ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଙ୍କ ସେବକ ବା ସେବା ଭାଗ 3

ପୁରୀ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର (ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର)ର ସ୍ୱତ୍ୱଲିପି ବା ଅଧିକାର-ଅଭିଲେଖ (Record of Rights) ଅନୁସାରେ ଉକ୍ତ ମନ୍ଦିରରେ ୧୧୯ ପ୍ରକାର ବା ବର୍ଗର ସେବା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଛି । ଅଧିକାଂଶ ସେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ । ସେବକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ଶ୍ରେଣୀର ସେବକ ଅଛନ୍ତି ।

୫୦. ପନ୍ତି ବଡ଼ୁ, ବିଡ଼ୁଆ ପନ୍ତି ବଡ଼ୁ

ସକାଳ ଧୂପ ନୀତିରେ ଥାଳି ସୁଆର ରାନ୍ଧି ବିଡୁଆ ପନ୍ତିବଡୁକୁ ମଣାଇଲେ ସେମାନେ ମୂର୍ତ୍ତମୂଳ କରନ୍ତି । ପାଳିଆ ପନ୍ତିବଡ଼ୁ ବିଡ଼ୁଆଠାରୁ ନେଇ ମହାସୁଆର ସହ ଛେକ ନେଇ ଛାମୁରେ ଥାଳିରେ ବାଢ଼ନ୍ତି । ପାଳିଆ ପନ୍ତିବଡ଼ୁ ୬ କୁଡ଼ୁଆ , ବିଡ଼ୁଆ ପତ୍ରିବଡ଼ୁ ୪ ଓ ବେହେରା ପନ୍ତିବଡ଼ୁ ୪ କୁଡ଼ୁଆ ଖେଚେଡ଼ି ଯଥାକ୍ରମେ ବଳଭଦ୍ର , ସୁଭଦ୍ରା , ସୁଦର୍ଶନ ଓ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ବାଡ଼ରେ ବାଢ଼ନ୍ତି । ପାଳିଆ ଅନ୍ୟ କୋଠଭୋଗ ଜିନିଷ ଥାଳି ସୁଆର ଓ ତୁଣ ସୁଆରଠାରୁ ନେଇ ଛାମୁରେ ଲଗାନ୍ତି। ଭୋଗ ପରେ ବାହାରକୁ ଆଣନ୍ତି । ବିମଳାଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ ପାଇଁ ପାଳିଆ ବଡ଼ ବାଡ଼ ଥାଳି ନିଅନ୍ତି । ଭୋଗ ପରେ ପାଳିଆ ପନ୍ତିବଡ଼ୁ ବଡ଼ବାଡ଼ର ଥାଳି ବିମଳାଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ ପାଇଁ ନିଅନ୍ତି । ସମର୍ପଣ ପରେ ଫେରାଇ ଆଣି ମୁକ୍ତିମଣ୍ଡପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ବଣ୍ଟନ କରିବାପାଇଁ ପ୍ରଧାନୀଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତି । ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଧୂପରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ବେହେରା, ପାଳିଆ ଓ ବିଡ଼ୁଆ ପନ୍ତିବଡ଼ୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ।

ବିଡ଼ିଆ ପନ୍ତିବଡ଼ୁ ଥାଳିମାନଙ୍କରେ (୪ବାଡ଼ରେ) ଘିଅ ପରଷେ । ଭୋଗ ମଣ୍ଡପରେ ଏମାନଙ୍କର କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ । ସଂଧ୍ୟାଧୂପରେ ପନ୍ତିବଡ଼ୁ ପଖାଳ ଓ ଶାକରା ପନ୍ତିରେ ଲଗାନ୍ତି । ଦୈନନ୍ଦିନ ବଡ଼ସିଂହାର ଧୂପରେ ଏମାନଙ୍କର କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ । ବଲ୍ଲଭ - ବଡ଼ସିଂହାର ଭୋଗରେ ପାଳିଆ ପନ୍ତିବଡ଼ୁ ମହାସୁଆର ସହ ଛେକ ନେବେ । ରଥ ଉପରେ କିଛି କାମ ନାହିଁ । ପର୍ବଯାତ୍ରା ସଙ୍ଖୁଡ଼ି ଭୋଗ , ଚନ୍ଦନ ଯାତ୍ରା , ଚାଚେରୀରେ ପାଳିଆ ପନ୍ତିବଡ଼ୁ ଖେଚେଡ଼ି ଭୋଗ , ପଖାଳ ଇତ୍ୟାଦି ତୋଳନ୍ତି । ବିଡ଼ୁଆ ପନ୍ତିବଡ଼ୁ ମକରରେ ଅନ୍ୟ ପନ୍ତିବଡ଼ୁଙ୍କ ସହ ମକର ଥାଳି ଧରି ବଡ଼ଦେଉଳକୁ ତିନିଥର ବେଢ଼ା ବୁଲନ୍ତି । ଏମାନେ ସୂପକାର ବା ସୁଆର ଶ୍ରେଣୀର ସେବକ ; ଏହି ସେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ।

୫୧. ଅମାଲୁ ତୋଳି ଓ ପୁର ଖରଡ଼ା

ଏମାନେ ସାତପୁରୀ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ସବୁ ପୁର ଖରଡ଼ନ୍ତି ବା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି ଓ ପ୍ରତ୍ୟହ ସଂଧ୍ୟାଧୂପ ପରେ ଅମାଲୁ କୋଠଭୋଗ ରୋଷରୁ ଛାମୁକୁ ନିଅନ୍ତି । ଏମାନେ ସୂପକାର ଶ୍ରେଣୀର ସେବକ ।

୫୨. ତୋଳାବଡ଼ୁ

ମୁହଁରେ ବାଘମୁହାଁ (ତୁଣ୍ଡି) ବାନ୍ଧି ଅମୁଣିଆ ତୋଳି ଛେକରେ ନେଉଥିବା ସେବକ ।

୫୩. ରୋଷ ପାଇକ

ରୋଷ ଧୋପଖାଳ ଓ ଶୋଧ ହେବା ପରେ ଅମୁଣିଆ ପରିଛା ଓ ମହାସୁଆରଙ୍କୁ କ‌ହନ୍ତି । ହୋମ ବିଷୟରେ ଠିକ୍ ଠାକ୍ କହିଲେ ଭୋଗ ହୁଏ । କୋଠଭୋଗ ଯୋଗାଣିଆ କୋଠଭୋଗ ଜିନିଷ ଦେଲେ ଏମାନେ ଜଗିଆ ମହାସୁଆର ଜିମାଦେଇ ରୋଷଦ୍ବାର ଜଗନ୍ତି । ପତ୍ରୀବଡୁ ଏହାଙ୍କ ପାଖରୁ ମଧୁପର୍କ ଗୁଡ଼ ନିଅନ୍ତି । ଦାଢ଼ି ନିଶ ରଖିଥିବା , ସିନ୍ଦୂର ଲଗାଇଥିବା , ମହାପ୍ରସାଦ ଧରିଥିବା , ଅଶୁଦ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ରୋଷକୁ ଛାଡନ୍ତି ନାହିଁ । ଏ ସେବକ କୁଆକୁ ଅଡ଼ାଇବା ପାଇଁ ଛେକ ଆଗରେ କାଠଖଣ୍ଡ ଧରି ଧୁକୁଡ଼ି ଦ୍ବାର ଯାଏଁ ଯାଆନ୍ତି । ଏମାନେ ବୈଷ୍ଣବାଗ୍ନି ଦିଅନ୍ତି । ଏମାନେ ସୂପକାର ଗୋଷ୍ଠୀର ସେବକ ।

୫୪. ବାହାର ଦେଉଳି ସୁଆର

ଦୈନିକ ଗୋଦାମରୁ ଯୋଗାଣିଆଠାରୁ କୋଠଭୋଗ ଜିନିଷ ନେଇ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ରୋଷରେ (ବାହାର ଦେଉଳି ରୋଷ) ପିଠା ତିଆର କରନ୍ତି ଓ ବିଣ୍ଡ ଭୋଗ ଛେକ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଦେଉଳକୁ ନିଅନ୍ତି । ଏମାନେ ସୁଆର ଗୋଷ୍ଠୀର ସେବକ ।

୫୫. ବାହାର ଦେଉଳି ଯୋଗାଣିଆ

ଏମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳ ଧୂପ ପରେ ଗୋଦାମରୁ ବାହାର ଦେଉଳି ଭୋଗର ଅମୁଣିଆ ଜିନିଷ ନେଇ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ରୋଷଘରେ ବାହାର ଦେଉଳି ସୁଆର ଜିମା ଦିଅନ୍ତି । ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ରୋଷ ଧୋପଖାଳ କରନ୍ତି । ରୋଷକୁ ବିମଳାଙ୍କ କୂଅରୁ ପାଣି ଯୋଗାନ୍ତି । ବାହାର ଦେଉଳି ଭୋଗ ଦକ୍ଷିଣ ଘରକୁ ନେବାବେଳେ ରୋଷ ଆଡୁ କାଠ ଖଣ୍ଡେ ଧରି ଜଗି ଛେକ ସହ ଆସନ୍ତି। ପତି ମହାପାତ୍ରଙ୍କ ନୃସିଂହ ନିକଟକୁ ଭୋଗ ନେଲେ ଜଗି ତାଙ୍କ ସହ ଯାଆନ୍ତି । ପାର୍ଶ୍ଵ ଦେବତାଙ୍କ ସେବକମାନେ ଏହାଙ୍କ ମାର୍ଟରୁ ଯେଝା ଠାକୁରଙ୍କ ପାଇଁ ଭୋଗ ନିଅନ୍ତି । ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବକ, ସେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ । ଏ ସେବାୟତ ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ନୁହଁନ୍ତି।

