ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଙ୍କ ସେବକ ବା ସେବା ଭାଗ 2

ପୁରୀ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର (ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର)ର ସ୍ୱତ୍ୱଲିପି ବା ଅଧିକାର-ଅଭିଲେଖ (Record of Rights) ଅନୁସାରେ ଉକ୍ତ ମନ୍ଦିରରେ ୧୧୯ ପ୍ରକାର ବା ବର୍ଗର ସେବା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଛି । ଅଧିକାଂଶ ସେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ । ସେବକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ଶ୍ରେଣୀର ସେବକ ଅଛନ୍ତି ।

୨୧. ପତି ମହାପାତ୍ର (ବିଦ୍ୟାପତିଙ୍କ ପ୍ରକୃତ ବଂଶଜ)

ଦୈନିକ ମୁକ୍ତିମଣ୍ଡପସ୍ଥ ଶ୍ରୀ ଆଦି ନୃସିଂହଙ୍କ ସେବା , ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ବାଡ଼ରେ ପହୁଡ଼ ଆଳତି , ସବୁ ପର୍ବପର୍ବାଣିରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବନ୍ଦାପନା , ମା’ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ବାଡ଼ରେ ସର୍ବାଙ୍ଗ ଚନ୍ଦନଲାଗି , ମଙ୍ଗଳାରୋପଣରେ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ବାଡ଼ରେ ସେବା କରନ୍ତି । ସ୍ନାନପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ସ୍ନାନବେଦୀ ରୁ ଦିଅଁମାନେ ବାହୁଡ଼ିବା ବେଳେ , ରଥକୁ ବିଜେ କରିଲା ବେଳେ , ରଥରୁ ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିରକୁ ବିଜେ ସମୟରେ , ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିରରୁ ରଥକୁ ବିଜେ ଓ ରଥରୁ ନୀଳାଦ୍ରି ବିଜେ ବେଳେ ଏ ତିନି ବାଡ଼ରେ ଟାହିଆ ଲାଗି ପରେ ବନ୍ଦାପନା , କର୍ପୂର ଆଳତି , କର୍ପୂରଲାଗି , ଘଷା ଓ ବିଡ଼ିଆ ପାନ ଲାଗି କରନ୍ତି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମବିଧି , ହୋମ ଓ ସହସ୍ର କୁମ୍ଭାଭିଷେକ ଇତ୍ୟାଦିରେ ପୂଜାପଣ୍ଡା ଓ ମୁଦିରସ୍ତ ସହିତ ବ୍ରହ୍ମା ବରଣ ହୁଅନ୍ତି । ଅଣସର ପଟି ଘରେ ଭୋଗ ସମର୍ପଣ କରନ୍ତି । ଦଇତାଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରସାଦ (ଚନ୍ଦନ)ଲାଗି , ଅଣସର ପଣା ସମର୍ପଣ , ଖଡ଼ିଲାଗି , ଖଳି ଲାଗି , ଫୁଲ୍ଲୁରୀ ତେଲ ଲାଗି ଇତ୍ୟାଦି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ଅଣସର ପିଣ୍ଡିରେ ଭିତରଚ୍ଛ ମହାପାତ୍ରଙ୍କ ଠାରୁ ଶାଢ଼ି ପାଇ ଦାରୁ ଅନ୍ଵେଷଣରେ ବାହାରନ୍ତି । ତା’ପୂର୍ବରୁ ତିନି ବାଡ଼ରୁ ଆଜ୍ଞାମାଳ ନେଇ ତିନି ବାଡ଼ର ମୁଖ୍ୟ ବାଡ଼ଗ୍ରାହୀ ଦଇତାଙ୍କୁ ଦେଇ ନିଜେ ସୁଦର୍ଶନଙ୍କ ବାଡ଼ର ଆଜ୍ଞାମାଳ ନେଇଥାନ୍ତି । ବନଯାଗରେ ବିଦ୍ୟାପତି ବରଣ ହୁଅନ୍ତି । ବନଯାଗ ଵିଧି ପରେ ପ୍ରଥମେ ସୁନା କୁରାଢ଼ିରେ ଦାରୁବୃକ୍ଷଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି । ଦାରୁକୁ ଭୋଗ ସମର୍ପଣ କରନ୍ତି । ବିଗ୍ରହ ନିର୍ମାଣ ବେଳେ ଦକ୍ଷିଣୀ ଘରୁ ନୃସିଂହ ଠାକୁରଙ୍କୁ ନେଇ ଦାରୁ ଘରେ ବିଜେ କରାଇ ସେଠାରେ ଠାକୁର ରହିବା ଦିନତକ ତାଙ୍କର ପୂଜା କରନ୍ତି । ଘଟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ବିସର୍ଜନ ସେବାରେ ଯୋଗଦାନ କରନ୍ତି ।

ପତି ମହାପାତ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଦଇତାପତି ସେବାର ଘନିଷ୍ଠ ସଂପର୍କ ରହିଛି । ତେଣୁ ଦଇତାପତି ନିଯୋଗ କୁହାଯାଏ । ପତି ମହାପାତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବକ, ଦଇତା ବ୍ରାହ୍ମଣ ନୁହଁନ୍ତି । ପତି ମହାପାତ୍ରଙ୍କର ମଧ୍ୟ ମହାଜନ ସେବା ଅଛି । ମହାଜନ ହିସାବରେ ଦକ୍ଷିଣୀ ଘର ସେବା ଓ ମହାଜନ ସେବା ଅଛି । ଏ ସେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ।

୨୨. ପତ୍ରିବଡୁ ସେବାୟତ

ଦୈନନ୍ଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜା ଓ ଦ୍ଵାରପାଳ ପୂଜାପାଇଁ ପୂଜାସ୍ଥଳରେ ପୂଜା ଦ୍ରବ୍ୟ ଯୋଗାଇବା ; ଗୋପାଳ ବଲ୍ଲଭ ଭୋଗ ଠାରୁ ବଡ଼ସିଂହାର ଭୋଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତି ଭୋଗରେ ପୂଜା ଠା’ କରିବା ; ମୁଦୁଲିଠାରୁ ପାତ୍ର ସଜ ନେଇ ଫୁଲ , ତୁଳସୀ ପୂଜାରେ ଯୋଗାଇବା ; ତିନି ଧୂପରେ ଦର୍ପଣ ଯୋଗାଇବା ଓ ଦର୍ପଣ ଫେରାଇ ଆଣିବା ; ମଧୁପର୍କ ସାମଗ୍ରୀ , ରାଶି , ଯବଧାନ , ପଇତା , ବେଣାଚେର , ଅଳେଇଚ , ଲବଙ୍ଗ , ଗୁଗୁଳ , ଚନ୍ଦନ , ଦହି ଇତ୍ୟାଦି ପୂଜା ଉପଚାର ଯୋଗାଇବା ; ଦୀପ ଯୋଗାଇବା , ଟେରା ପିଟିବା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରତିହାରୀଙ୍କୁ ଡାକିବା ; ଏକୋଇଶି ବତି ଆଳତି ଯୋଗାଡ଼ି ପୂଜାପଣ୍ଡାଙ୍କୁ ଦେବା ; ରଥରେ , ଗୁଣ୍ଡିଚା ଘରେ , ସ୍ନାନବେଦୀରେ ଓ ସମସ୍ତ ଭୋଗମଣ୍ଡପ ନୀତିରେ ଅନୁରୂପ ସେବା କରିବା ; ଠାକୁରଙ୍କୁ ଅନ୍ୟତ୍ର ବିଜେ ବା ପନ୍ତି ଭୋଗରେ ତୁଳସୀ ଆଦି ଯୋଗାଇବା ଏହାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ । ଏ ସେବାୟତ ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବକ । ଏହି ସେବା ଟି ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ।

