ୧୫ଶ ଅଙ୍କରେ ଶ୍ରୀପୁରୁଷୋତ୍ତମ ବାହାର ବେଢା ବନ୍ଧାଇ ଥିଲେ । ଉପରୋକ୍ତ ଉକ୍ତିକୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କଲେ ଜଣାଯାଏ, ରାଜା କପିଳେନ୍ଦ୍ର ଦେବ (ଖ୍ରୀ ୧୪୩୫ -୧୪୬୭ )ପ୍ରାୟ ୧୪୫୨ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଏହି ପ୍ରାଚୀର ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ସୁରକ୍ଷା କବଚ ହିସାବରେ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ।

👉 ଏହା ଏମିତି ଏକ କ୍ଷେତ୍ର ଯାହା ଉପରେ ବହିଃଶତ୍ରୁ ଅଠର ବାର ଆକ୍ରମଣ କରିଛନ୍ତି । ପ୍ରଭୁଙ୍କର ମାନ ତଥା ନିଜ ଜୀବନରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ପୁରୀର ସେବାୟତ ଏବଂ ଜନସାଧାରଣ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଭିତରେ ଆତ୍ମରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ତେଣୁ ଏକ ଦୁର୍ଗ ପରି ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ।

👉 ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ରହିଥିବା ପାଚେରୀ ଯାହାକୁ କି ‘ମେଘନାଦ’ ଭାବରେ ସମସ୍ତେ ଜାଣନ୍ତି ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ବାହାର ବେଢ଼ା ପାଚେରୀ କୁହାଯାଏ । ଏହି ପାଚେରୀର ଉଚ୍ଚତା ସବୁ ସ୍ଥାନରେ ସମାନ ନୁହେଁ । ରାସ୍ତାଠାରୁ ପାଚେରୀର ଉଚ୍ଚତା କେଉଁଠି ୨୦ ଫୁଟ ତ କେଉଁଠି ୨୨ ଫୁଟ, କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ୨୪ ଫୁଟ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ।

👉 ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ବାହାରବେଢ଼ା ଦକ୍ଷିଣପାର୍ଶ୍ଵ ମେଘନାଦ ପାଚେରୀର ଲମ୍ବ ୬୬୫ ଫୁଟ ଏବଂ ପୂର୍ବପଟର ଲମ୍ବ ୬୪୪ ଫୁଟ ।

👉 ବାହାରବେଢ଼ାର ସମୁଦାୟ ପରିସୀମା ଚାରି ଲକ୍ଷ ଅଠେଇଶି ହଜାର ଦୁଇଶହ ଷାଠିଏ ବର୍ଗ ଫୁଟ ।

👉 ଶାଣ ପଥରରେ ନିର୍ମିତ ଏହି ବାହାର ବେଢା ଦେଇ ମନ୍ଦିର ଭିତରକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଚାରି ଦିଗରେ ଚାରିଗୋଟି ଦ୍ୱାର ନିର୍ମିତ୍ତ ହୋଇଛି। ଏହି ଚାରି ଦ୍ଵାରକୁ ପୂର୍ବ, ପଶ୍ଚିମ, ଉତ୍ତର, ଦକ୍ଷିଣ କ୍ରମରେ ଯଥାକ୍ରମେ ନାମିତ କରାଯାଇଛି – ୧ . ସିଂହ ଦ୍ୱାର (ଧର୍ମ ଦ୍ୱାର ) , ୨ . ବାଘ ଦ୍ଵାର ବ୍ୟାଘ୍ର ଦ୍ୱାର (କାମ ଦ୍ୱାର ), ୩ .ହାତୀ ଦ୍ଵାର ହସ୍ତୀ ଦ୍ୱାର (ମୋକ୍ଷ ଦ୍ୱାର ) ଓ ୪ . ଘୋଡା ଦ୍ଵାର ଅଶ୍ୱ ଦ୍ୱାର (ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାର ) ।

👉 ଦୁର୍ଗମାନଙ୍କର ପ୍ରାଚୀର ଭଳି ମେଘନାଦ ପାଚେରୀର ଉଚ୍ଚତା ଓ ଏହାର ଉପରିଭାଗରେ ‘ଗାଙ୍ଗଲା’ ଥାଏ । ମେଘନାଦ ପାଚେରୀର ଗାଙ୍ଗଲାଗୁଡ଼ିକ ୨୨ ଇଞ୍ଚ ଲେଖାଏଁ ଲମ୍ବା ତୀର ସଦୃଶ ।

👉 ମେଘନାଦ ପାଚେରୀର ଦକ୍ଷିଣ ପଶ୍ଚିମ (ନୈରୁତ) କୋଣରେ ପାଚେରୀ ଶୀର୍ଷରେ ଦୁର୍ଗାମାଧବ ମନ୍ଦିର ଅବସ୍ଥିତ । ଗୋଟିଏ କାଠ ସିଡ଼ିରେ ଚଢ଼ି କୋଡିଏ ଫୁଟ ଉଚ୍ଚକୁ ଗଲେ ଦୁର୍ଗାମାଧବଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହୁଏ । ପୂର୍ବରେ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କର ଅନୁଚ୍ଚ ବିଗ୍ରହ ଓ ପଶ୍ଚିମରେ ଦୁର୍ଗାପ୍ରତିମା ଚତୁଃହସ୍ତା । ଦେବୀ ଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ମହିଷାସୁରଙ୍କୁ ବଧ କରିବାର ଚିତ୍ର ରହିଛି । ସିଂହାସନର ନିମ୍ନଦେଶରେ ଗଜପତି ଓ ଜାରା ଶବରଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ଖୋଦିତ ହୋଇରହିଛି । କାଞ୍ଚିବିଜୟ ଯାତ୍ରାରେ ପ୍ରଥମଥର ଅକୃତକାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ଦ୍ୱିତୀୟଥର ଦୁର୍ଗାମାଧବଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଇ ରାଜା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦେବ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଯାଇ ବିଜୟଲାଭ କରିଥିଲେ । ଏହା ମେଘନାଦ ପ୍ରାଚୀର ଉପରେ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ମନ୍ଦିର ।

👉 ଦ୍ୱିତୀୟ ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ କଥାଟି ହେଉଛି, ଭୂମି ଉପରୁ ବାହାର ବେଢ଼ାକୁ ଭରାଦେଇ ରହିଥ‌ିବା ସେହି କାଠ ତିଆରି ସିଡ଼ିଟି ବିମଳା ମନ୍ଦିରର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନୀତିରେ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ । ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରରେ ବିମଳାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି (ବିମଳା ଯତ୍ର ଭୈରବୀ, ଜଗନ୍ନାଥସ୍ତୁ ଭୈରବ) ନୈଋତ କୋଣରେ ରହିଛି ।

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ମେଘନାଦ ବା ମେଘ ନାଦ ପ୍ରାଚୀର

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ମେଘନାଦ ବା ମେଘ ନାଦ ପ୍ରାଚୀର