୫୬. ରୋଷ ଧୋପଖାଳିଆ , ଅଙ୍ଗାରୁଆ , ଗୋବରପାଣିଆ

ରୋଷ ଧୋପଖାଳିଆ : ଦୈନନ୍ଦିନ ରାତ୍ର ବଡ଼ସିଂହାର ଧୂପ ପୂଜା ବଢିବା ପରେ ରୋଷ ଘରମାନ ଓଳାଇ ସଫାକରି ସଙ୍ଖୁଡ଼ିସବୁ ବାହାର କରି ରୋଷ ମୁହଁ ଅଗଣାରେ ପକାଇଦେବେ । କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ଓ ପହିଲି ଧୂପରେ କୋଠଭୋଗ ରୋଷ କେବଳ ବଡ଼ସିଂହାର ଧୂପ ପରେ ଧୋପଖାଳ ହୁଏ । ଅନ୍ୟ ସବୁ ରୋଷ ଦ୍ବିପ୍ରହର ଧୂପ ପରେ ହୁଏ ।

ଅଙ୍ଗାରୁଆ : ଏମାନେ ରୋଷଚୁଲି ମାନଙ୍କରୁ ଅଙ୍ଗାର ଓ ପାଉଁଶ କାଢ଼ି ବାହାରେ ପକାଇବେ । ରୋଷଘର ନଳା ସଫା କରିବେ ।

ଗୋବର ପାଣିଆ : ରନ୍ଧା ଚୁଲି ଓ ତଳ ସବୁଠାରେ ଗୋବରପାଣି ଛେରା ପକାନ୍ତି । ଜମାଇଥିବା ଅଳିଆ ବାହାରେ ପକାନ୍ତି ଓ ରୋଷ ଅଗଣା ଧୋପଖାଳ କରନ୍ତି । ଧୋପଖାଳିଆ ରୋଷ ଧୁଅନ୍ତି ଓ ହୋମ ସକାଶେ କୋଠଭୋଗ ଚୁଲିରୁ ନିଆଁ ଆଣି ଯୋଗାନ୍ତି । ଏମାନେ ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବକ । ସେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ।

୫୭. ହାଣ୍ଡି ଯୋଗାଣିଆ ଓ ତୋଳାବତୀ ସେବା

କୁମ୍ଭାର କୋଠଭୋଗ ନିମନ୍ତେ ଆବଶ୍ୟକ ମାଟି ପାତ୍ର ଓ ମୁଦପାଇଁ ମାଟି ଏହି ସେବକଙ୍କ ମାର୍ଫତ୍‌ ରେ ଦିଅନ୍ତି । ଏ ମଧ୍ୟ ତୋଳାବତୀ ସେବା କରନ୍ତି । ରାତିରେ ହେଉଥିବା ଭୋଗମାନଙ୍କ ଛେକ ଆଗରେ ଦୀପ ଦେଖାଇ ଯାଆନ୍ତି । ଏ ସୂପକାର ବା ସୁଆର ଶ୍ରେଣୀର ସେବକ ।

୫୮. ବିରିବଟା ସମର୍ଥା ସେବା

ରୋଷର ବିରିମୁଣ୍ଡି ଘରେ ଏ ସେବକ କୋଠଭୋଗ ପାଇଁ ଯେତେ ବିରି ଓ ଚାଉଳ ବଟା ଦରକାର ହୁଏ , ତାହା ନିଜେ ଓ ଲୋକ ଲଗାଇ ବାଟନ୍ତି । ଏ ସେବା କେବଳ ପାଣିଛୁଆଁ ଜାତିର ଲୋକେ କରିପାରିବେ ।

୫୯. କୋଠଭୋଗ ପାଣିଆ

କୋଠଭୋଗ ନିମନ୍ତେ ପାଣି ଯୋଗାନ୍ତି । ରୋଷକୂଅରୁ ପାଣି ଆଣି ରୋଷକୁ ଯୋଗାନ୍ତି । ନୀଳାଦ୍ରି ମହୋଦୟାଷ୍ଟମୀ , ସହସ୍ର କୁମ୍ଭାଭିଷେକ ଓ ପୁଷ୍ୟାଭିଷେକରେ ମଧ୍ୟ ଜଳ ଯୋଗାନ୍ତି । ଏ ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବକ । ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ନୁହଁନ୍ତି ।

୬୦. ପନିକି ପଟା

ରୋଷରେ ପରିବାକଟା ସେବକ । ବର୍ତ୍ତମାନ ଏ ସେବା ଚାଲୁନାହିଁ ।

୬୧. ନିକାପ ବା ଗନ୍ଧଣ ନିକାପ

ପ୍ରତି ଧୂପ ପାଇଁ ଗନ୍ଧଣ ନିକାପ ଗନ୍ଧଣ ଥାଳି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି । ଅଦା , ହେଙ୍ଗୁ , ଜିରା , ଗୋଲମରିଚ , ଘିଅ ଆଦି ସୁଗନ୍ଧ ମସଲା ଦ୍ରବ୍ୟ ହେଉଛି ଗନ୍ଧଣ । ଚନ୍ଦନ ଯାତ୍ରାରେ ଷୋଳଟିଆ ପଣା ଓ ଆଲଟ ଲାଗିପାଇଁ ପଣା ଏହାଙ୍କର ସରଘରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ । ବାଳଧୂପ , କାଳୀୟଦଳନ , ଏକାଦଶୀରେ ବନଭୋଜି ସର ଜଗିବା , ଜଳକ୍ରୀଡ଼ାରେ ପଣାଭୋଗ ଓ ଗ୍ରହଣ ବେଳେ ଖଇକୋରା ଭୋଗ ଜଗିବା , ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ରେ ଗୁଡ଼ିଆ ଓ ମହାଭୋଇ ଦେଉଥିବା ଜିନିଷକୁ ଜଗିବା । ଅଣସର ପଣାପାଇଁ ସାଚି ଯୋଗାଇବା , ପହିଲି ଭୋଗ ମାସରେ ଦୈନିକ ମସଲା , ଅଦା ଛେଚା , ଖୁଦି ନଡ଼ିଆ ରୋଷକୁ ଯୋଗାଇବା , ଗୁଣ୍ଡିଚା ଯାତ୍ରା , ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଓ ସାତପୁରୀ ଅମାବାସ୍ୟା ନୀତିରେ ଘିଅ ବାଣ୍ଟିବା ଇତ୍ୟାଦି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ଏମାନେ ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ , ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା କରଣ ସେବକ ।

୬୨. ବିରିବୁହା ସେବକ

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିନ କୋଠଭୋଗ ପାଇଁ ବିରିବଟାଠାରୁ ବଟା ବିରି ବୋହିନେଇ କୋଠଭୋଗ ସୁଆରଙ୍କ ଜିମା ଦିଅନ୍ତି । କୋଠଭୋଗ ରୋଷରେ ସୁଆରକୁ ଯୋଗାନ୍ତି । ସେବାଟି ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ , ସୂପକାର ଶ୍ରେଣୀର ସେବକ ।

୬୩. ଦଉଡ଼ି ବଳା

ଶ୍ରୀଜୀଉଙ୍କ ନିତ୍ୟ ବ୍ୟବହାରପାଇଁ ବିମଳାଙ୍କ କୂଅରୁ ପାଣି ଟାଣିବା ସକାଶେ ଏ ସେବକ ଦଉଡ଼ି ଯୋଗାନ୍ତି । ସେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ । ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବକ । ସଂପ୍ରତି ଏ ସେବା ବନ୍ଦ ରହିଛି ।

୬୪. ଚୂନରା (ଗରୁଡ଼) ସେବକ

ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ସେବା , ଏକାଦଶୀରେ ଦେଉଳ ଶିଖରକୁ ମହାଦୀପ ଉଠାଇବା , ନୀଳଚକ୍ରରେ ଧ୍ଵଜା ବାନ୍ଧିବା , ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ ଚୂନ ଓ ଗେରୁ ଲଗାଇବା , ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରୁ ଧୂପ ଶିକୁଳା ନେଇ ଗୁଣ୍ଡିଚାଘରେ ବାନ୍ଧିବା , କନକ ମୁଣ୍ଡି ଉପରେ , ସିଂହାସନ ଉପରେ , ଅଣସର ସମୟରେ ପନ୍ତି ଉପରେ , ଅଣସର ପିଣ୍ଡି ଉପରେ , ଦକ୍ଷିଣୀ ଘରେ , ସ୍ନାନବେଦୀ ଓ ଗୁଣ୍ଡିଚା ଘରେ ଚାନ୍ଦୁଆ ବାନ୍ଧିବା , ଦେବ ଦୀପାବଳୀ ତିନିଦିନ ଦେଉଳରେ ଦୀପ ଜାଳିବା ଏହାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ । ଏ ଶାଢ଼ୀବନ୍ଧା ଶୂଦ୍ର ସେବକ । ଏ ସେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ।