୨୩. ଗରାବଡୁ ସେବାୟତ

ମଙ୍ଗଳଆଳତି ଓ ମଇଲମରେ ପୁଷ୍ପାଳକଙ୍କୁ ହାତୁଆଣି (ସଂସ୍କାର ପୂଜା ସମୟରେ ହାତ ଧୋଇବାପାଇଁ ପାଣି) , ଅବକାଶ ପୂଜା ଠା’ ରେ ଝରି , ପାଣିଗରା , ଦହିଲାଗି , ଅଁଳା ଲାଗି ସମୟରେ ଜଳ , ପୂଜା ଓ ମଇଲମ ପରେ ହାତୁଆଣି , ସୂର୍ଯ୍ୟ , ଦ୍ଵାରପାଳ ପୂଜା , ଗୋପାଳ ବଲ୍ଲଭ , ସବୁଧୂପ ପରେ ଝରି ଲଗାଇବା , ଘଷା ଜଳ ରଖିବା , ଭୋଗମଣ୍ଡପ ନୀତିରେ ଝରି ଲଗାଇବା ଏହାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଇଲମରେ ପୁଷ୍ପାଳକଙ୍କୁ ହାତୁଆଣି , ଦିନ ପହୁଡ଼ରେ ପଲଙ୍କ ତଳେ ଘଷା ଜଳ , ଆଳତି ବେଳେ , ସର୍ବାଙ୍ଗ ଚନ୍ଦନଲାଗି , ରାତ୍ର ପହୁଡ଼ , ଶୀତଳ ମଣୋହିରେ ହାତୁଆଣି ଦେବ , ପୁଷ୍ପାଞ୍ଜଳି ଠାକୁରଙ୍କୁ ବିଜେ ଓ ଭିତରେ ଶୟନଠାକୁର , ବିମଳା ସେବକଙ୍କୁ ଚନ୍ଦନ ପଇଡ଼ ଦେବା , ନକ୍ଷତ୍ର ବନ୍ଦାପନା , ମଙ୍ଗଳାରୋପଣ , ଦ୍ବାଦଶ ଯାତ୍ରା ବନ୍ଦାପନାରେ ହାତୁଆଣି ଦେବା , ସାଗର ବିଜେରେ ସମୁଦ୍ରରୁ ଜଳ ଆଣିବା , ପାଦୁକ ଓ ପ୍ରସାଦ ସମୁଦ୍ରରେ ଦେବା , ଯମ୍ବେଶ୍ଵର ମନ୍ଦିରରେ ମାଜଣା ବେଳେ ଜଳଲାଗି , ପୂଜାବେଳେ ଝରି ଓ ଘଷା ଲଗାଇବା , ପନ୍ତି ସ୍ଥାନରେ ଝରି , ଗୁରୁବାର ମାଜଣାରେ ଝରି ଓ ହାତୁଆଣି , ଚନ୍ଦନ ଚକଡ଼ାରେ ସୁବାସିତ ଜଳ , ତା’ ପରେ ବିଡ଼ିଆ ମଣୋହିରେ ଝରି ଲଗାନ୍ତି ଓ ଜଳ ଦିଅନ୍ତି । ସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା , ନୀଳାଦ୍ରି ମହୋଦୟ , ପୁଷ୍ୟାଭିଷେକ ଦିନ ଜଳ ବିଜେ , ସଂସ୍କାର ପରେ ଜଳ ଲାଗି , ଛେରାପହଁରାରେ ରାଜାଙ୍କୁ ହାତୁଆଣି , ଜନ୍ମ ନୀତି , ବଡ଼ ମହାସ୍ନାନ , ଯାତ୍ରାଙ୍ଗୀ ମହାସ୍ନାନ ଇତ୍ୟାଦିରେ ହାତୁଆଣି ଦିଅନ୍ତି । ଏ ସେବାୟତ ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବକ । ଏହି ସେବା ଟି ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ।

୨୪. ସୁଆର ବଡୁ - ଏ ସେବା ତିନି ଶ୍ରେଣୀର ।

୧. ସୁଆରବଡୁ ୨. ଭୋଗ ସାଇତା ସୁଆରବଡୁ ୩. ବେହେରା ସୁଆରବଡୁ ।

ଦୈନିକ ପର୍ବପର୍ବାଣି ଓ ଗୁଣ୍ଡିଚା ଘର ନୀତି ଅନୁଯାୟୀ ଯେତେ ଥର ଭିତରେ ଓ ଭୋଗମଣ୍ଡପ ନୀତିରେ ଧୋପଖାଳ ହେବ ବା ଅମୁଣିଆ ପାଣି ପଡ଼ିବ , ଆପଟଠାରୁ ଏ ପାଣି ଆଣି ଭିତର ପୋଖରିଆ ଠାରୁ ଭିତର ଅର୍ଗଳି ଯାଏଁ ପାଣି ପକାଇ ଝାଡ଼ୁମାରି ସଫା କରନ୍ତି । ଓଳିରେ ଚୂନାମଣ୍ଡିରୁ ମୂରୁଜ ଆଣି ରଖିଥାନ୍ତି । ପରିମାଣିକ ଦର୍ଶନ ଯୋଗୁଁ ଦରକାର ହେଲେ ପାଣି ପକାନ୍ତି । ରତ୍ନ ସିଂହାସନ ଉପରେ ବେଶ ଶୃଙ୍ଗାର ସମୟରେ ଓ ମଇଲମ ପରେ କାଠଘୋଡ଼ା (ଉଚ୍ଚରେ କାମ କରିବାକୁ କାଠର ଏକ ପ୍ରକାର ଟେବୁଲ) ସିଂହାସନରେ ସିଂହାରି ବା ପୁଷ୍ପାଳକଙ୍କୁ ଯୋଗାଇ ଦିଅନ୍ତି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧୂପ , ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜା ଓ ଦ୍ଵାରପାଳ ପୂଜାରେ ରୋଷଘରୁ ବୈଷ୍ଣବାଗ୍ନି ଯୋଗାନ୍ତି । ଭୋଗ ଡାକିଯିବା ପୂର୍ବରୁ ଥାଳି , ପରଖ , ପାହାଡ଼ା ପକାଇବା , ବନ୍ଦାପନାରେ ଓ ପୂଜା ବସିବାକୁ ପୀଢ଼ା ବା ଆସନ ଦେବା , ମଠମାନଙ୍କରୁ ଆସିଥିବା ବଲ୍ଲଭ ସାମଗ୍ରୀ ପନ୍ତିରେ ଲଗାଇବା ପାଇଁ ମହାସୁଆରଙ୍କୁ ଦେବା , ଏକୋଇଶି ବତି ଓ ପିଠଉ ଆଳତି ଲଗାଇବା ଏହାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ । ବେହେରା ସୁଆରବଡୁ ରାଜନୀତିରେ ଦହି ପଟୋଇ ଲଗାନ୍ତି । ଭୋଗ ସାଇତା ସୁଆରବଡୁ କୋଠଭୋଗ ମାଲ ସାଇତି ରଖନ୍ତି । ସେବକଙ୍କ ଖେଇ ଓ ପସରା ମାଲ ବାଣ୍ଟି ନିଜସ୍ୱ ଭାଗ ନିଅନ୍ତି । ସୁଆରବଡୁ ହେଉଛନ୍ତି ଶାଢ଼ୀବନ୍ଧା ଓ ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ସେବକ ।