୬୫. ସାବତ ନିଯୋଗ

ଏମାନେ ପ୍ରଖ୍ୟାତ ପଞ୍ଚତୀର୍ଥ (ସ୍ଵର୍ଗଦ୍ଵାର , ଶ୍ଵେତଗଙ୍ଗା , ମାର୍କଣ୍ଡ , ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ଚକ୍ରତୀର୍ଥ) ରେ ଯାତ୍ରୀ ସଂକଳ୍ପ , ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଦାନ କରାନ୍ତି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ଠାକୁର ସାଗର ବିଜେ କଲେ ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ଵାରରେ ପାଛୋଟି ନେଇ ଏକ ହାଣ୍ଡି ପଣା ଭୋଗ କରାଇବା , ସ୍ନାନପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ , ରଥ ଉପରେ , ଆଡ଼ପ ମଣ୍ଡପ , କୁମାରପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ , ଧନୁ ମାସରେ , ନୃସିଂହ ଜନ୍ମ ନୀତିରେ , କାଳୀୟ ଦଳନ ଏକାଦଶୀରେ ଠାକୁରମାନଙ୍କୁ ଭୋଗ କରନ୍ତି ।

୬୬. ପାଣିଆପଟ ସେବାୟତ

ଶ୍ରୀଜୀଉଙ୍କ ଥାଳି , ପରଖ , ବଟ , ଗରା , ଝରି ଇତ୍ୟାଦି ଭୋର୍ ରୁ ଦର୍ପଣିଆ ସେବକ ମାଜିଲା ପରେ , ବାକି ଦିନ ତମାମ ପାଣିଆପଟ ସେବକ ସେ ସବୁ ମାଜି ସଫା କରିବେ । ଭିତରେ ଧୋପଖାଳପାଇଁ , ଅବକାଶ ପାଇଁ , ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୂଜା ପାଇଁ ଯେତେ ପାଣି ଲାଗିବ ସେତେ ପାଣି ବିମଳାଙ୍କ କୂଅରୁ ଆଣି ଯୋଗାଇବେ । ନିତ୍ୟରାତ୍ର ଚନ୍ଦନଲାଗି ବଢିବା ପରେ ରୁପା ପିଙ୍ଗଣ ମାଜି ସାଇତିଦେବେ । ଦୈନନ୍ଦିନ ବ୍ୟବହାର ସରଞ୍ଜାମ ମାଜି ସଫା କରିବେ । ଗୁଣ୍ଡିଚା ଘରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ । ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ପରେ ସେବା ଆରମ୍ଭ କରିପାରିବେ , ପାଣିସ୍ପର୍ଶ ଜାତିର ସେବକ ।

୬୭. ମଣ୍ଡଣି ସେବା

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଭିତରେ ପର୍ବପର୍ବାଣିରେ ଯେତେ ବିଜେ ହୁଏ , ଏହି ସେବକ ଚାନ୍ଦୁଆ ବାନ୍ଧନ୍ତି । ଗୁରୁବାର ଦିନ ମାଜଣା ମଣ୍ଡପରେ , ଜଳକ୍ରୀଡ଼ା ମଣ୍ଡପ ଓ ଅଧିବାସ ବେଳେ ଭୋଗ ମଣ୍ଡପରେ ଚାନ୍ଦୁଆ ବାନ୍ଧନ୍ତି । ଆଶ୍ବିନ ମାସରେ ଶାକ୍ତ ଗୁଣ୍ଡିଚା ଓ ଦଶହରାରେ ଦୁର୍ଗାମାଧବଙ୍କ ରଥାକୃତି ବିମାନ , ରାଜେନ୍ଦ୍ରାଭିଷେକ ଓ ରୁକ୍ମିଣୀ ବିବାହରେ ରଥ ମଣ୍ଡଣି କରନ୍ତି । ଅଣସର ଘରୁ ଚିତ୍ରପଟି ବାହାରିଲେ ତାହା ଆଣି ମଣ୍ଡଣି ଘରେ ରଖନ୍ତି । ଚନ୍ଦନ ଯାତ ୨୧ ଦିନରେ ଚନ୍ଦନ ଚକଡ଼ାରେ ୩ ପାଣି କୁଣ୍ଡରେ ପାଣି ଭରନ୍ତି । ମଣ୍ଡଣି ଘର ଓ ତହିଁରେ ଥିବା ଜିନିଷ ଏହାଙ୍କ ଜିମାରେ ଥାଏ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରଥ ମଣ୍ଡଣି କରିବା ଏହାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ସେଥିରେ କୋଠ ସୁଆଁସିଆଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟ ନିଅନ୍ତି । ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବକ , ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ସେବା ନୁହେଁ ।

୬୮. ଚକା ଅପସର ସେବକ

ଚକା ଅପସର ଆଦି ମାଣ୍ଡି ମୁଚୁଳା ନିଆଅଣା କରୁଥିବା ସେବକ। ଦେବସ୍ନାନ ମଣ୍ଡପରେ , ଅଣସର ପିଣ୍ଡିରେ , ଗୁଣ୍ଡିଚା ଘରେ , ଚକା ଅପସର ପହଞ୍ଚାନ୍ତି । ଏମାନେ ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ , ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବକ । ଏ ମଧ୍ୟ ଚାଙ୍ଗଡ଼ା ମେକାପ ସେବା କରନ୍ତି ।

୬୯. ମୂଳିଆ ସୁଆଁସିଆ ସେବାୟତ

ତିନିବାଡରେ ପୂଜା ନିମନ୍ତେ କାଠ ଜିନିଷ ଯଥା - ପିଢ଼ା , ରୁଖା , ଭଦ୍ରାସନ ଇତ୍ୟାଦି ଯୋଗାନ୍ତି (ବଢ଼େଇ ଏହାକୁ ତିଆରନ୍ତି) । ବିଭିନ୍ନ ନୀତିରେ ପ୍ରଦତ୍ତ ବଳି ପୋତନ୍ତି ଭଉଁରୀ ଦିନ ରଥର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚକ ଧୁଅନ୍ତି । ହଳଦୀପାଣି ଓ ଜଳକ୍ରୀଡ଼ାରେ ବାଉଁଶ ପିଚକାରୀ ଦିଅନ୍ତି । ଆଶ୍ୱିନ ମାସରେ ଷୋଳପୂଜା , ସଙ୍ଖୁଡ଼ି ଭୋଗ ତିନିଦିନ , ଖଟୁଆ ଠାରୁ ଆମିଷ (ମାଛ) ଆଣି ଯୋଗାନ୍ତି । ମାଛ କଟା ହେବା ପରେ ଧୁଅନ୍ତି । ଅଣସର ଦଶମୀ ଦିନ ଚକା ବିଜେକୁ ନଡ଼ି ଆଗଡ଼ (୮୦ ଖଣ୍ଡ) ଯୋଗାନ୍ତି , ଯାହାକି ବଢ଼େଇ ଦେଇଥାଏ । ସ୍ନାନବେଦୀ , ରଥ , ଗୁଣ୍ଡିଚା ଘରକୁ ପିଢ଼ା , ପୂଜା ଉପକରଣ ନିଆଅଣା କରନ୍ତି । ଘୋଡ଼ା , ଚୌକି , ଗରା , ଢ଼ାଳ ଆଦି ଗୁଣ୍ଡିଚା ଘରକୁ ବୁହନ୍ତି ଓ ରଥକୁ ଆଣନ୍ତି । କାଳୀୟଦଳନ ବେଶର ଫଣା , ଦଶହରା ନୀତିକୁ ଲାଖପଟା ଯୋଗାନ୍ତି । ଶାଢ଼ି ବନ୍ଧା ପଧାନ ସେବକ , ସେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ।

୭୦. ବୀଣାକାର ସେବା

ଚନ୍ଦନ ଲାଗି ସମୟରେ କଳାହାଟ ଦ୍ଵାର ଲଣ୍ଡାବର୍ତ୍ତ ତଳେ ଓ ପହୁଡ଼ ବେଳେ ପୁଷ୍ପାଞ୍ଜଳି ଠାକୁରଙ୍କ ସହ ଜୟ ବିଜୟ ଦ୍ଵାର ଠାରୁ ଭିତର ପଲଙ୍କ ଯାଏଁ ବୀଣା ବଜାଇବେ । ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବକ । ସେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ । ବର୍ତମାନ ଏ ସେବା ହେଉ ନାହିଁ ।

୭୧. ଦର୍ପଣିଆ ଓ ବଇରଖିଆ

ନୀତି ସମୟରେ ଦର୍ପଣ ଯୋଗାନ୍ତି । ଶାଢ଼ି ବନ୍ଧାଇ ଥିଲେ ଅବକାଶ ପୂଜାରେ ଦର୍ପଣ ଲଗାନ୍ତି । ଏମାନଙ୍କର ଅନ୍ୟ ସେବା ହେଲା ବଇରଖିଆ ସେବା । ପ୍ରତିଦିନ ମଙ୍ଗଳଆଳତି ପରେ ଠାକୁରଙ୍କ ବ୍ୟବହୃତ ବାସନ ଯଥା : ଗରା , ପରଖ , ଥାଳି , ବଟା , ପିଙ୍ଗଣ ଆଦି ସଫା କରନ୍ତି । ଆବଶ୍ୟକ ସମୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣକୁମ୍ଭ ବସାନ୍ତି । ସ୍ନାନ , ଆଡପ ବିଜେ ଓ ବାହୁଡ଼ାରେ ମୁଣ୍ଡରେ ପୂର୍ଣକୁମ୍ଭ ବସାଇ ଚାଲନ୍ତି । ସ୍ନାନ ଓ ରଥଯାତ୍ରା ବେଳେ ଡୋରି ଛିଣ୍ଡିଗଲେ ଦେବାପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥାଆନ୍ତି । ରୁନ୍ଧା ବନ୍ଧାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ , ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ନାପିତ ସେବକ ।

୭୨. କୋଠ ସୁଆଁସିଆ

ପର୍ବପର୍ବାଣିରେ ଘର ତିଆରି , ଚାନ୍ଦୁଆ ବନ୍ଧା , ଚାରମାଳ ବନ୍ଧା , ସ୍ନାନବେଦୀ ଧୋପଖାଳ , ରଥ ଉପରକୁ ଚାଙ୍ଗଡ଼ା , ଭଣ୍ଡାର ବାକ୍ସ ନେବା ଏମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ । ଦୋଳବେଦୀରେ ଚାନ୍ଦୁଆ ବାନ୍ଧନ୍ତି । ହୋମଘର ତିଆରି କରନ୍ତି । ଜଳକ୍ରୀଡ଼ା ପାଇଁ ଛାମୁଣ୍ଡିଆ ତିଆରି କରନ୍ତି । କନକ ମୁଣ୍ଡି ତିଆରି କରନ୍ତି । ରଥ ମଣ୍ଡଣିରେ କାମ କରନ୍ତି । ଗୁଣ୍ଡିଚା ଘରୁ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର କୁ ପଲଙ୍କ ନିଅନ୍ତି । ଚକ୍ରବୁଲା ଏକାଦଶୀରେ ଚାରି ଆଶ୍ରମରେ ଚାନ୍ଦୁଆ ବାନ୍ଧନ୍ତି । କୃଷ୍ଣ ଜନ୍ମ ନୀତିରେ ଦୋଳି ବାନ୍ଧନ୍ତି , ନବକଳେବରରେ ବ୍ରହ୍ମଶୂନ୍ୟ ପୂର୍ବ ବିଗ୍ରହଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ସମାଧି ଖୋଳନ୍ତି , ମାରା ହୋଇଥିବା ଭୋଗ ପୋତିବା ଆଦି ସେବା କରନ୍ତି । ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଶୂଦ୍ର (ଚଷା) ସେବକ । ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ନୁହଁନ୍ତି ।

୭୩. ମହାଭୋଇ (ଗଉଡ଼) ସେବାୟତ

ଦିନ ତମାମ ଓ ସବୁ ପର୍ବ , ଯାତ୍ରା ନିମନ୍ତେ ଦରକାର ଦୁଗ୍ଧ , ଦହି , ଲହୁଣୀ , ସର ଇତ୍ୟାଦି ଯୋଗାନ୍ତି । ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦୁଧ ମେଲାଣ ନୀତିରେ ଜଗନ୍ନାଥ ବଲ୍ଲଭ ମଠ ଠାରେ ଗାଈ ଦୁହିଁ ଅର୍ଦ୍ଧେକ ଦୁଗ୍ଧ ଠାକୁରଙ୍କୁ ଭୋଗ ଲାଗି ଦିଅନ୍ତି ଓ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅର୍ଦ୍ଧେକ ଦୁଗ୍ଧ ମେଲାଣ କରି ସରଘର ଠାରେ ଦହି ବସାନ୍ତି । ନନ୍ଦୋତ୍ସବ ଦିନ ମହାଭୋଇ ଭରତିଆ ଗଉଡ଼ ବେଶରେ ସ୍ନାନ ବେଦୀରେ ନନ୍ଦବେଶୀ ଭିତରଚ୍ଛ ମହାପାତ୍ରଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମର ସମାଚାର ଦିଅନ୍ତି । କାଳୀୟଦଳନ ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଶ୍ରୀ ମଦନମୋହନ ଓ ରାମକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମହାଭୋଇ ସେବାୟତ ଲବଣୀଖିଆ ମଣ୍ଡପରେ ବିଜେ କରାନ୍ତି । ମଣ୍ଡପରେ ଲବଣୀ ପନ୍ତି ବଢ଼ିବା ପରେ ମହାଭୋଇ ଘରର ବୋହୂମାନେ ପାରମ୍ପରିକ ବେଶରେ ବନ୍ଦାପନା ଓ ଆଳତି କରନ୍ତି । ତା' ପରେ ଠାକୁରମାନେ କାଳୀୟଦଳନ ନୀତିପାଇଁ ବିଜେ ହୁଅନ୍ତି । ଭାଦ୍ରବ ଶୁକ୍ଳ ଦଶମୀ ଦିନ କୁଣ୍ଢେଇବେଣ୍ଟ ସାହିସ୍ଥିତ ଲବଣୀଖିଆ ମଠ ଠାରେ ରାମକୃଷ୍ଣ ବିଜେ କରନ୍ତି ଓ ସର ଲବଣୀ ଭୋଗ ପରେ ମହାଭୋଇ ଘରର ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକମାନେ କାଳୀୟଦଳନ ଏକାଦଶୀ ପରି ଅନୁରୂପ ଭାବେ ବନ୍ଦାପନା କରନ୍ତି । ଏ ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ହେବା ପରେ ସେବା କରିପାରିବେ , ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଗଉଡ଼ ସେବକ ।

୭୪. ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ ସେବା

ଏ ସେବକ ରାଘବ ଦାସ ମଠ ଓ ଜଗନ୍ନାଥ ବଲ୍ଲଭ ମଠରୁ ପାଉଣା ପାଇ ପ୍ରତ୍ୟେହ ଚନ୍ଦନ ଲାଗି ସମୟରେ ଭିତରକାଠ ପାଖରେ ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ ବୋଲୁଥିଲେ । ସଂପ୍ରତି ଏହି ସେବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଲୁପ୍ତ ।

୭୫. ଭିତର ଗାଆଣୀ ଦେବଦାସୀ ସେବା

ସକାଳ ଧୂପ ପଟୁଆର ବେଳେ ଜଗମୋହନଠାରେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି । ବଡ଼ସିଂହାର ଭୋଗ ବଢିବା ପରେ ଶୟନ ଠାକୁର ଭିତରକୁ ଗଲେ କଳାହାଟ ଦ୍ଵାରଠାରେ ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ ଗାଆନ୍ତି । ଶୟନ ଠାକୁର ବିଜେ ହୋଇ ଆସିବା ପରେ ଆଗେ ଆଗେ ଗୀତ ବୋଲନ୍ତି । ଠାକୁର ଭିତରକୁ ଗଲାଯାଏଁ ଜୟ ବିଜୟ ଦ୍ଵାରଠାରେ ଗୀତ ଗାଆନ୍ତି ।

କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ବାଳଧୂପ ବେଳେ , ଚନ୍ଦନ ଲାଗି (୪୨ ଦିନ) ଆଲଟ ଲାଗି , ଭିତରକୁ ଯାଇ ଅଣସର ପିଣ୍ଡି ନିକଟରେ ଠିଆହୋଇ ଗୀତ ବୋଲନ୍ତି । ରାତ୍ର ଆଲଟ ଲାଗିରେ ଏହିପରି ସେବା କରନ୍ତି । ଚନ୍ଦନ ଲାଗି (୪୨ ଦିନ) ରେ ଜଗମୋହନରେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି । ବାହାର ଚନ୍ଦନଯାତ୍ରା (୨୧ ଦିନ)ରେ ମଦନମୋହନ ଙ୍କ ଚାପରେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି । ରୁକ୍ମିଣୀ ବିବାହ ଏକାଦଶୀରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ମନ୍ଦିରରେ ଓ ରାତ୍ରରେ ବିବାହ ବେଦୀରେ ମଙ୍ଗଳଗାନ କରନ୍ତି । ସେହି ଦିନ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବିମଳାଙ୍କ ପାଖକୁ ଚଣ୍ଡୀପୂଜା ନିମନ୍ତେ ଆସିଲାବେଳେ ଖଦି ଚାମର ପକାଇ ମଙ୍ଗଳଗାନ କରି ଆଣନ୍ତି । ଚମ୍ପକ ଦ୍ବାଦଶୀ ଦିନ ବରକନ୍ୟା ସହ ନଅରକୁ ଯାଆନ୍ତି । ନୀଳାଦ୍ରି ବିଜେ ଦିନ ଭେଟ ମଣ୍ଡପକୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ସହି ସହିତ ଯାଆନ୍ତି । ଗୁଣ୍ଡିଚା ମଣ୍ଡପରେ ପ୍ରଥମ ଦିନ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି । ଆଶ୍ୱିନ ମାସ (୧୬ ପୂଜା)ରେ ବିମଳାଙ୍କ ସକାଳ ଧୂପ ସମୟରେ ପଟୁଆର କରନ୍ତି । ବିମଳାଙ୍କ ପହୁଡ଼ ମାଜଣା ସମୟରେ ମାଳଶ୍ରୀ ବୋଲନ୍ତି । ରାଜ ନଅର ବା ଶ୍ରୀ ନଅର ଠାରେ ଗଜପତିଙ୍କ ଇଷ୍ଟ କନକ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ପୂଜାରେ ପଟୁଆର କରନ୍ତି । ପୁଷ୍ୟାଭିଷେକ ଦିନ ମୁଦ୍ରହସ୍ତ (ମୁଦିରସ୍ତ)ଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଇ ବନ୍ଦାପନା କରନ୍ତି । ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସରେ ଫଗୁ ଦଶମୀଠାରୁ ଭୋଗ ବେଳେ ଦୋଳବେଦୀରେ ସେବା କରନ୍ତି । ଦୋଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ମୁଦିରସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ଫଗୁଖେଳ କରନ୍ତି । ନବପତ୍ରିକାରେ ନଅରରେ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ସେବା କରନ୍ତି । ସ୍ନାନବେଦୀଠାରେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି । ନବକଳେବରରେ ଦାରୁ ସହ ହୁଳହୁଳି ଦେଇ ଆସନ୍ତି । ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ପରେ ସେବା କରନ୍ତି , ପାଣିସ୍ପର୍ଶ ଜାତିର ଦେବଦାସୀ ସେବିକା । ନିୟମାନୁଯାୟୀ କୌଣସି ପ୍ରକାରରେ ମଧ୍ୟ ବିବାହିତା କିମ୍ବା ବ୍ୟଭିଚାରିଣୀ ହୋଇପାରିବେ ନାହିଁ । ପାଣି ସ୍ପର୍ଶ ଜାତିର ଝିଅକୁ ପାଳି ପାରିବେ । ଗୀତନାଚ ଜାଣିଲେ ଶାଢ଼ିବନ୍ଧାଇ ସେବା କରିପାରିବେ । ଏମାନଙ୍କର ସେବା ସ୍ଥଗିତ ହେଲେ ନାଚକାମ ସମ୍ପ୍ରଦା ନିଯୋଗ କରିପାରିବେ । ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହି ସେବା ବିଲୁପ୍ତ ।