୨୫. ଜ୍ୟୋତିଷ ଖୁରି ନାହାକ

ଦୈନନ୍ଦିନ ଅବକାଶ ପୂଜା ସମୟରେ ପାଞ୍ଜି ନେଇ ପୁଣ୍ୟ ପର୍ବ , ଯାନି ଯାତ୍ରା , ନକ୍ଷତ୍ର ଯୋଗ ଇତ୍ୟାଦି ତଡ଼ାଉକରଣଙ୍କୁ ଜଣାଇ ଦିଅନ୍ତି । ପ୍ରତିଦିନ ରାଶି ନକ୍ଷତ୍ରମାନ ଦିଅଁଙ୍କ ଛାମୁରେ ଜଣାନ୍ତି । ଦୋଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ଅବକାଶ ପରେ ଦିଅଁଙ୍କ ପାଶେ ନୂତନ ବର୍ଷର ପଞ୍ଜିକା ପାଠ କରି ଶୁଣାନ୍ତି । ଏ ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ଜ୍ୟୋତିଷ (ଗ୍ରହ ବିପ୍ର) ସେବକ । ଏ ସେବା ଟି ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ।

୨୬. ମୁଖ ପଖାଳ ସେବାୟତ

ଦୈନନ୍ଦିନ ଅବକାଶ ପୂଜା ସମୟରେ ଦାନ୍ତକାଠି ଓ ସୁନା ଜିଭଛେଲା ନେଇ ପୁଷ୍ପାଳକଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତି । ଫୁଲ , ତୁଳସୀ , ଚନ୍ଦନ , ଦହି ପୂଜାକୁ ବଢ଼ାନ୍ତି । ପିଙ୍ଗଣମାନଙ୍କରେ କର୍ପୂର ଜଳ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଯୋଗାନ୍ତି । ଖଟୁଲୀ ଉପରେ ପାହାଡ଼ା ପକାନ୍ତି । ଦର୍ପଣିଆ ଦେଇଥିବା ଦର୍ପଣମାନ , ଝରି ପିଙ୍ଗଣ ପୂଜାକୁ ଯୋଗାନ୍ତି । ପାଣିଆପଟ ଆଣିଥିବା ପାଣି ନେଇ ଯୋଗାନ୍ତି । ପୂଜା ଠା’ କରି ପୁଷ୍ପାଳକଙ୍କୁ ପୂଜା ବସିବାକୁ ଡାକନ୍ତି । ରଥ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ପୂଜା ଠା’ କରନ୍ତି । ଏ ଶାଢିବନ୍ଧା ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବକ । ଏ ସେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ।

୨୭. ଘଟୁଆରି

ଚନ୍ଦନ , ଅଁଳା ଆଦି ଘୋରି ଯୋଗାଇବା ଏହି ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ବୈଶ୍ୟ ସେବକଙ୍କ ସେବା ।

ଅଁଳା ଖଟୁଆରି - ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅବକାଶ ପୂଜାରେ ଅଁଳା , କର୍ପୂର , ଗୁଆଗୁଣ୍ଡି ଆଦି ଯୋଗାନ୍ତି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧୂପକୁ ଦଶାଙ୍ଗ ଧୂପ ଯୋଗାନ୍ତି ।

ଚନ୍ଦନ ଘଟୁଆରି - ପ୍ରତ୍ୟେକ ନୀତି ଯଥା : ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜା , ଦ୍ଵାରପାଳ ପୂଜା , ଗୋପାଳ ବଲ୍ଲଭ , ତିନିଧୂପ , ଚନ୍ଦନଲାଗି , ବଡ଼ସିଂହାର ଓ ପୁଷ୍ପାଞ୍ଜଳି , ପର୍ବଯାତ୍ରାରେ ମଙ୍ଗଳାର୍ପଣ , ସର୍ବାଙ୍ଗ ଚନ୍ଦନଲାଗି ଓ ବିଶେଷ ବନ୍ଦାପନା ଇତ୍ୟାଦିରେ ଦରକାରମତେ ସୁବାସିତ ଚନ୍ଦନ ଘୋରି ଯୋଗାନ୍ତି ।

୨୮. ଗୋଛିକାର ସେବାୟତ

ଏମାନେ ଗୌରୀବେତ ଧରି ଜୟ ବିଜୟ ଦ୍ଵାର ଜଗନ୍ତି । ନିଷେଧ ସମୟରେ ଦ୍ଵାରଠାରେ ଭିତରକୁ ଯାତ୍ରୀ ପ୍ରବେଶ ରୋକନ୍ତି । ଏମାନେ ପ୍ରତିହାରୀ ଗୋଷ୍ଠୀର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ।

୨୯. ସୁନା ଗୋସ୍ବାମୀ

ଏ ଅନେକ ସେବକଙ୍କ ଦୀକ୍ଷା ଗୁରୁ ଅଟନ୍ତି । ଏହାଙ୍କର ଦର୍ପଣୀ ବା ଦର୍ପନାରାୟଣ ମଠ ଓ ସୁନାଗୋସାଇଁ ମଠ ନାମରେ ଦୁଇଟି ମଠ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରରେ ରହିଛି । ବନକ ଲାଗି ସମୟରେ ରତ୍ନସିଂହାସନ ତଳ ମାର୍ଜନ , ସ୍ନାନପୂର୍ଣିମା ଦିନ ମୁଦ୍ରହସ୍ତ (ମୁଦିରଥ) ସେବାୟତଙ୍କ ସହିତ ସୁନା କୂଅରୁ ୧୦୮ ଗରା ଜଳ ଆଣି ଅଧିବାସ କରିବା , ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟା ଠାରୁ ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଯାଏଁ ନିଜ ମଠରୁ ଅଳକା (ଏକ ପ୍ରକାର ପୁଷ୍ପାଳଙ୍କାର) ଯୋଗାଇବା , ସର୍ବାଙ୍ଗ ଚନ୍ଦନଲାଗି ନୀତି ବେଳେ ଆଲଟ କରିବା , ପହଣ୍ଡିରେ ଡୋରି ଧରିବା , ବଡ଼ସିଂହାର ବେଶ ପାଇଁ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ବାଡ଼ ନିମିତ୍ତ ଶ୍ରୀପୟର ମାଳ ଯୋଗାଇବା , ଅଣସର ବେଳେ ମଇଲମ ଭୋଗ ଓ ଶୁକ୍ଳ ପୁଷ୍ପ ଗଭାମାଳ ଯୋଗାଇବା , ବାମନ ଜନ୍ମ ନୀତିରେ କୁଶ ବିଡ଼ାଏ ଦେବା , ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଦିନ ଅଁଳା ବେଢ଼ା ରଙ୍ଗ ହେବାପାଇଁ ଗେରୁ ରଙ୍ଗ ଯୋଗାଇବା , ଦିଅଁ ବିଜେ ପୂର୍ବରୁ ରତ୍ନସିଂହାସନରେ ଚୁଆ , ଚନ୍ଦନ ଏବଂ କର୍ପୂର ଆଦି ଲାଗି କରିବା , ଗୁଣ୍ଡିଚା ଘରକୁ ଠାକୁର ବିଜେ ପୂର୍ବରୁ ଯଜ୍ଞବେଦୀ ଧୋଇ ଚୁଆ ଚନ୍ଦନ ବୋଳିବା କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ଏହି ସେବା ଟି ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ। ବ୍ରତ ପରେ ରାଜାଙ୍କଠାରୁ ଶାଢି ପାଇଲେ ସେବା କରନ୍ତି ।