୭୬. ସମ୍ପ୍ରଦା ନିଯୋଗ ସେବା

ସକାଳ ଧୂପ ନୀତି ବେଳେ ନୃତ୍ୟ , ଚନ୍ଦନ ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଚନ୍ଦନଲାଗି ବେଳେ ଜଗମୋହନରେ ପଟୁଆର କରିବା , ଚାପ ଉପରେ ଓ ଚାପ ବାହୁଡ଼ା ବିଜେରେ ନୃତ୍ୟ , ରୁକ୍ମିଣୀ ବିବାହରେ ଚିଟାଉଲେଖା ବେଳେ ଗୀତ ଓ ହୁଳହୁଳି , ବିମଳା ମନ୍ଦିରରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବିଜେ କାଳରେ ଖଦି ଚାମର ପକାଇବା , ସ୍ନାନପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ସ୍ନାନବେଦୀ ତଳେ ପଟୁଆର , ଚାହାଣି ମଣ୍ଡପରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଭେଟ ସମୟରେ ସାଥିରେ ଯିବା , ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିରରେ ଦ୍ବିତୀୟ ଦିନଠାରୁ ପଟୁଆର , ହେରା ପଞ୍ଚମୀରେ ଦଣ୍ଡମଣ୍ଡ ସେବା ଓ ରଥରୁ ଖଣ୍ଡେ କାଠ ଭାଙ୍ଗିବା , ଝୁଲଣ ମଣ୍ଡପ ତଳେ ପଟୁଆର , କୃଷ୍ଣ ଜନ୍ମରେ ଯଶୋଦା ଓ ରୋହିଣୀ ସେବା , ଷୋଳ ପୂଜାରେ ବିମଳାଙ୍କ ମନ୍ଦିରରେ ପଟୁଆର କରିବା ଇତ୍ୟାଦି ଏହାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ । ରୁକ୍ମିଣୀ ହରଣ ଦିନ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଦାସୀ ଭାବରେ ବିପ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସଙ୍ଗେ ଯିବା , ରୋହିଣୀ ଯଶୋଦା ସେବା ଏହି ତିନିଟି ସଂପ୍ରଦା ନିଯୋଗର ଏକାଏକ ସେବା । ଭିତର ଗାଆଣୀ ଦେବଦାସୀ ଓ ସଂପ୍ରଦା ନିଯୋଗ ଦେବଦାସୀ ନିଜର ଏକାଏକ କାମ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ ସବୁ କାମ ପରସ୍ପର କରିପାରିବେ । ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ଦେବଦାସୀ ସେବିକା । ଅନ୍ୟ ବିବରଣୀ ଭିତର ଗାଆଣୀ ପରି ।

୧୯୯୩ ମସିହାରେ କୋକିଳ ପ୍ରଭା ଦେବଦାସୀଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ପରେ ଭିତର ଗାଆଣୀ ସେବା ବର୍ତ୍ତମାନ ହେଉ ନାହିଁ । ସଂପ୍ରଦା ନିଯୋଗର ଶଶିମଣି ଦେବଦାସୀ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ଅନ୍ତିମ ଦେବଦାସୀ ଥିଲେ ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହି ସେବା ମଧ୍ୟ ଇତିହାସ ଗର୍ଭରେ ବିଲୁପ୍ତ ।

୭୭. ଦୟଣାମାଳୀ ସେବା

ଦୈନିକ ଓ ପର୍ବପର୍ବାଣି ନୀତିମାନଙ୍କରେ ଫୁଲ , ତୁଳସୀ , ବେଲପତ୍ର , ଦୂବ , ମାଳଚୂଳ , ଧଣ୍ଡି ପ୍ରସାଦ ଲାଗିରେ ଧଣ୍ଡି , ସୋଲ ପ୍ରଭା , ସୋଲର ମୁକୁଟ ଆଦି ଦିଅନ୍ତି । ଦମନକ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ଜଗନ୍ନାଥ ବଲ୍ଲଭ ମଠରୁ ଦୟଣାଗଛ ଉପାଡ଼ନ୍ତି । ସ୍ନାନପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଆଗରୁ ସୁନାକୂଅ (ଶୀତଳାଙ୍କ କୂଅ) ଉଝାଳି ପରିଷ୍କାର କରନ୍ତି । ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ପରେ ସେବା କରନ୍ତି , ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ସେବକ ।

୭୮. ମାଦେଳି ସେବା

ଦୈନିକ ସକାଳ ଧୂପ ପଟୁଆର ଓ କେତେକ ପର୍ବପର୍ବାଣି ପଟୁଆରରେ ମାଦଳ ବଜାନ୍ତି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରଥଯାତ୍ରାରେ କଂସାରି ଓ ଘଣ୍ଟୁଆ ମଝିରେ ରହି ମାଦଳ ବଜାନ୍ତି । ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହି ସେବା ମଧ୍ୟ ବିଲୁପ୍ତ । ଏହା ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ପରେ ହେଉଥିଲା , ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ସେବା ।

୭୯. ପ୍ରସାଦ ବଡ଼ୁ ସେବାୟତ

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରୁ ଦିଅଁଙ୍କର ପ୍ରସାଦ (ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ପରିଭାଷାରେ ପ୍ରସାଦର ଅର୍ଥ ଚନ୍ଦନ) ଆଦି ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ନଅରକୁ ନେଉଥିବା ସେବକ । ତାଟୁଆ ଦ୍ଵାରା ଦୈନିକ ଓ ପର୍ବପର୍ବାଣି ତାଟମାନ ଯାହା ମନ୍ଦିରରୁ ନଅରକୁ ଯାଏ , ସେସବୁ ପ୍ରସାଦବଡୁ ମହାସୁଆରଙ୍କ ଠାରୁ ବୁଝି ନେଇ ନିଜର ସିଲ୍ ଦେଇ ପଠାନ୍ତି । ଶ୍ରୀନଅରକୁ ଯେଉଁ ଚନ୍ଦନ ପ୍ରସାଦ ଇତ୍ୟାଦି ଘଣ୍ଟଛତା କାହାଳି ଦେଇ ଯିବା କଥା ସେସବୁ ନିଜେ ପ୍ରସାଦବଡୁ ନିଅନ୍ତି । ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବକ ; ସେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ।

୮୦. ତାଟୁଆ ସେବାୟତ

ପ୍ରସାଦବଡୁ ଠାରୁ ଯେଉଁ ତାଟ , ଘଣ୍ଟ , ଛତା କାହାଳୀ ନ ବାଜି ନଅରକୁ ଯିବ ସେ ସବୁ ଜିନିଷ ତାଟୁଆ ନିଅନ୍ତି । ଏହି ସେବା ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା କିମ୍ବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ନୁହେଁ । ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଜାତିର ଲୋକ ସେବା କରିପାରିବେ ।

୮୧. ପତର ବନ୍ଧା ସେବାୟତ

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରୁ ନଅରକୁ ଯେତେ ତାଟ ଯାଏ , ଏ ସେବକ ପତ୍ରରେ ବାନ୍ଧି ତାଟୁଆକୁ ଦିଅନ୍ତି । ଏହି ସେବକ ଚଷା ଜାତିର , ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ନୁହେଁ । ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହି ସେବା ହେଉନାହିଁ ।

୮୨. ବଜୟନ୍ତ୍ରୀ (ବାଦ୍ୟକାର)

ଦୈନିକ ସକାଳ ଧୂପ ଓ ସଂଧ୍ୟାଧୂପ ପରେ ବାଜା ବଜାନ୍ତି । ବର୍ଷ ତମାମ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯାନିଯାତ୍ରା , ପର୍ବପର୍ବାଣି , ବେଢ଼ା ଭିତର ଓ ବାହାର ବିଜେ , ରଥଯାତ୍ରା , ଚାପ ଓ ଚନ୍ଦନ ଯାତ୍ରା ଆଦିରେ ବାଜା ବଜାଇବେ । ଦୈନିକ ଧୂପ ବେଳେ ନାଭିକଟା ମଣ୍ଡପରେ ବସି ବାଜା ବଜାଇବେ । ସ୍ନାନପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପରଠାରୁ ଘଣାଲାଗି ଦଶମୀ ଯାଏଁ ବାଜା ବନ୍ଦ ରହେ । ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଖଣ୍ଡାଏତ ସେବକ , ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ନୁହନ୍ତି।

୮୩. ‘ଛତାର’ ସେବକ

ପ୍ରତିଦିନ ବଡ଼ସିଂହାର ଧୂପ ବଢ଼ି ପହୁଡ଼ ଆଳତି ବେଳେ ଶୟନଠାକୁରଙ୍କ ପାଖରେ ଛତି ଧରି କଳାହାଟ ଦ୍ଵାରରେ ଠିଆ ହୁଅନ୍ତି । ପହୁଡ଼ ଆଳତି ପରେ ଶୟନଠାକୁରଙ୍କ ସହ ଡମ୍ବରୁ ଆକୃତିର ଆସନ ଧରି ଆସନ୍ତି । ଆଳତି ସରିଲେ ଭିତରକୁ ବିଜେକରି ଛତି ଭଣ୍ଡାର ଦ୍ବାରରେ ରଖନ୍ତି । ପ୍ରତି ବାହାର ଓ ଭିତର ବିଜେ , ବେଢ଼ା , ସର୍ବାଙ୍ଗ ଚନ୍ଦନଲାଗି , ଘଟୁଆରୀ ଘରୁ ଚନ୍ଦନ ବିଜେ , ସ୍ନାନପୂର୍ଣ୍ଣିମା ନିମନ୍ତେ ଜଳ ଘେନାଣ ଘରକୁ ଜଳ ବିଜେ ସମୟରେ ଓ ଅନ୍ୟ ଯେଉଁ ସମୟରେ ବିଜେ କାହାଳୀ ବାଜେ ସେ ସମୟରେ ଛତି ଧରନ୍ତି । ଏମାନେ ଛତି , ଓଲାର , ତରାସ ଓ କଳାକନାଟି ଏପରି ଚାରିପ୍ରକାର ଛତ୍ର ସେବା କରନ୍ତି । ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବକ ; ସେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ।

୮୪. କାହାଳିଆ ସେବାୟତ

ପ୍ରତିଦିନ ବଡ଼ସିଂହାର ପୁଷ୍ପାଞ୍ଜଳି ପହୁଡ଼ ସମୟରେ କାହାଳୀ ବଜାନ୍ତି । ବର୍ଷ ତମାମ ଯେତେ ଘଣ୍ଟ , ଛତା , କାହାଳୀ ସହ ଭୋଗ ଆସେ ସେହି ସମୟରେ କାହାଳୀ ବଜାନ୍ତି । ସ୍ନାନଯାତ୍ରା , ରଥଯାତ୍ରା , ଝୁଲଣ ଯାତ୍ରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭିତର ଓ ବାହାର ବିଜେ ବେଳେ କାହାଳୀ ବଜାନ୍ତି । ବିମଳାଙ୍କ ଷୋଳପୂଜାରେ ସକାଳ ଧୂପ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା ଧୂପ ଆଳତୀ ବା ଜୟ ମଙ୍ଗଳ ଆଳତୀରେ କାହାଳୀ ବଜାନ୍ତି । ପାର୍ଶ୍ଵ ଦେବଦେବୀଙ୍କ କେତେକ ଉତ୍ସବରେ , ବେଣ୍ଟ ନୀତିରେ , ବେଢ଼ , ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଙ୍ଗଳାର୍ପଣ ଜନ୍ମ ଓ ବନ୍ଦାପନାରେ , ମକର ଓ ସାତପୁରୀ ତାଡ଼ ଆଣିବା ବେଳେ , ଅଣସର ପଟି ଆଣିବା ବେଳେ , ମଠରୁ ହାତୀ ବେଶ ସାମଗ୍ରୀ ଆସିବା ବେଳେ , ସୋଲ ଚିତା ଆଣିବା ବେଳେ , ଗୁରୁବାର ବନ୍ଦାପନା ଓ ଏକାନ୍ତରେ , ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆଜ୍ଞାମାଳ ଦେଲାବେଳେ , ନବକଳେବରରେ ଦାରୁ ଆସିଲାବେଳେ କାହାଳୀ ବଜାନ୍ତି । ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ଶୂଦ୍ର ସେବକ । ସେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ।

୮୫. ଶଙ୍ଖୁଆ ସେବାୟତ

ଏ ସେବକ ଦୈନିକ ସକାଳ ଧୂପ ପଟୁଆର ବେଳେ ଜଗମୋହନରେ ଓ ସମସ୍ତ ବିଜେ , ଯାନିଯାତ୍ରା ଓ ବିବାହ ନୀତିରେ ଶଙ୍ଖ ବଜାନ୍ତି । ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହି ସେବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ବିଲୁପ୍ତ ।

୮୬. ପର୍ବଯାତ୍ରା ଯୋଗାଣିଆ ସେବାୟତ

ଏମାନେ ଦୈନିକ କୋଠଭୋଗ ଛଡ଼ା ସବୁ ପର୍ବପର୍ବାଣିରେ (କୋଠଭୋଗ ଯୋଗାଣିଆର ଥିବା କାମ ବାଦ ଯାଇ) କୋଠଭୋଗ ଜିନିଷମାନ ଗୋଦାମରୁ ଆଣି ରୋଷଆଡ଼େ ମହାସୁଆରଙ୍କୁ ଜିମା ଦିଅନ୍ତି । ଦୂବ , ବରକୋଳି ପତ୍ର , ସିନ୍ଦୂର , କଦଳୀପତ୍ର , ବାଲି , ରାଶି , ପଇତା , ଆମ୍ବଡାଳ , ଗଙ୍ଗାଜଳ ଇତ୍ୟାଦି ପୂଜାପାଇଁ ଯୋଗାନ୍ତି ।

ଏ ସେବକଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଫୁଲ ସିଞ୍ଚା ସେବା ଅଛି । ବଳଭଦ୍ରଙ୍କ ରଥ ଉପରେ ଓ ବଡ଼ ଚାପରେ ରାମକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ଶୁକ୍ଳ ସୁବାସ ଫୁଲ ନିଜେ ଆଣି ଠାକୁରଙ୍କ ଉପରେ ବିଞ୍ଚନ୍ତି । ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବକ । ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ନୁହେଁ ।

୮୭. ଚିତ୍ରକାର ସେବାୟତ

ରୁକ୍ମିଣୀ ହରଣପାଇଁ ମାଜଣା ମଣ୍ଡପ , ସ୍ନାନପୂର୍ଣିମାପାଇଁ ସ୍ନାନ ମଣ୍ଡପ , ଝୁଲଣପାଇଁ ଝୁଲଣ ମଣ୍ଡପ , ଷୋଳପୂଜାପାଇଁ ବିମଳାଙ୍କ ମନ୍ଦିର , ଚନ୍ଦନଯାତ୍ରାପାଇଁ ଚନ୍ଦନ ମଣ୍ଡପ ଆଦିରେ ଚିତ୍ର କରନ୍ତି । ଅଣସର ପଟି , ପତିତପାବନ ପଟି ଏମାନଙ୍କ ଘରୁ ଘଣ୍ଟ ଛତା , କାହାଳୀ ପଟୁଆରରେ ଆସେ । ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ , କୃଷ୍ଣପଟି , କଂସ ପାହାରି , ବାମନପଟି , କନ୍ଦର୍ପ ପଟି ଆଦି ଲେଖନ୍ତି । ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ଶୂଦ୍ର ସେବକ , ସେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ।

୮୮. ରୂପକାର ସେବାୟତ

ରଥ ନିମନ୍ତେ ଓ ଦେଉଳର ବିଭିନ୍ନ ନୀତି , ବେଶ ନିମନ୍ତେ ରୂପ (କାଠର ମୂର୍ତ୍ତି) ତିଆରି କରୁଥିବା ସେବକ । ନବକଳେବରରେ ରଥର ସାରଥି , ସଖୀ , ପାର୍ଶ୍ଵଦେବତା , ଘୋଡ଼ା , ଓଲଟ ଶୁଆ , ଦଧିନଉତିର ଅଁଳାଶ୍ରୀ ଆଦି ନୂଆକରି ଗଢ଼ନ୍ତି । ପିତ୍ତଳ , ଅଷ୍ଟଧାତୁ , ସୁନାମୂର୍ତ୍ତି ଢାଳିବା କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି । ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ପରେ ସେବା କରିପାରିବେ , ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ସେବକ ।

୮୯. ବଣିଆ ସେବାୟତ

ଅଣସର ସମୟରେ ଭଣ୍ଡାର ମେକାପଠାରୁ ସୋଲଚିତା ନେଇ ସେଥିରେ ସୁନା ଓ ରତ୍ନ ପଥର ଲଗାଇ ନୂତନ ଚିତା ତିଆରି କରନ୍ତି । ଶ୍ରୀଗୁଣ୍ଡିଚା ଦିନ ଦିଅଁମାନେ ରଥମାନଙ୍କ ଉପରେ ବିଜେ ହେଲେ ଘଣ୍ଟ ଛତା କାହାଳୀ ବଜାଇ ବଣିଆଙ୍କ ଘରୁ ବଣିଆ ନୂଆ ଲୁଗା ପିନ୍ଧି , ନୂଆ ଚାଙ୍ଗୁଡ଼ିରେ ଚିତାମାନ ନେଇ ରଥ ଉପରେ ଦଇତାଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତି । ଦଇତାମାନେ ଦିଅଁଙ୍କୁ ଚିତାଲାଗି କରନ୍ତି । ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ ଦିନ ସୁନାରେ କୃଷ୍ଣମୂର୍ତ୍ତି , ରୁପାରେ ଶତଦଳ ପଦ୍ମ , ଗିନା , ଶାମୁକା , ଖୁର ଇତ୍ୟାଦି କରି ଦେଉଳକରଣଙ୍କ ଜିମା ଦିଅନ୍ତି । ସୁନିଆଁ ଦିନ ସୁନାରେ ବାମନ ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରନ୍ତି । କୁମାରପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପାଇଁ ରୁପା କଉଡ଼ି ତିଆରି କରି ଯୋଗାନ୍ତି । ଶାଢ଼ି ବନ୍ଧା ଶୂଦ୍ର ସେବକ ; ସେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ।