୩୦. ମୁଦୁଲି ସେବାୟତ

ପାତ୍ରସଜ , ପୂଜା ଉପକରଣ ଦାୟିତ୍ଵରେ ଥିବା ସେବକ । ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ପୂଜା ଉପକରଣ ସମ୍ପୃକ୍ତ ସେବକଙ୍କୁ ଯୋଗାନ୍ତି ଓ ଫେରାଇ ଆଣନ୍ତି । ସକାଳେ ଭିତରଚ୍ଛ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମ୍ପୃକ୍ତ ସେବକଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଦକ୍ଷିଣ , ଜୟ ବିଜୟ , କଳାହାଟ ଆଦି ଦ୍ଵାରର ମୁଦ ଖୋଲି ଭିତର କାଠରୁ ଜୟ ବିଜୟ ଦ୍ଵାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚନ୍ଦନ ଛେରା ପକାନ୍ତି । ପହଡ଼ ପରେ ତିନି ଦ୍ଵାର ବନ୍ଦ କରି ଦିଅନ୍ତି । ମୁଦ୍ରା ଛାପ ଦିଅନ୍ତି ଓ ତଳିଚ୍ଛ ମୁଦ ଦିଅନ୍ତି । ଗୁଣ୍ଡିଚାଘରେ ମଧ୍ୟ ଅନୁରୂପ ସେବା କରନ୍ତି । ଚନ୍ଦନ ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଅଳଙ୍କାର ପେଡ଼ି ନେଇ ଚାପକୁ ଯାଆନ୍ତି । ଛେରାପହଁରା ବେଳେ ଛେରାପହଁରା ସାମଗ୍ରୀ ଧରି ଭଣ୍ଡାରମେକାପ ସହ ଉପସ୍ଥିତ ଥାଆନ୍ତି । ଦର୍ଶନ ବେଳେ ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଯାଉଁଳି ବେତ ଛୁଅଁନ୍ତି ।

୩୧. ଆଳତି ବଳିତା/ସଳିତା ସେବାୟତ

ଏ ସେବକ ପ୍ରତିଦିନ ଠାକୁରମାନଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ଆଳତି ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସଳିତା/ବଳିତା ସଂପୃକ୍ତ ସେବକମାନଙ୍କୁ ଯୋଗାନ୍ତି । ଏହା ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ସେବା ନୁହେଁ କିମ୍ବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ । ଏ ସେବା ସୁଆରବଡୁ ସେବାର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ।

୩୨. ପୁରାଣ ପଣ୍ଡା ସେବାୟତ

ସଂଧ୍ୟାଧୂପ ପରେ (ପୂର୍ବ ତିନି ଧୂପରେ) ଟେରା ପଡ଼ିବା ପରଠାରୁ ଫିଟିବା ଯାଏଁ କଳାହାଟ ଦ୍ଵାର ନଣ୍ଡାବର୍ତ୍ତରେ ବଇଠାରଖି ପୁରାଣ , ସଂସ୍କୃତ ଭାଗବତ ପଢ଼ନ୍ତି । ଗୁଣ୍ଡିଚା ଘରେ ମଧ୍ୟ ଅନୁରୂପ ସେବା କରନ୍ତି । ଅଣସର ସମୟରେ ଓ ରଥ ଉପରେ ଏହି ସେବା ବନ୍ଦ ରହେ । ଏ ସେବା ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ନୁହେଁ । ଏମାନଙ୍କର ପତ୍ରିବଡୁ ଓ ହଡ଼ପ ନାୟକ ସେବା ମଧ୍ୟ ଅଛି ।

୩୩. ଦତ୍ତ ମହାପାତ୍ର ସେବାୟତ

ପ୍ରତି ରବିବାର ଦିନ ଅବକାଶ ପୂଜା ପୂର୍ବରୁ କନା ଓ କର୍ପୂର ଜଳରେ ତିନି ଠାକୁର ଓ ଶ୍ରୀ ମାଧବଙ୍କ ଶ୍ରୀମୁଖ ପୋଛନ୍ତି । ଗୁରୁବାର କିମ୍ବା ବୁଧବାରରେ ଅଧରପୋଛା ଓ ବନକଲାଗି , ଅଣସରରେ ଖଡ଼ି ଲାଗି , ତ୍ରୟୋଦଶୀରୁ ନେତ୍ରୋତ୍ସବ ଯାଏଁ ବନକ ଲାଗି , ନଅରକୁ ଖଡ଼ି ପ୍ରସାଦ ନେବା ଆଦି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ଏହା ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ସେବା ନୁହେଁ। ଏହି ସେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ।

୩୪. ଲୁଗାଧୁଆ, ପାଣିକୁଣ୍ଡ ସେବା

ଦୈନିକ ମଙ୍ଗଳ ଆଳତି ପୂର୍ବରୁ ଏ ପାଣିକୁଣ୍ଡ ସେବକ ବିମଳା ମନ୍ଦିର ସାମନା କୂପରୁ ପାଣିଆଣି ବଟ ଅବକାଶ ମନ୍ଦିର ପିଣ୍ଡାରେ ଥିବା କୁଣ୍ଡରେ ଭରନ୍ତି (ସେବାକୁ ଆସିବା ପାଳିଆ ସେବକ ଗୋଡ଼ ଧୋଇବାପାଇଁ) । କୁଣ୍ଡ ସବୁବେଳେ ପାଣିରେ ଭରି ରହିବ । ଏହା ଶାଢ଼ି ବନ୍ଧା ସେବା ନୁହେଁ । ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବକ ।

ଦୈନିକ ଅବକାଶ ବଢିବା ପରେ ଚାଙ୍ଗଡ଼ା ମେକାପ ମଇଲମ ହୋଇଥିବା ତଡ଼ପ ଉତ୍ତରୀ ମାନ ଭଣ୍ଡାର ଦ୍ବାର ପାଖରେ ରଖିଲେ ଲୁଗାଧୁଆ ସେବକ ତାହା ଆଣି ବଟ ଅବକାଶ ଦେଉଳ ମଧ୍ୟରେ ଉକ୍ତ ଲୁଗା ଧୋଇ ଶୁଖାଇ ସେଦିନ ରାତିରେ ଭଣ୍ଡାର ଦ୍ଵାର ଚାଙ୍ଗଡ଼ାରେ ରଖି ଦେଇ ଆସନ୍ତି । ନୂତନ ସୂତାବସ୍ତ୍ର ଲାଗିହେବା ପୂର୍ବରୁ ଏ ସେବକ ସେ ସବୁ ଧୋଇ ଶୁଖାଇ ଦେବେ । ଓଢ଼ଣ ଷଷ୍ଠୀଠାରୁ ବସନ୍ତ ପଞ୍ଚମୀ ଯାଏଁ ଲାଗି ହେଉଥିବା ସୂତା ଫୁଟାମାନ ଧୋଇ ଶୁଖାଇ ଦିଅନ୍ତି । ଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବକ , ଶାଢିବନ୍ଧା ଟି ସେବା ନୁହେଁ ।