୯୦. ତାମରା ବିଶୋଇ ସେବାୟତ

ତମ୍ବାକାମ କରୁଥିବା ସେବକ । ସ୍ନାନପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପୂର୍ବ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ , ରଥଯାତ୍ରା ଓ ବାହୁଡ଼ା ଯାତ୍ରାରେ ବିଧି ଅନୁସାରେ ତାମ୍ରପଟା ଇତ୍ୟାଦି ତିଆରି କରି ବାହୁଟ ଓ ସେନାପଟାରେ ତାମ୍ର ଦିଅନ୍ତି । ଶାଢ଼ି ବନ୍ଧା , ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ସେବକ ।

୯୧. କରତିଆ ସେବାୟତ

ପଣାସଂକ୍ରାନ୍ତି ଠାରୁ ରଥର କାଠକଟା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି । ଏହା ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ସେବା ନୁହେଁ ।

୯୨. ବେଣ୍ଟବିନ୍ଧା ପାଇକ ସେବାୟତ

ବେଣ୍ଟ ନୀତିରେ ଶର ବିନ୍ଧୁଥିବା ସେବକ । ଦଳ ବେହେରା ବା ଏହାଙ୍କ ଅସୁବିଧା ହେଲେ ଲେଙ୍କା ଏ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ବେଣ୍ଟ ବିନ୍ଧା ପାଇକ ମଧ୍ୟ ଦଳବେହେରା ଭାବରେ ପ୍ରତିଦିନ ପାଇକଙ୍କ ସଙ୍ଗେ ପାଳିଆ ସେବକଙ୍କୁ ସେବାନୀତି ଖଟିବାକୁ ଡାକନ୍ତି । ଏହା ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ସେବା ।

୯୩. ପାଟରା ବିଶୋଇ

ପାଟ ତିଆରି ବ୍ୟତୀତ ପାଗ , କୁସୁମୀ , ଲୁଗା ରଙ୍ଗ କରିବା , ରାକ୍ଷୀ ଡୋର , ଚନ୍ଦନ ଯାତ୍ରାପାଇଁ ମଦନମୋହନଙ୍କ ପାଟ ଡୋରି , ପୁଷ୍ୟାଭିଷେକ ପାଇଁ ପାଟ ଫୁଲି , ମାଘ ସପ୍ତମୀ ଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରୁନ୍ଧା ଡୋରି , ରେଖା ପଞ୍ଚମୀରେ ରାହୁ ରେଖା , ବନଭୋଜି ବେଶରେ ପାଟ ଶିକା , ପାଟ ବନମାଳା ଆଦି , ବାମନ ଜନ୍ମପାଇଁ ପଇତା , ଷୋଳ ପୂଜାରେ ବିମଳାଙ୍କ ଝୋବା , କୃଷ୍ଣ ବେଶର ରୁନ୍ଧା ଜିନିଷ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି । ବିଜେ ଓ ଆଲଟ ଲାଗିପାଇଁ ଲୁଗା ରଙ୍ଗ କରିବା , ଝୋବା ଶ୍ରୀପଟ , ପଇତା , ଗୁଆମାଳ , ଗହ୍ମାଫୁଲି , ଅଣସର ଓ ମହାଅଣସର (ନବକଳେବର ନୀତି) ପାଇଁ ଘଣା , ଚଉଠା , ପଇତା , ବାଇଶି ହାତିଆ ତିଆରି କରନ୍ତି ।

୯୪. କଳାବେଠିଆ ସେବାୟତ

ଏମାନେ ହେରା ପଞ୍ଚମୀ ବାସି ଦିନ ତିନି ରଥର ଦକ୍ଷିଣ ମୋଡ଼ କରନ୍ତି । ଶ୍ରୀଗୁଣ୍ଡିଚା ଓ ବାହୁଡ଼ାରେ ରଥଟଣାରେ ଲୋକ ଅଭାବ ହେଲେ ବା ଅଧିକା ଲୋକ ଦରକାର ପଡ଼ିଲେ ଏମାନେ ଆସି କାମ କରନ୍ତି । ଏମାନେ ବାଟ ଗାଁ , ସମଗରା (ପୁରୀ ସଦର) ଓ କପିଳେଶ୍ବରପୁର , ମଙ୍ଗରାଜପୁରର ପ୍ରଜା ।

୯୫. ଦରଜି ସେବା

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଯାବତୀୟ ସିଲାଇ କାମ ଏ ନିଯୋଗ କରନ୍ତି । ଏମାନଙ୍କର ସର୍ଦ୍ଦାର କେବଳ ଶାଢ଼ି ବାନ୍ଧନ୍ତି । ତାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ଅନ୍ୟ ଦରଜି କାମ କରନ୍ତି ।

୯୬. କୁମ୍ଭାର ବିଶୋଇ

କୁମ୍ଭାର ସେବକ । ଏମାନେ ତିନି ଶ୍ରେଣୀର (କ) ପର୍ବଯାତ୍ରା ସେବା କୁମ୍ଭାର ବିଶୋଇ , (ଖ) ବଲ୍ଲଭ ଓ ବାହାର ଦେଉଳି ସେବା କରୁଥିବା କୁମ୍ଭାର ବିଶୋଇ , (ଗ) ଦୈନିକ ସେବା କରୁଥିବା କୁମ୍ଭାର ବିଶୋଇ । ଏମାନେ ଶାଢିବନ୍ଧା ସେବକ ନୁହଁନ୍ତି ।

ଏମାନଙ୍କ ସେବାରେ ବାରମ୍ବାର ତ୍ରୁଟି ଯୋଗୁଁ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ପରିଚାଳନା କମିଟି ଏକ ଦଶନ୍ଧି ତଳେ ତଳେ ଏମାନଙ୍କୁ ସେବାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବାସନ୍ଦ କରିଛନ୍ତି । ସଂପ୍ରତି ଏହି ସେବା ହେଉ ନାହିଁ ।

୯୭. ରଥ ଭୋଇ

ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜଣେ ସର୍ଦ୍ଦାର ଅଛନ୍ତି । ଏ ସର୍ଦ୍ଦାର ଭୋଇ ନିଜେ କାମ କରନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ମୂଲିଆ ଲଗାଇ ରଥ କାମ କରନ୍ତି । ବାହାରେ ଯେତେ ଛାମୁଣ୍ଡିଆ ହୁଏ , ସବୁ ଏମାନେ କରନ୍ତି । ଚାନ୍ଦୁଆ ଉପରକୁ ଉଠାନ୍ତି । ଚନ୍ଦନ ଯାତ୍ରାପାଇଁ ନରେନ୍ଦ୍ର ପୋଖରୀରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିବା ଡଙ୍ଗା (ଚାପ) ଉଠାନ୍ତି ଓ ଯାତ୍ରା ପରେ ପୁଣି ବୁଡ଼ାଇ ଦିଅନ୍ତି । ରଥଯାତ୍ରା ପରେ ରଥ ଭଙ୍ଗାରେ କାମ କରନ୍ତି । କାଳୀୟଦଳନ ନୀତିରେ ମାର୍କଣ୍ଡ ପୋଖରୀରେ ଭାଡ଼ି ତିଆରି କରନ୍ତି । ସ୍ନାନବେଦୀରେ ଓ ରଥରେ କାଠ କାମ କରନ୍ତି । ଏମାନେ ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ସେବକ ନୁହଁନ୍ତି ।

୯୮. ମାଳଚୂଳ ସେବା

ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ପୂର୍ବଦିନ ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ବାଡ଼ପାଇଁ ଫୁଲ , ତୁଳସୀର ଚୂଳ ଜଳାକବ କବରୀ ବେଣୀ ତିଆରି କରି ଦିଅନ୍ତି । ସ୍ନାନ ବେଦୀରେ , ରଥରେ , ଗୁଣ୍ଡିଚା ଘରେ ବାହୁଡ଼ା ଏକାଦଶୀରେ ମାଳଚୂଳ ଯୋଗାନ୍ତି । ଚନ୍ଦନଯାତ୍ରାରେ (୪୨ ଦିନ) ସୁଦର୍ଶନଙ୍କ ବାଡ଼ ନିମନ୍ତେ ଅଳକା ଯୋଗାନ୍ତି । ଏବେ ଏହି ସେବା ହେଉନାହିଁ ।

୯୯. ବାଣୁଆ ସେବାୟତ

ଠାକୁରଙ୍କ ମହାଦୀପ ଜାଳିବା ବେଳେ , ଚନ୍ଦନ ଯାତ୍ରାରେ , ବିବାହ ଉତ୍ସବ ଦିନମାନଙ୍କରେ ଯାହା ବାଣ ଫୁଟାଯାଏ ତାହା ଏହି ସେବକ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ପରିଚାଳନା କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କଠାରୁ ତତ୍‌କାଳୀନ ମୂଲ୍ୟନେଇ ଯୋଗାଏ । ଏବେ ଏହି ସେବା ହେଉ ନାହିଁ । ବର୍ତ୍ତମାନ ବଜାରରୁ ବାଣ କିଣାଯାଇ ଆତସବାଜି କରାଯାଉଛି ।