୩୫. ବଲ୍ଲଭ ଯୋଗାଣିଆ

ଗୋପାଳବଲ୍ଲଭ ସାମଗ୍ରୀ ଯୋଗାଉଥିବା ସେବକ । ରୋଷ ହୋମ ପରେ ଧୁକୁଡ଼ି ଦ୍ଵାରଠାରେ ସୁଧ ସୁଆର ମାର୍ପତ୍ ରେ ଏ ଭୋଗ ସାମଗ୍ରୀ ଦିଅନ୍ତି । ଏହା ପରେ ଅନ୍ୟ ମନ୍ଦିରର ପାର୍ଶ୍ଵଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ବଲ୍ଲଭ ଖଞ୍ଜା ଅଛି , ସେଠାରେ ବଲ୍ଲଭ ପହଞ୍ଚାନ୍ତି । ଅଣସର ସମୟରେ ଜୟ ବିଜୟ ଦ୍ଵାରଠାରେ ଯୋଗାନ୍ତି । ରଥ ଉପରକୁ ଗୁଣ୍ଡିଚା ଘରକୁ ପ୍ରଧାନୀ ସହ ବଲ୍ଲଭ ନିଅନ୍ତି । ଏ ସେବା ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ନୁହେଁ , ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବକ ।

୩୬. ବିମାନ ବଡ଼ୁ

ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଜେ ପ୍ରତିମାମାନଙ୍କର ବାହାର ଓ ଭିତର ବିଜେରେ ବିମାନ , ପାଲିଙ୍କି, ରଥ ଓ ଚଉଦଳ ଏମାନେ କାନ୍ଧେଇ କରି ବିଜେ କରାଇବେ । ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବକ ; ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ନୁହନ୍ତି ।

୩୭. ଅଣସର ସୁଧ ସୁଆର ଓ ସୁଧ ସୁଆର

(କ) ଅଣସର ସୁଧ ସୁଆର : ସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାଠାରୁ ଉଭା ଅମାବାସ୍ୟା ଯାଏ ତାଟି ଭିତରେ ଚକଟା ଭୋଗ ସାରି ଦଇତା ବାହାରି ଆସିବା ପରେ ଏ ସେବକ ପଣାଭୋଗ ପାଇଁ ପୂଜା ଠା’ କରନ୍ତି । ପଣା ଆସିଲେ ପୂଜା ବସିବାକୁ ପତିମହାପାତ୍ରଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତି । ଷଷ୍ଠି ଓ ସପ୍ତମୀରେ ପାଣି ଓଷ ଯୋଗାନ୍ତି । ଦଶମୀ ଦିନ ଲଗାନ୍ତି । ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଏକ ହାଣ୍ଡି ଓଷ ଘରେ ଓଷବାଟି ବାଟି ଯୋଗା ଖଳି ଚୁଆ , ଚନ୍ଦନ ବାଟି ଯୋଗାନ୍ତି । ଏକାଦଶୀ ରାତ୍ର ଖଳି ଯୋଗାନ୍ତି I ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ ଏହାଙ୍କ ଘରୁ ଖଳି ବିଜେ ହୋଇ ଆସେ । ଉକ୍ତ ଦିନ ରାତ୍ର ଚକଟା ଭୋଗ ପରେ ଭିତର ଧୋପଖାଳ କରନ୍ତି । ଅମୁଣିଆ ପାଣି , ଖଳି ଲାଗିଲେ ହାତୁଆଣି ଦିଅନ୍ତି । ଚିତାଲାଗି ଓ ରାହୁ ରେଖା ଲାଗି ସିଂହାସନ ତଳେ ଓଷୁଅ (ଔଷଧ) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ତିନିବାଡ଼ରେ ଯୋଗାନ୍ତି । ଖସାପଡ଼ା ଲାଗିଲେ ଖଳି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି । ରେଖା ବିଜେରେ ପାହାଡ଼ା ଓ ବୋଇରାଣୀ ଲୁଗା ପକାନ୍ତି ଓ ପରେ ତାହା ପାଆନ୍ତି । ଏମାନେ ଶୂଦ୍ର ସେବକ । ସେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ।

(ଖ) ସୁଧ ସୁଆର : ଏମାନେ ବର୍ଷ ସାରା ସେବା କରନ୍ତି । ବଲ୍ଲଭ ଯୋଗାଣିଆ ଗୋପାଳ ବଲ୍ଲଭ ଆଣିବା ପୂର୍ବରୁ ଏମାନେ କଳାହାଟ ଦ୍ବାରରୁ ଜୟ ବିଜୟ ଦ୍ଵାର ଯାଏ ଝାଡୁ କରି , ଅଣସର ପିଣ୍ଡି ଧୋ ପଖାଳ କରି ଥାଳି , ପରଖ ପକାନ୍ତି । ବଲ୍ଲଭ ବାଢ଼ନ୍ତି , ଫଳ କାଟନ୍ତି । ଗୋପାଳ ବଲ୍ଲଭ ବଢିବା ପରେ ଖେଇକାରଙ୍କ ବଲ୍ଲଭ ସାଇତି , ବିମଳାଙ୍କ ପାଖକୁ ସମର୍ପଣ ପାଇଁ ନିଅନ୍ତି । ସମର୍ପଣ ପରେ ଖେଇକାରଙ୍କୁ ବଣ୍ଟନ କରି , କୋଠ ଜିନିଷ ପସରାରେ ଦିଅନ୍ତି । ଭୋଗବେଳେ ଅଣସର ପିଣ୍ଡିରୁ ଜୟ ବିଜୟ ଦ୍ଵାର ମଧ୍ୟରେ ସଙ୍ଖୁଡ଼ି ପଡ଼ିଲେ ବାହାର କରନ୍ତି । ଭୋଗ ମାରା ହେଲେ ବାହାର କରନ୍ତି । ମହାସ୍ନାନରେ ପୂଜା ଠା’ କରନ୍ତି । ପୂଜା ପରେ ଭିତର ଧୋ ପଖାଳ କରନ୍ତି । ଯାନିଯାତ୍ରା , ପର୍ବପର୍ବାଣି , ବନ୍ଦାପନା ଓ ବାହାର ବିଜେରେ ଚାଉଳ , ଘିଅ , ବଳିତା ଯୋଗାନ୍ତି । ମଙ୍ଗଳାରୋପଣ ସାମଗ୍ରୀ ଯୋଗାନ୍ତି । ମକରସଂକ୍ରାନ୍ତି ଦିନ ଅଧିବାସ ହୋଇଥିବା ଚାଉଳ ଧୋଇ ତିନୋଟି ରୁପା ଥାଳିରେ ମକର ଚାଉଳ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି । ଚନ୍ଦନ ଯାତ୍ରାରେ ଭିତରେ ପୂଜା ଠା’ କରନ୍ତି । ଦୋଳରେ ମୁଦିରଥଙ୍କୁ ଫଗୁ ବଢ଼ାନ୍ତି । ଲକ୍ଷ୍ମୀ ନାରାୟଣ ଭେଟରେ ଦହିପଟ୍ଟୀ ବଢ଼ାନ୍ତି । ଦୈନିକ କୋଠଭୋଗକୁ ମୁଗ ଭାଜି ଡାଲି ଯୋଗାନ୍ତି । ଏମାନେ ଦଇତା ଗୋଷ୍ଠୀର ସେବକ । ସେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ।

୩୮. ହଡ଼ପ ନାଏକ

ଏ ସେବକ ଠାକୁରମାନଙ୍କ ବିଡ଼ିଆ ମଣୋହିପାଇଁ ବିଡ଼ିଆ ପାନ ଯୋଗାନ୍ତି । ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବକ ; ଏ ସେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ।

୩୯. ବିଡ଼ିଆ ଯୋଗାଣିଆ

ଏ ସେବକ ଦୈନିକ ଓ ପର୍ବପର୍ବାଣିରେ ଯେତେ ପ୍ରକାର ବିଡ଼ିଆ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ସମୟରେ ଦରକାର , ତାହା ହଡ଼ପ ଘରେ ତିଆରି କରି ହଡ଼ପ ନାଏକଙ୍କ ଜିମା ଦିଅନ୍ତି । ମକରସଂକ୍ରାନ୍ତି ରେ ୬ଟି ପାନ ଚୂଳ ତିଆର କରି ଯୋଗାନ୍ତି । ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବକ , ସେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ । ଶାଢ଼ି ବନ୍ଧା ସେବକ ନୁହନ୍ତି ।

୪୦. ଖଟୁଲି ସେବକ

ବିଭିନ୍ନ ନୀତିରେ ଖଟୁଲି ପକାଉ ଥିବା ସେବକ । ଶାଢ଼ି ବନ୍ଧା ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବକ ; ସେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ।

୪୧. ଆସ୍ଥାନ ପ୍ରତିହାରୀ (ପଢ଼ିଆରୀ)

ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଧୂପ ନୀତି ବଢିବା ପରେ ଦକ୍ଷିଣୀ ଘରେ ପାଣି ପକାଇ ପୂଜା ଠା’ କରି ବାହାର ଦେଉଳି ରୋଷ ଘରକୁ ଭୋଗ ଡାକିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି । ପୂଜା ବଢିଲେ ଦ୍ଵାର ମୁହଁରେ ଟେରା ପକାନ୍ତି । ଗୁରୁବାର ମାଜଣା ନୀତିରେ ଟେରା ଧରି ଠିଆ ହୁଅନ୍ତି । ଦୀପାବଳୀରେ ଜୟବିଜୟ ଦ୍ଵାରରେ ଚାଉଳରେ ଗଛ କରି ଦୀପ ବସାନ୍ତି । ପଗୁ ଦଶମୀଠାରୁ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘଟୁଆରିଠାରୁ ପଗୁ ନେଇ ନୀତିରେ ଲଗାନ୍ତି । ଦୋଳ ବେଦୀରେ ବନ୍ଦାପନା ପାଇଁ ସାମଗ୍ରୀ ଯୋଗାନ୍ତି । ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ନାଭିକଟା ମଣ୍ଡପରେ ଭୋଗ ଡାକନ୍ତି । ଚନ୍ଦନ (୨୧ ଦିନ) ଯାତ୍ରାରେ ମଦନ ମୋହନଙ୍କ ଚାପରେ ମଣିମା ଡାକ ଦିଅନ୍ତି ; ମାଣ୍ଡୁଅ ଭୋଗ ଡାକି ଯାଆନ୍ତି ଓ ଟେରା ପକାନ୍ତି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ବାହାର ବିଜେରେ ଭୋଗ ଡାକିଯିବା ଓ ଟେରା ପକାଇବା ଏହାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ । ଶାଢ଼ି ବନ୍ଧାଇଲେ ସେବା କରନ୍ତି , ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ସେବକ ।

୪୨. କୋଠଭୋଗ ଯୋଗାଣିଆ

ଏମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିନ କୋଠ ଗୋଦାମରୁ ଗୁଡ଼ , ଘିଅ , ଭୋଗ ଜିନିଷ , କାଠ ରୋଷଘରକୁ ନେଇ ରୋଷ ପାଇକ ଜିମାରେ ଦେବେ । ଗୋଦାମରୁ ଚାଉଳ ନେଇ ଚାଉଳ ବଛା କରଣକୁ ଦେବେ। ରଥ ଯାତ୍ରାରେ ସବୁ କୋଠଭୋଗ ଦ୍ରବ୍ୟ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଗୋଦାମରୁ ଗୁଣ୍ଡିଚା ଘର ରୋଷଘରେ ଦେବେ । ଚନ୍ଦନ ଯାତ୍ରାରେ କୋଠଭୋଗ ଜିନିଷ ଗୋଦାମରୁ ନେଇ ଯୋଗାନ୍ତି । ନବାଙ୍କ ଦିନ ଚାଉଳ ମେଲାଣ କରନ୍ତି । ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ଶୂଦ୍ର ସେବକ । ସେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ।

୪୩. ପ୍ରଧାନି ସେବାୟତ

ଅବକାଶ ବଢିବା ପରେ ରୋଷଘର ସଫା ହୋଇଛି କି ନାହିଁ ଦେଖିବେ , ରୋଷ ପାଇକ ହୋମକାଠ ଲଗାଇବା ପରେ ପୂଜାପଣ୍ଡାଙ୍କୁ ହୋମ କରିବାକୁ ଡାକି ନେବେ । ବଲ୍ଲଭ ପୂଜା ଠା’ ହେଲେ ପୂଜାପଣ୍ଡାଙ୍କୁ ଡାକିବେ , ସକାଳ ଧୂପରେ ପ୍ରତିହାରୀ ଟେରା ବାନ୍ଧିବା ପରେ ମୁରୁଜ ପକାଇବାକୁ ପୂଜାପଣ୍ଡାଙ୍କୁ ଡାକିବେ । ମୁରୁଜ ପଡ଼ି ସାରିଲେ ପ୍ରତିହାରୀ ସାଙ୍ଗରେ ଭୋଗ ଡାକିବାକୁ ରୋଷକୁ ଯିବେ । ଭୋଗ ଆସିଲାବେଳେ ଆଗରେ ରହି ଲୋକ ଆଡ଼େଇବେ । ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଡର ଥାଳି ବେହେରା ପନ୍ତିବଡ଼ୁ ସଙ୍ଗେ ନେଇ ବିମଳା ମନ୍ଦିରକୁ ଯିବେ , ଖେଇ ଦେଇ ମୁକ୍ତିମଣ୍ଡପକୁ ନେଇ ରାଜାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କରାଇବେ । ଏ ସେବକ ସମସ୍ତ ଧୂପ ପୂଜାରେ ପୂଜାପଣ୍ଡାଙ୍କୁ ଭୋଗ ଲଗାଇବାକୁ ଡାକିବେ । ବାହାର ଦେଉଳି ଭୋଗପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପୂଜାପଣ୍ଡାଙ୍କୁ ଡାକିବେ । ‘ଘଣ୍ଟ , ଛତା , ଭୋଗ' ମାନଙ୍କରେ ତଳିଚ୍ଛ ସହ ହାତ ପଇଠ ହୋଇ ଆଗରେ ଆସିବେ । ବଳି ସମୟରେ ସିନ୍ଦୂର , ମନ୍ଦାରମାଳ ନେଇ କଟାଏତ ଗଳାରେ ଦେବେ ଓ ପୂଜା କରିଥିବା ଖଡ଼ଗ ଆଣି କଟାଏତ ହାତରେ ଦେବେ । ମହାସ୍ନାନରେ ଗନ୍ଧଣ ମେକାପଠାରୁ ଜିନିଷ ଆଣି ସୁଧସୁଆରଙ୍କୁ ଦେବେ । ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବକ ।