୧୦୦. ଚକ୍ର ଦିହୁଡ଼ିଆ ସେବାୟତ

ଚକ୍ରାକୃତିର ଦିହୁଡ଼ି ଧରୁଥିବା ସେବକ । ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଧୂପ ବଢିବା ପରେ ଚଳନ୍ତି ଦିଅଁଙ୍କର ଯେତେବେଳେ ବିଜେ ହେବ ଏ ସେବକ ଚକ୍ର ଦିହୁଡ଼ି ଧରି ଚାଲିବେ । ସ୍ନାନ ଯାତ୍ରା , ରଥ ପହଣ୍ଡି , ନୀଳାଦ୍ରି ବିଜେ ପହଣ୍ଡି , ଦୟଣାଚୋରି , ଚାପ , ଦୋଳ , ରୁକ୍ମିଣୀ ହରଣ , ବିବାହ ବେଦୀ ଇତ୍ୟାଦିରେ ଦିହୁଡ଼ି ଜାଳିବେ ।

ଏହାଙ୍କର ଆଉ ଏକ ସେବା - ‘ଅଣସର ଚୂନା ସେବା’ ଅଛି । ଅଣସର ଖଳିଲାଗି ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ହେଉଥିବା ‘ଗହମ’ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଜଗମୋହନରେ ହବିଷ ପାଳନ କରି ଚୂରି ଦିଅନ୍ତି । ଶୂଦ୍ର ସେବକ , ସେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ । ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ନୁହଁନ୍ତି ।

୧୦୧. ଓଝା ମହାରଣା ସେବାୟତ

ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା କମାର ସେବକ । ମନ୍ଦିରର ସବୁ ଲୁହା କାମ ନିଜେ ଓ ଅନ୍ୟର ସାହାଯ୍ୟ ନେଇ କରନ୍ତି । ପାର୍ବଣରେ ପୀଠେ ମହାଷ୍ଟମୀ ନୀତି ସମୟରେ ବିମଳା ମନ୍ଦିର ସାମନାରେ ବଳି ଦିଅନ୍ତି ।

୧୦୨. ଦେଉଳ ଘଣ୍ଟୁଆ (ପ୍ରତିଦିନ)

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ପ୍ରତ୍ୟେକ ୩ ଧୂପ (ସକାଳ , ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ସଂଧ୍ୟା)ରେ ଘଣ୍ଟ ବଜାନ୍ତି । ରଥ ଓ ସ୍ନାନଯାତ୍ରା ଛାଡ଼ି ବାକି ସବୁ ପର୍ବପର୍ବାଣି , ଯାନିଯାତ୍ରାରେ ବେଢ଼ାରେ ଘଣ୍ଟ ବଜାଇବେ । ବିମଳାଙ୍କ ଷୋଳପୂଜା , ଗୁରୁବାର ମାଜଣା ଓ ଏକାନ୍ତ , ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆଜ୍ଞାମାଳ ବିଜେ , ସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଜଳ ଛେକ ବିଜେ , ହାତୀ ବେଶ , ସୋଲ ଚିତା ଆଣିବା ବେଳେ , ମକର ଓ ସାତପୁରି ତାଡ଼ ଆଣିବା ଆଦି ସମୟରେ ଘଣ୍ଟ ବଜାଇବେ । ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ଶୂଦ୍ର ସେବକ , ସେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ।

୧୦୩. ଘଣ୍ଟୁଆ ସେବାୟତ (ଯାନିଯାତ୍ରା)

ଏମାନେ ସ୍ନାନପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ଠାକୁରମାନେ ରତ୍ନ ସିଂହାସନରୁ ସ୍ନାନ ବେଦୀକୁ ଓ ବେଦୀଠାରୁ ଅଣସର ପିଣ୍ଡିକୁ ବିଜେ କରିବା ସମୟରେ ଘଣ୍ଟ ବଜାନ୍ତି । ଶ୍ରୀଗୁଣ୍ଡିଚା ଓ ବାହୁଡ଼ା ବିଜେ , ଗୁଣ୍ଡିଚାଘରକୁ ବିଜେ , ରଥ ମାନଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣମୋଡ଼ , ରଥଟଣା ଓ ନୀଳାଦ୍ରି ବିଜେ ସମୟରେ ଘଣ୍ଟ ବଜାନ୍ତି । ଏମାନେ ଦୁଇ ଗୋଷ୍ଠୀର - ପୁରୀ ଘଣ୍ଟୁଆ ଓ ଭଟିମୁଣ୍ଡା ଅଞ୍ଚଳର କଂସାରି ସେବକ । ଏହା ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ସେବା ନୁହେଁ । ସେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ।

୧୦୪. ରଥ ଡାହୁକ ସେବାୟତ

ଶ୍ରୀଗୁଣ୍ଡିଚା ଯାତ୍ରା ପୂର୍ବଦିନ ରଥ ଖଳାରୁ ସିଂହଦ୍ଵାର ନିକଟକୁ ତିନି ରଥ ଟାଣି ରଖାଇବା ବେଳେ , ଶ୍ରୀଗୁଣ୍ଡିଚା ଓ ବାହୁଡ଼ା ଦିନ ରଥ ଟଣାରେ ଓ ରଥମାନଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣମୋଡ଼ରେ ଏମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ରଥ ଉପରେ ରହି ଖୁବ୍ ଚିତ୍ତାକର୍ଷକ ଗୀତ ଗାଆନ୍ତି । ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ଅଶ୍ଳୀଳ ଗୀତ ଗାଇବା କେଉଁଠାରେ ଲେଖାଯାଇ ନାହିଁ ବା ବିଧେୟ ନୁହେଁ । ଏଣୁ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ପ୍ରଶାସନ ଦ୍ୱାରା ବର୍ତ୍ତମାନ ଏପରି ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଉଚ୍ଛେଦ କରାଯାଇଛି । ଏମାନେ ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ସେବକ ନୁହନ୍ତି । ସେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ।

ଏହାର ଏକ ଉଦାହରଣ -:

୧୦୫. ବଢ଼େଇ ସେବକ

ଏମାନେ ପତିତପାବନ ଯାତ୍ରା ନିମନ୍ତେ ରଥତ୍ରୟ ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି । ନବକଳେବର ସମୟରେ ଦାରୁ ଅନ୍ଵେଷଣରେ ଯାଆନ୍ତି ଓ ଦଇତାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ଶ୍ରୀବିଗ୍ରହ ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି । ଚନ୍ଦନଯାତ୍ରାରେ ଚାପ ତିଆରି ଓ ଝୁଲଣ ବିମାନ (ଦୋଳି) ତିଆରି କରନ୍ତି । ବର୍ଷ ତମାମ ଯାନିଯାତ୍ରାରେ ପିଢ଼ା , ରୁଖା , ଶ୍ରୁବ , ଶ୍ରୁଚ , ଭଦ୍ରାସନ , ବେଶ ଉପକରଣ ଇତ୍ୟାଦି ଯେତେ କାଠ ନିର୍ମିତ ସାମଗ୍ରୀ ଆବଶ୍ୟକ ପଡେ ବା ନୂଆ କରାଯାଏ , ଗଢି ଦେଉଳ ଗାରଦରେ ଜମା କରନ୍ତି । ଆବଶ୍ୟକୀୟ କାଠ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ଯୋଗାନ୍ତି । ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ସେବକ । ରଥ କାମପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅକ୍ଷୟତୃତୀୟା ଦିନ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରେ ଶାଢ଼ି ପାଆନ୍ତି ଓ ବାନ୍ଧନ୍ତି । ସେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ।

୧୦୬. ବୈଦ୍ୟ ସେବାୟତ

ପ୍ରତିବର୍ଷ ଅଣସର ଦଶମୀ ଦିନ ସଂଧ୍ୟାରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଇଁ ଦଶମୂଳ ମୋଦକ ଆଣି ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଗାରଦରେ ଦିଅନ୍ତି । ତାହା ଏକାଦଶୀ ଦିନ ନୈବେଦ୍ୟ ସହିତ ଭୋଗ ହୁଏ । ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୈଦ୍ୟ ସେବକ । ଶାଢ଼ିବନ୍ଧା ନୁହନ୍ତି ।

୧୦୭. ଅମୁଣିଆ ଛତାର ସେବାୟତ

ଯେତେ ଘଣ୍ଟ , ଛତା , କାହାଳୀ ସହକାରେ ଭୋଗ ହୁଏ , ଏ ସେବକ ଛତା ଧରି ଭୋଗବାଟଠାରୁ ଜୟ ବିଜୟ ଦ୍ଵାର ଯାଏଁ ଭୋଗ ଆଗରେ ଚାଲନ୍ତି । ସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା , ପୁଷ୍ୟାଭିଷେକ ଓ ନୀଳାଦ୍ରି ମହୋଦୟରେ ଜଳ ଛେକ ଆସିଲା ବେଳେ ଛତା ଧରି ଆଗରେ ଚାଲନ୍ତି । ଯେଉଁ ଯେଉଁ ବେଢ଼ରେ ଛତି ଯାଏ (ଯଥା-ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି), ସେ ବେଢ଼ରେ ଛତି ଧରନ୍ତି । ଏ ସେବକ ଅଖଣ୍ଡମେକାପ ଶ୍ରେଣୀର । ସେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ।

୧୦୮. ଛାମୁ ଦିହୁଡ଼ି

ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଧୂପ ବଢିବା ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭିତର ଓ ବାହାର ବିଜେରେ ଏମାନେ ଦିହୁଡ଼ି ଲଗାଇ ଆଗରେ ଚାଲନ୍ତି , ରଥରେ ସଂଧ୍ୟା ଆଳତୀ ଠାରୁ ବଡ଼ସିଂହାର ଧୂପ ବଢିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦିହୁଡ଼ି ଜାଳନ୍ତି । ସ୍ନାନଯାତ୍ରା ବିଜେ ଓ ବାହୁଡ଼ା ପହଣ୍ଡିରେ ଜାଳନ୍ତି ।