୪୪. ପାଇକ ସେବାୟତ

ଡକାହକା କରୁଥିବା ଚର୍ଚ୍ଚା ସେବକ । ଦଳେଇ ଦଳବେହେରାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ କାମ କରିବେ । ଯେତେବେଳେ ଯେଉଁ ସେବାପାଇଁ ସେବକ ଆବଶ୍ୟକ ତାଙ୍କୁ (ପୂଜାପଣ୍ଡାଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ) ସାହିକୁ ଯାଇ ଡାକିଆଣି ସେବାରେ ହାଜର କରାଇବେ । ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଧୂପ ପରେ ଦକ୍ଷିଣୀ ଘର ନୃସିଂହ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଦେଉଳରେ ବାହାର ଦେଉଳି ଭୋଗ ଉଠାଇ ପୂଜାପଣ୍ଡାଙ୍କୁ ଡାକି ପୂଜା କରାଇବେ । ଚନ୍ଦନ ମଣ୍ଡପ ଓ ଗୁଣ୍ଡିଚା ଘରେ ଅନୁରୂପ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ । ଭୋଗମଣ୍ଡପ ବଢିବା ପରେ ଯେତେ ଅଧିବାସ ହେବ ତାକୁ ଜଗି ରଖିବେ । ବିମଳାଙ୍କ ଷୋଳପୂଜା ସଙ୍ଖୁଡ଼ି ଭୋଗ ପଶ୍ଚିମଦ୍ବାର ବାଟେ ବାହାର କରିବେ । ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ସେବା ନୁହେଁ । ସେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ।

୪୫. ଲେଙ୍କା ସେବାୟତ

ପ୍ରତିଦିନ ଭୋର ସମୟରେ ପାଳିଆ ପତ୍ରି, ଗରାବଡ଼ୁଙ୍କୁ ଡାକିଆଣନ୍ତି । ବେହରଣ ସ୍ଥାନରେ ଲାଗିହେବା ଜିନିଷ ଆସିଲେ ଦେଉଳକରଣଙ୍କୁ କହି ମନ୍ଦିର ଅଫିସରେ ଦାଖଲ କରାନ୍ତି । ସ୍ନାନପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ହାତୀ ବେଶ ସାମଗ୍ରୀ ଆଣିବାକୁ ରାଘବ ଦାସ ଓ ଗୋପାଳତୀର୍ଥ ମଠକୁ ଯାଆନ୍ତି । ସେହି ରାତିରେ ଚିତ୍ରକାର ଘରୁ ଘଣ୍ଟ ଛତା ସହ ଚିତ୍ର ପଟି ବିଜେ କରି ଆଣନ୍ତି । ଅଣସରରେ ଦଇତାମାନଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତି । ଶ୍ରୀଗୁଣ୍ଡିଚା ଯାତ୍ରା ଦିନରେ ଦିଅଁଙ୍କ ସହିତ ଯାଆନ୍ତି । ଭଣ୍ଡାର ଘରୁ ଚକ୍ର ନେଇ ମଦନମୋହନଙ୍କ ଚାପରେ ଠିଆ ହୁଅନ୍ତି । ନବକଳେବରରେ ଦାରୁ ଅନ୍ଵେଷଣରେ ଚକ୍ର ଧରି ଯାଆନ୍ତି । ଧ୍ଵଜାବନ୍ଧାରେ ଉପସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି ଇତ୍ୟାଦି ।

ଲେଙ୍କା ସେବା ମୁଖ୍ୟତଃ ୪ ପ୍ରକାରର -:

ବରଗଣିଆ ଲେଙ୍କା , ତାଟ ଲେଙ୍କା , ଛାମୁଲେଙ୍କା ଓ ପାଳିଆ ଲେଙ୍କା । ଏମାନେ ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ଶୂଦ୍ର ସେବକ । ସେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ।

୪୬. ସୁଆର ମହାସୁଆର ନିଯୋଗ

ସୁଆର-ମହାସୁଆର ସମସ୍ତ ସେବକ; ଯଥା- ବଡ଼ୁ ସୁଆର, ମହାସୁଆର, ପନ୍ତିବଡୁ, ତୋଳା ବଡ଼ୁ ଇତ୍ୟାଦି ସୂପକାର ଶ୍ରେଣୀର ସେବକମାନେ ଏହି ନିଯୋଗର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । କୋଇଲି ବୈକୁଣ୍ଠ ନିଯୋଗ ଗୃହରେ ଆଟିକା ଆମଦାନୀ କରି ପାଉଣା ପାଆନ୍ତି । ଜଳ ତୁଳସୀ ଯୋଗାଇ ଓ ସଂକଳ୍ପରେ ପାଉଣା ପାଆନ୍ତି । ମନ୍ଦିରରୁ ଯେ ତୁଣିଆ ମାହାଲ ନିଲାମ ନିଏ ସେ ନିଯୋଗକୁ ପାଉଣା ଦିଏ । ମଠବାଡ଼ିରୁ ଓ ଯଜମାନି ବେଶରୁ ପାଉଣା ମିଳେ ।

୪୭. ମହାସୁଆର ନିଯୋଗ

ପ୍ରତିଦିନ ରୋଷନାୟକ ସହ ବୁଲି ରୋଷ ପରିଷ୍କୃତି ଦେଖି ରୋଷ ହୋମପାଇଁ ଅନୁମତି ଦେବା , ରନ୍ଧନ କାର୍ଯ୍ୟ ତନଖିବା , ହରିବଲ୍ଲଭ ତାଟ ପିଠା ନିଜେ ରାନ୍ଧିବା , ଅବାଞ୍ଛିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଯେପରି ରୋଷଘରେ ପ୍ରବେଶ ନକରନ୍ତି ତାହା ଦେଖିବା , ବଲ୍ଲଭରେ ସୁଧସୁଆର ଠାରୁ ଭୋଗ ସାମଗ୍ରୀ ନେଇ ପନ୍ତିରେ ବାଢ଼ିବା , ମଠବାଡ଼ିର ବଲ୍ଲଭ ଭୋଗ ସୁଆର ବଡ଼ୁଠାରୁ ନେଇ ଭୋଗରେ ବାଢ଼ିବା , ଗରାବଡ଼ୁଠାରୁ ଘଷାଜଳ ନେଇ ପନ୍ତିରେ ଲଗାଇବା , ଭୋଗ ପୂଜା ବସିବା ଆଗରୁ ସମସ୍ତ ନୈବେଦ୍ୟ ଠିକ୍ ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଛି କି ନାହିଁ ଦେଖିବା, ପ୍ରତିହାରୀଙ୍କୁ ଭୋଗ ଡାକିବା ସକାଶେ ଖବର ଦେବା, ପ୍ରତି ଧୂପରେ ପ୍ରଥମ ଛେକ ପନ୍ତିରେ ବାଢ଼ିବା, ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ଯାହା ପରେ ଯାହା ମଣୋହି ଯୋଗ୍ୟ ସେହି ପ୍ରକାରେ ବାଢ଼ିବା, ଟେରା ପଡ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ ‘ଭୋଗ ମଣୋହି କରିବା ହେଉ’ ବୋଲି ପୂଜାପଣ୍ଡାଙ୍କୁ କହିବା, ମଣୋହି ସମୟରେ ଖଦି ଧରି ବିଞ୍ଚିବା, ହରିବଲ୍ଲଭ ତାଟରେ ଉଲାଖମାନ ବାନ୍ଧି ଗଣେଶ ଚିହ୍ନ ମୋହର ଦେଇ ପ୍ରସାଦ ବଡୁ ନିକଟରେ ମଣାଇବା, ଅମାବାସ୍ୟା ବିଜେ, ଚନ୍ଦନ ଯାତ୍ରା ଇତ୍ୟାଦି ବାହାର ବିଜେରେ ଛାମୁରେ ପନ୍ତି ବାଢ଼ିବା ଓ ଘଷା ଜଳ ଲଗାଇବା, ରାମ, କୃଷ୍ଣ ଓ ବାମନ ଜନ୍ମରେ ଗଣ୍ଡୂଷ ମସଲା ଓ ସରଲବଣୀ ବାଢ଼ିବା, ରୁକ୍ମିଣୀ ବିଭାବେଦୀରେ, ଶୀତଳ ଷଷ୍ଠୀ ପଞ୍ଚମହାଦେବଙ୍କ ନିକଟରେ ପନ୍ତି ବାଢ଼ିବା, କୁମାର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ଗୋଟା ପଳଗୁଡ଼ିକ ଛାମୁରେ ବାଢ଼ିବା, ବାଳ ଧୂପ ପଢିରେ ବାଢ଼ିବା ଇତ୍ୟାଦି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବକ, ସେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ । ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ସେବକ ନୁହନ୍ତି । ବ୍ରତ ପରେ ସ୍ନାନପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ଛେକ ନେଇ ନିଯୋଗର ଅଂଶୀଦାର ହୁଅନ୍ତି ।

୪୮. ଜଗିଆ ମହାସୁଆର ବା ରୋଷ ଅମିନ

ବଡୁସୁଆରଙ୍କୁ ଭୋଗ ନିମନ୍ତେ କୋଠଭୋଗ ଜିନିଷ ଦିଅନ୍ତି । ପିଠାପଣାରେ କେତେ ଘିଅ ବ୍ୟବହୃତ ହେଲା ତନଖି କରନ୍ତି । ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଧୂପରେ ଘିଅ ଓ ପଣା ପଠାନ୍ତି । ଥାଳିରେ ଘିଅ ପଡ଼ି ଲାବେଳେ, ପଣାରେ ଛାଟ ବା ଚି ନି ପଡ଼ିଲା ବେଳେ ଦେଖନ୍ତି । ଚୁଲି ଓ ପନ୍ତି ଗୋଳମାଳ ସବୁ ଦେଖନ୍ତି ଓ ଦେଉଳକରଣଙ୍କୁ ରିପୋର୍ଟ କରନ୍ତି । ପର୍ବ ଯାତ୍ରାରେ ଭୋଗ ପ୍ରସ୍ତୁତି ପାଇଁ ଦେଉଳକରଣଙ୍କଠାରୁ ଭୋଗ ଉଠିଆ ତାଲିକା ନେଇ ବଡ଼ୁ ସୁଆରଙ୍କୁ ବରାଦ କରି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାନ୍ତି । ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ରୋଷ ଘରେ ଭୋଗ ପ୍ରସ୍ତୁତି ସମୟରେ ଜଗନ୍ତି ଓ ତତ୍ତ୍ବ ନିଅନ୍ତି ।

୪୯. ବଡ଼ୁସୁଆର

ଅମାଲୁ ସୁଆର, ତୁଣ ସୁଆର, ଥାଳି ସୁଆର, ତୋଳାବଡୁ, ପାଗୁଆ, ଚଣାପୁଆ, ବିଷ୍ଣୁଆ, ପିଠା ସୁଆର ଏହି ବଡ଼ୁସୁଆର ଗୋଷ୍ଠୀର ସେବକ ।

ଅମାଲୁ ସୁଆର : ଦୈନିକ କୋଠ ଭୋଗପାଇଁ ଅମାଲୁ ଓ ପର୍ବପର୍ବାଣିରେ ମୋଡ଼ିଆ ସରୁ ଚକୁଳି ଓ ଅମାଲୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି ।

ଚଣାପୁଆ : ଲଡୁ, ପାରିଜାତକ, ଲୁଣ ଖୁରୁମା, ଛୋଟ ପିଠା କରନ୍ତି । ଅଟା, ଚୂନା କାମ ଆଦି କରି ରଖନ୍ତି । ଭଜା ଭାଜନ୍ତି ।

ତୁଣ ସୁଆର : ଦୈନିକ ଓ ପର୍ବପର୍ବାଣି ନିମନ୍ତେ ସମସ୍ତ ତିଉଣ, ଖିରି, କଡ଼ମ୍ବା, ପଖାଳ, କାନିକା ରାନ୍ଧନ୍ତି ।

ତୋଳାବଡ଼ୁ : ବିଷ୍ଣୁଆ ଓ ପାଗୁଆ ରଖିଥିବା ଜିନିଷମାନ ଗଣତି କରି ତାଡ଼ମାନଙ୍କରେ ରଖି ବାଘମୁହାଁ ବାନ୍ଧି ଛେକ ନେଇ ବାଡ଼ ଅନୁଯାୟୀ ଲଗାନ୍ତି । ଭୋଗ ସରିଲେ ଭୋଗ ସାଇତା ସୁଆରବଡ଼ୁଙ୍କୁ ମଣାଇବେ ।

ଥାଳି ସୁଆର : ଥାଳି ଅନ୍ନ, ଥାଳି ଖେଚୁଡ଼ି, ସାଦା ଓରିଆ, ସଂଧ୍ୟାଧୂପ ପଖାଳ ରାନ୍ଧନ୍ତି । ପାଗୁଆ : ଚଣା ପାଗ କରନ୍ତି । ଏଣ୍ଡୁରି, ମଣ୍ଡା, ଗଇଁଠା ଆଦି କରନ୍ତି ।

ପିଠା ସୁଆର : କୋଠ ଭୋଗ ଓ ପର୍ବପର୍ବାଣି ପିଠା କରନ୍ତି ।

ବିଷ୍ଣୁଆ : ପିଠାର ବିଣ୍ଡ କରି ତହିଁରେ ମସଲା ମିଶାନ୍ତି । ଅଟା, ବିରି, ଚୂନା ଆଦି ଚକଟି ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ସୁଆରଙ୍କୁ ଯୋଗାନ୍ତି। ବଡ଼ୁସୁଆରମାନେ ବଂଶାନୁକ୍ରମି କ୍ରମିକ ସେବକ ।